ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا، ادەتتە مەملەكەتتەر اراسىنداعى نەمەسە ەل ىشىندەگى بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى الشاقتىق ايتىلادى.

الايدا سوڭعى جىلدارى وڭىرارالىق تەڭسىزدىك — ەلوردا مەن ايماقتار، ونەركاسىپتىك ورتالىقتار مەن پروۆينتسيالار اراسىنداعى ديسپروپورتسيا جاھاندىق دەڭگەيدەگى ەڭ قاۋىپتى ساياسي ءارى ەكونوميكالىق فاكتورعا اينالدى.

اقش-تا دونالد ترامپتىڭ بيلىككە كەلۋى («ءدوپ باسۋ بەلدەۋى» سياقتى ونەركاسىپتىك ايماقتاردىڭ نارازىلىعى), يتالياداعى سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ تەكەتىرەسى نەمەسە ۇلىبريتانياداعى لوندون مەن وزگە وڭىرلەر اراسىنداعى ىرگە اجىراۋ — بۇعان ناقتى دالەل بولا الادى. الايدا، بۇل دەرتپەن كۇرەستە وڭتۇستىك كورەيانىڭ جىبەرگەن قاتەلىكتەرى مەن ساباقتارى قازاقستان ءۇشىن ايرىقشا وزەكتى.

وڭتۇستىك كورەيا تاجىريبەسى: شاشىراندى ينۆەستيتسيانىڭ سوقىر تۇزاعى

وڭتۇستىك كورەيادا سەۋىل مەن ونىڭ اينالاسىنداعى استانالىق ايماق ەل ءجۇو-ءنىڭ 50%-دان استام ۇلەسىن شوعىرلاندىرىپ وتىر (1990 جىلدارى 48% بولعان). 2000 جىلى ايماقتاردىڭ ورتاشا تابىسى ەلوردا دەڭگەيىنىڭ 90%-ىن قۇراسا، 2022 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 83%-عا دەيىن قۇلدىراعان.

مۇنىڭ سالدارىنان حالىق سەۋىلگە جاپپاي كوشىپ، ەلوردادا پاتەر باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا، كولىك كەپتەلىسىنە جانە تۋ كورسەتكىشىنىڭ تاريحي تومەندەۋىنە الىپ كەلدى.

سەۋىل بيلىگى ايماقتاردى قولداۋ ءۇشىن امالى جوقتىقتان  قىرۋار قارجى ءبولدى. الايدا، ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەڭ باستى قاتەلىك جاسالدى: ساياسي ۇپاي جيناۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالار ەكونوميكالىق الەۋەتى تومەن شاعىن قالالار مەن اۋىلدارعا شاشىراتىلىپ ۇلەستىرىلدى.

2011-2021 جىلدار ارالىعىندا شاعىن قالالارعا جان باسىنا شاققانداعى شىعىستار ءىرى قالالارعا قاراعاندا 11,8 ەسە، ال ورتاشا قالالارعا شاققاندا 3,8 ەسە جوعارى بولدى.

ەكونوميكالىق تۇرعىدان بۇل قارجى ءتيىمسىز بولىپ شىقتى: ول ۋاقىتشا سەرپىن بەرگەنىمەن، حالىقتىڭ ەلورداعا اعىلۋىن توقتاتا المادى جانە ۇزاق مەرزىمدى ءوسىم اكەلمەدى.

كورەيا ساراپشىلارىنىڭ باستى تۇجىرىمى: ايماقتىق تەڭسىزدىكتى جەڭۋ ءۇشىن بيۋدجەت قارجىسىن بارلىق اۋىلدارعا تەڭ بولە بەرمەي، ەلوردالىق ەمەس ءىرى وڭىرلىك ورتالىقتاردى (ماگنيتور-قالالاردى) دامىتۋ كەرەك. سەبەبى تەك ءىرى وڭىرلىك حابتار عانا سەۋىلمەن باسەكەلەسە الاتىن جۇمىس ورىندارىن، جوعارى تابىس پەن قولايلى ينفراقۇرىلىمدى ۇسىنا الادى.

قازاقستانداعى احۋال: استانا، الماتى، شىمكەنت جانە «ۇمىت قالعان» ايماقتار

وڭتۇستىك كورەيانىڭ بۇل مودەلى قازاقستاننىڭ بۇگىنگى رەالدىعىن اينىتپاي سيپاتتايدى.

اگلومەراتسيالىق ديسپروپورتسيا: قازاقستاندا دا نەگىزگى كاپيتال، ينۆەستيتسيالار مەن بىلىكتى كادرلار ءۇش اگلومەراتسياعا — استانا، الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنا شوعىرلانعان. وڭىرلەردەگى (اسىرەسە مونوقالالار مەن اۋىلدىق ايماقتارداعى) ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى، ەنەرگەتيكالىق داعدارىستار مەن جۇمىسسىزدىق جاستاردىڭ ءىرى قالالارعا جاپپاي ىشكى ميگراتسياسىن تۋدىرۋدا.

قارجىنى ءتيىمسىز شاشىراتۋ: قازاقستان ۇكىمەتى دە «اۋىل — ەل بەسىگى» جانە ءتۇرلى وڭىرلىك باعدارلامالار اياسىندا ينفراقۇرىلىمعا ميللياردتاعان تەڭگە ءبولىپ كەلەدى. الايدا، قارجىلاندىرۋ ءجيى ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن لوگيستيكالىق كەلەشەگى جوق، حالقى جىل ساناپ ازايىپ جاتقان ەلدى مەكەندەرگە بيۋدجەتتى سۋبسيديالاۋ تۇرىندە كەتەدى. بۇل ساياسي تۇرعىدان دۇرىس كورىنگەنىمەن، ماكروەكونوميكالىق قايتارىمى وتە تومەن.

ماگنيت-قالالاردىڭ (وڭىرلىك حابتاردىڭ) جەتىسپەۋشىلىگى: قازاقستاندا استانا مەن الماتىنىڭ «كولىك جانە الەۋمەتتىك سالماعىن» جەڭىلدەتەتىن بالاما ءىرى وڭىرلىك ورتالىقتار جەلىسى تولىق قالىپتاسپاعان.

قازاقستان وڭىرلىك ساياساتتى قالاي وزگەرتۋى ءتيىس؟

وڭتۇستىك كورەيا تاجىريبەسىنەن ساباق الا وتىرىپ، قازاقستان بيلىگى وڭىرلىك ەكونوميكالىق ساياساتتى مىناداي نەگىزگى ءۇش باعىت بويىنشا قايتا قاراۋى قاجەت:

«نىسانالى تەڭسىزدىك» كونتسەپتسياسى: بيۋدجەت قارجىسىن بارلىق ەلدى مەكەنگە «شاشىپ» تاراتۋدى توقتاتىپ، ەكونوميكالىق الەۋەتى بار ەكىنشى دەڭگەيدەگى ءىرى وڭىرلىك ورتالىقتاردى — اقتوبە، قاراعاندى، سەمەي، وسكەمەن، ورال، پەتروپاۆل سياقتى قالالاردى قۋاتتى ونەركاسىپتىك، ءبىلىم بەرۋ جانە لوگيستيكالىق حابتارعا اينالدىرۋ كەرەك.

سەۋىلدىڭ كەيسى: الماتى مەن استانانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق شامادان تىس جۇكتەلۋىن ازايتۋ: ەگەر اقتوبە باتىس ءوڭىرىنىڭ، قاراعاندى ورتالىقتىڭ، ال سەمەي مەن وسكەمەن شىعىستىڭ تارتىلىس ورتالىعىنا اينالسا، بۇل استانا مەن الماتىداعى باسپانا قىمباتشىلىعىن، كەپتەلىستەردى جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا (مەكتەپ، اۋرۋحانا) تۇسەتىن جۇكتەمەنى تابيعي تۇردە ازايتادى.

ساياسي پوپۋليزمنەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە وتپەۋ: وڭىرلەرگە بولىنەتىن ينۆەستيتسيا ساياسي وداقتاستاردى قولداۋ نەمەسە ۋاقىتشا داۋىس جيناۋ قۇرالى بولماۋى ءتيىس. قۇيىلعان ءاربىر تەڭگە ۇزاق مەرزىمدى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالۋى قاجەت. وڭىرلىك ورتالىقتارداعى ونىمدىلىكتىڭ 1%-عا ءوسۋى جالپى ەل ەكونوميكاسىنىڭ جەدەلدەۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتەدى.

Abai.kz