Álem jana tehnologiyalyq bólinisting qarsanynda túrghandyghyn esh joqqa shyghara almaymyz. Biz sóz etken osy bólinisting týp negizinde jasandy intellekt, ýlken derekter, gharysh tehnologiyalary jәne kiyberqauipsizdik jatyr. Tilge tiyek etip otyrghan atalghan baghyttarda artta qalghan el tek tehnologiya importtaushygha ainalatyn bolsa, al memlekettik túrghyjan dúrys strategiya tandaghan el jana ekonomikanyng belsendi qatysushysyna ainalady.

Qazaqstan ýshin búl — ziyaly hәm tehnokrat qauymynyng óneshti jyrta jagha jyrtysatyn teoriyalyq pikirtalas alany emes. Elding aumaghy, resurstyq әleueti, kólik-logistikalyq orny jәne jas buynnyng sifrlyq bilimge degen qyzyghushylyghy onyng tehnologiyalyq damugha naqty mýmkindigi bar zor ghalam kenistigi ekenin kórsetedi. Kezinde 2025 jyl «Sifr jyly» jariyalanyp, sifrlandyru men jasandy intellekt memlekettik sayasattyng basty vektoryna ainalghandyghyn jaqsy bilemiz.

SIFRLANDYRU: SERVISTEN JÝIEGE DEYIN

Sifrlandyrudyng birinshi kezeni — elimizdegi qyzmetterdi onlayngha kóshiru bolyp tabylady. Ekinshi, yaghni, odanda manyzdyraq kezeng — memlekettik basqarudyng ishki prosesterin sifrlyq logikagha kóshiru bolyp sanalady.

Qazaqstanda memlekettik qyzmetterding 90 payyzdan astamy onlayn qoljetimdi bolghany turaly derek bar, al JY assistentteri eki millionnan astam súranysty óndegenin BAQ jaqsy bilemiz. Áriyne, búl — ýlken jetistik desek te,  sifrlandyrudyng naqty synaghy — azamattyng bir ret qana derek berui jәne onyng barlyq memlekettik jýielerde paydalanyluy iyqtaghy zor jýkti týsiredi.

Sifrlandyrudyng maqsaty — qújat sanyn azaytu ghana emes. Sonymen qatar, onyng basty mindeti — sheshim qabyldau sapasyn arttyru bolyp sanalady. Mysaly, densaulyq saqtau salasynda nauqastyng derekteri bir jýiede jinaqtalsa, dәriger naqtyraq diagnoz qoya alady. Kólik salasynda jol qozghalysynyng derekteri taldansa, keptelisti tipten de azaytugha bolady. Auyl sharuashylyghynda topyraq pen aua rayy derekteri eginning ónimdiligin arttyrugha kómektesedi.

JASANDY INTELLEKT: HAYPTAN NÁTIYJEGE

Jasandy intellekt — kóz júma tabynatyn әmbebap sheshim emes. Ol —jan-jaqty oilastyrylyp jasalghan naqty mәseleni sheshuge arnalghan tehnologiya bolyp sanalady. Sondyqtan JY engizuding basty tikeley qoyylar súraghy: «Búl tehnologiya qanday naqty mәseleni sheshedi?» deuden túrady.

Qazaqstanda el biyligi zamany anysynan kósh keyin qalmay, JY memlekettik basqarugha jýieli týrde engizile bastady. Jasandy intellekt jәne sifrlyq damu ministrligining qúryluy bilim beru men memlekettik basqarudy JY negizinde transformasiyalaugha mýmkindik berdi. AI Qyzmet baghdarlamasy memlekettik qyzmetshilerge arnalghan, Ortalyq Euraziyadaghy JY salasyndaghy alghashqy oqytu baghdarlamalarynyng biri retinde úsynylyp otyrghan jayy bar.

Ónerkәsipte de JY praktikalyq jobagha ainalyp, biznes ortanyng iygiligine ainala bastady. Industrial AI Acceleration baghdarlamasy ayasynda 95 trekshn-miting ótkizilip, 50 saghattan astam oqu jәne praktikalyq vorkshop úiymdastyryldy; sonymen qatar 136 JIY-sheshim tanystyryldy. Búl — JIY-ning tek qúr súlu suretti prezentasiyagha kórinis tauyp qoymay, naqty óndiriste de qoldanyla bastaghanyn aiqara tanytyp kórsetedi.

Alayda JY damuynyng eng ýlken tәuekeli, әri oghashtyqpen qabyldanuy — ony әlem tóbesine kóterip otyratyn «moda» retinde qabyldaushylyq bolyp sanalady. Ár mekemege chat-bot qong, әr kәsiporyngha «AI platformasy» satyp alu — búl týptep kelgende әli innovasiya bolyp tabylmaydy. Naqty innovasiya — JY adam enbegin jenildetip, qate sheshimderdi azaytyp, azamatqa naqty payda әkelgende payda bolatyny osy bastan últ bolyp úghynugha tiyispiz.

INNOVASIYa: IYDEYa EMES, NÁTIYJE

Innovasiya turaly aitqanda, kóbine bәrimizding kóz aldymyzgha startap, hakaton nemese tehnopark elesteydi. Búlar qanda jerden manyzdy bolsa da, bәri bir týptep kelgende olar — bar bolghany qúral ghana. Naqty innovasiya — iydeyanyng ne últtyq, ne әlemdik naryqqa shyghyp, adamdardyng ómirin ózgertkende ghana payda bolady.

Qazaqstanda innovasiyalyq orta birte-birte nyghaida. Sifrlyq damu baghytynda telekommunikasiyalyq infraqúrylymdy damytu, IT-sektordy qoldau jәne sifrlyq jobalardy engizu júmystary óz jalghastyghyn tauyp jatyr. Digital Bridge siyaqty iri forumdar da startaptargha, investorlargha jәne memlekettik organdargha baylanys ornatugha mýmkindik bere bastady. Solay degenimizben de,  innovasiyalyq infraqúrylymnyng basty mәselesi — onyng nәtiyjesin ólsheu ekendigin esten shygharyp almaghanymyz jón. Búl orayda, qadap aitar bir jayt: Tehnoparkte qansha kompaniya bar ekeni esh manyzdy emes. Eng manyzdysy — sol kompaniyalardyng qanshasy naryqqa shyqty, investisiya tartty, júmys orny ashty jәne eksportqa jol tarta alghandyghy bolyp sanalady.

Innovasiyalyq ortany damytuda:

• Testileu alandaryn keneytu: jana tehnologiyany naqty ortada synau mýmkindigi.
• Tәuekeldik qarjylandyru: erte kezendegi startaptargha grant pen venchurlyq investisiya.
• Kadr dayarlau: JI, derekter ghylymy, kiyberqauipsizdik jәne gharysh tehnologiyalary mamandaryn dayarlau syndy ýsh baghyt manyzdy bolyp tabylady..

GhARYSh: JERDEGI MÁSELELERDING JAUABY

Jasyryp jabary joq, Gharysh salasy kóbine ghylymiy-fantastikalyq baghyt retinde qabyldanady. Shynynda, ol býgingi tanda bizding kýndelikti ómirimizben tikeley baylanysty bolyp otyr. Jerseriktik derekter auyl sharuashylyghyn, ekologiyany, kólikti, telekommunikasiyany jәne tótenshe jaghdaylardy basqaruda qoldanylady.

Qazaqstan ýshin gharysh — tek keude qagha maqtanatyn últtyq maqtanysh emes. Sonymen birge, berer tabysy kól-kósir — strategiyalyq resurs. Elding ýlken aumaghy, miyneraldyq resurstary jәne kólik dәlizderi jerseriktik baqylau men derekter taldauyn tym qajet etedi. Mysaly, jerseriktik monitoring su resurstaryn baqylaugha, egin alqabynyng jaghdayyn anyqtaugha, orman órtin erte anyqtaugha jәne ken oryndaryn qadaghalaugha kómektesedi. Búl derekterdi JIY-men qosqanda, boljamdyq taldau mýmkindigi payda bolady. Yaghny memleket mәsele payda bolghannan keyin emes, onyng aldyn әubastan qaperge ala otyryp, әreket ete alady.

Gharysh salasyn damytudaghy basty mindet — úshyru mýmkindigin ghana emes, derekterdi óndeu jәne ony naqty salalargha engizu qabiletin arttyru bolyp ta tabylady. Búl orayda JI, ýlken derekter jәne gharysh tehnologiyalary bir-birin tolyqtyrady.

KIYBERQAUIPSIZDIK: SIFRLYQ EGEMENDIKTING NEGIZI

Sifrlandyru el tirligine neghúrlym terendep engen sayyn, kiyberqauip te gharysh jyldamdyghymen ósedi. Derekter onlaynqa kóshken sayyn, olardy qorghau — tek tehnikalyq mәsele emes, memlekettik qauipsizdik mәselesine basy býtin ainalady.

Qazirgi tanda elimizde sifrlandyru men JY damuynyng qatarynda kiyberqauipsizdikti kýsheytu de manyzdy baghyt retinde atala bastady. Alayda kiyberqauipsizdik — tek firewall nemese antivirus ornatu emes. Búl — adam, prosess jәne tehnologiyanyng ýshtigining kirige birikken túghyrlastyghy bolyp sanalady.

Kiyberqauipsizdikti nyghaytudyng basty baghyttary:

• Memlekettik jýielerding kiyber tózimdiligin arttyru.
• Jeke derekterdi qorghau standarttaryn kýsheytu.
• Memlekettik qyzmetshilerding sifrlyq sauattylyghyn arttyru.
• Kiyberqauipsizdik mamandaryn dayarlau.
• Kiybershabuyldargha jedel jauap beretin ortalyqtardy nyghaytu.

Kiyberqauipsizdikting basty paradoksy — onyng kórinbeytindigi ekendiginde bolyp tabylady. Jaqsy qorghanys júmys istegende, eshkim ony bayqamaytyn bolsa, al qorghanys әlsiz bolghanda, nәtiyje birden kórinedi: derekter aghyp ketedi, jýieler toqtaydy, azamattardyng memleketke degen senimi tómendeydi.

SIFRLYQ EGEMENDIK — JANA DAMU MODELI

Qazaqstan aldynda túrghan mindet — tek tehnologiya satyp alu emes, ony jasay bilu jәne óz qajettiligine beyimdeu bolyp sanalady. Sifrlyq egemendik degenimiz — derekterdi, infraqúrylymdy, bilimdi jәne tehnologiyalyq sheshimderdi óz qolynda ústau bolyp tabylady.

Múnda JI, innovasiya, gharysh jәne kiyberqauipsizdik bir-birinen bólek baghyt emes. Olardy — bir jýiening tórt tiregi retinde qarastyratyn bolsaq, mynanday týiindeu jasay alamyz:

• Jasandy intellekt — sheshim qabyldaudy jedeldetedi.
• Innovasiyalyq infraqúrylym — iydeyany naryqqa shygharady.
• Gharysh tehnologiyalary — elding aumaghyn basqarudyng jana mýmkindigin beredi.
• Kiyberqauipsizdik — osy bәrin saqtap qalady.

Qazaqstan ýshin tótesinen qoyylar eng manyzdy saual — «Qanday tehnologiyany satyp alamyz?» emes, búghan kerisinshe, «Qanday tehnologiyany ózimiz jasay alamyz jәne ony qalay qorghaymyz?» bolyp tabylady.

Sifrlyq bolashaq — jarnamalyq úran emes. Ol — bilim, infraqúrylym, qauipsizdik jәne naqty nәtiyje arqyly qalyptasatyn jana ekonomikalyq modeliding el aumaghynda últ iygiligi ýshin qyzmet kórsetip, óz jemisin bere bastauy.

Qazirgi әlemde elding bәsekege qabilettiligin tek tabighy resurstar emes, onyng jana tehnologiyany jasay alu jәne qorghay alu qabileti anyqtaydy. Innovasiya, innovasiyalyq infraqúrylym, gharysh salasy jәne kiyberqauipsizdik — búlar bólek sala emes, birtútas tehnologiyalyq jýiening tirekteri bolyp tabylady. Olardyng biri әlsiz bolsa, qalghanynyng әleueti de shekteuli bolatyndyghy esh dau tughyzbaytyn shyndyqqa ainalyp otyrghan jayy bar.

Qazaqstan songhy jyldary osy baghyttardy jýieli damytugha bet búrdy. Astana Hub siyaqty innovasiyalyq alandar, jerseriktik monitoring jobalary jәne kiyberqauipsizdik salasyndaghy jana tәsilder elding tehnologiyalyq damuynyng negizin qalyptastyrdy. Alayda últ aldynda túrghan basty mindet — jeke jobalar sanyn emes, olardyng naqty ekonomikalyq nәtiyjesin arttyru bolyp otyr.

Abai.kz