Ekonomikalyq tensizdik turaly sóz qozghalghanda, әdette memleketter arasyndaghy nemese el ishindegi baylar men kedeyler arasyndaghy alshaqtyq aitylady.

Alayda songhy jyldary óniraralyq tensizdik — elorda men aimaqtar, ónerkәsiptik ortalyqtar men provinsiyalar arasyndaghy disproporsiya jahandyq dengeydegi eng qauipti sayasy әri ekonomikalyq faktorgha ainaldy.

AQSh-ta Donalid Tramptyng biylikke kelui («Dóp basu beldeui» siyaqty ónerkәsiptik aimaqtardyng narazylyghy), Italiyadaghy Soltýstik pen Ontýstikting teketiresi nemese Úlybritaniyadaghy London men ózge ónirler arasyndaghy irge ajyrau — búghan naqty dәlel bola alady. Alayda, búl dertpen kýreste Ontýstik Koreyanyng jibergen qatelikteri men sabaqtary Qazaqstan ýshin airyqsha ózekti.

ONTÝSTIK KOREYa TÁJIRIYBESI: ShAShYRANDY INVESTISIYaNYNG SOQYR TÚZAGhY

Ontýstik Koreyada Seuil men onyng ainalasyndaghy astanalyq aimaq el JÚÓ-ning 50%-dan astam ýlesin shoghyrlandyryp otyr (1990 jyldary 48% bolghan). 2000 jyly aimaqtardyng ortasha tabysy elorda dengeyining 90%-yn qúrasa, 2022 jylgha qaray búl kórsetkish 83%-gha deyin qúldyraghan.

Múnyng saldarynan halyq Seuilge jappay kóship, elordada pәter baghasynyng sharyqtauyna, kólik keptelisine jәne tuu kórsetkishining tarihy tómendeuine alyp keldi.

Seuil biyligi aimaqtardy qoldau ýshin amaly joqtyqtan  qyruar qarjy bóldi. Alayda, ony jýzege asyru barysynda eng basty qatelik jasaldy: sayasy úpay jinau ýshin investisiyalar ekonomikalyq әleueti tómen shaghyn qalalar men auyldargha shashyratylyp ýlestirildi.

2011-2021 jyldar aralyghynda shaghyn qalalargha jan basyna shaqqandaghy shyghystar iri qalalargha qaraghanda 11,8 ese, al ortasha qalalargha shaqqanda 3,8 ese joghary boldy.

Ekonomikalyq túrghydan búl qarjy tiyimsiz bolyp shyqty: ol uaqytsha serpin bergenimen, halyqtyng elordagha aghyluyn toqtata almady jәne úzaq merzimdi ósim әkelmedi.

Koreya sarapshylarynyng basty tújyrymy: Aymaqtyq tensizdikti jenu ýshin budjet qarjysyn barlyq auyldargha teng bóle bermey, elordalyq emes iri ónirlik ortalyqtardy (magnitor-qalalardy) damytu kerek. Sebebi tek iri ónirlik habtar ghana Seuilmen bәsekelese alatyn júmys oryndaryn, joghary tabys pen qolayly infraqúrylymdy úsyna alady.

QAZAQSTANDAGhY AHUAL: ASTANA, ALMATY, ShYMKENT JÁNE «ÚMYT QALGhAN» AYMAQTAR

Ontýstik Koreyanyng búl modeli Qazaqstannyng býgingi realdyghyn ainytpay sipattaydy.

Aglomerasiyalyq disproporsiya: Qazaqstanda da negizgi kapital, investisiyalar men bilikti kadrlar ýsh aglomerasiyagha — Astana, Almaty jәne Shymkent qalalaryna shoghyrlanghan. Ónirlerdegi (әsirese monoqalalar men auyldyq aimaqtardaghy) infraqúrylymnyng tozuy, energetikalyq daghdarystar men júmyssyzdyq jastardyng iri qalalargha jappay ishki migrasiyasyn tudyruda.

Qarjyny tiyimsiz shashyratu: Qazaqstan Ýkimeti de «Auyl — el besigi» jәne týrli ónirlik baghdarlamalar ayasynda infraqúrylymgha milliardtaghan tenge bólip keledi. Alayda, qarjylandyru jii ekonomikalyq әleueti men logistikalyq keleshegi joq, halqy jyl sanap azayyp jatqan eldi mekenderge budjetti subsidiyalau týrinde ketedi. Búl sayasy túrghydan dúrys kóringenimen, makroekonomikalyq qaytarymy óte tómen.

Magniyt-qalalardyng (Ónirlik habtardyn) jetispeushiligi: Qazaqstanda Astana men Almatynyng «kólik jәne әleumettik salmaghyn» jenildetetin balama iri ónirlik ortalyqtar jelisi tolyq qalyptaspaghan.

QAZAQSTAN ÓNIRLIK SAYaSATTY QALAY ÓZGERTUI TIYIS?

Ontýstik Koreya tәjiriybesinen sabaq ala otyryp, Qazaqstan biyligi ónirlik ekonomikalyq sayasatty mynaday negizgi ýsh baghyt boyynsha qayta qarauy qajet:

«Nysanaly tensizdik» konsepsiyasy: Budjet qarjysyn barlyq eldi mekenge «shashyp» taratudy toqtatyp, ekonomikalyq әleueti bar ekinshi dengeydegi iri ónirlik ortalyqtardy — Aqtóbe, Qaraghandy, Semey, Óskemen, Oral, Petropavl siyaqty qalalardy quatty ónerkәsiptik, bilim beru jәne logistikalyq habtargha ainaldyru kerek.

Seuilding keysi: Almaty men Astananyng infraqúrylymdyq shamadan tys jýkteluin azaytu: Eger Aqtóbe batys ónirinin, Qaraghandy ortalyqtyn, al Semey men Óskemen shyghystyng tartylys ortalyghyna ainalsa, búl Astana men Almatydaghy baspana qymbatshylyghyn, keptelisterdi jәne әleumettik infraqúrylymgha (mektep, auruhana) týsetin jýktemeni tabighy týrde azaytady.

Sayasy populizmnen Ekonomikalyq tiyimdilikke ótpeu: Ónirlerge bólinetin investisiya sayasy odaqtastardy qoldau nemese uaqytsha dauys jinau qúraly bolmauy tiyis. Qúiylghan әrbir tenge úzaq merzimdi júmys oryndaryn qúrugha jәne ónimdilikti arttyrugha baghyttaluy qajet. Ónirlik ortalyqtardaghy ónimdilikting 1%-gha ósui jalpy el ekonomikasynyng jedeldeuine tikeley yqpal etedi.

Abai.kz