الەم جاڭا تەحنولوگيالىق ءبولىنىستىڭ قارساڭىندا تۇرعاندىعىن ەش جوققا شىعارا المايمىز. ءبىز ءسوز ەتكەن وسى ءبولىنىستىڭ ءتۇپ نەگىزىندە جاساندى ينتەللەكت، ۇلكەن دەرەكتەر، عارىش تەحنولوگيالارى جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك جاتىر. تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان اتالعان باعىتتاردا ارتتا قالعان ەل تەك تەحنولوگيا يمپورتتاۋشىعا اينالاتىن بولسا، ال مەملەكەتتىك تۇرعىجان دۇرىس ستراتەگيا تاڭداعان ەل جاڭا ەكونوميكانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالادى.

قازاقستان ءۇشىن بۇل — زيالى ءھام تەحنوكرات قاۋىمىنىڭ وڭەشتى جىرتا جاعا جىرتىساتىن تەوريالىق پىكىرتالاس الاڭى ەمەس. ەلدىڭ اۋماعى، رەسۋرستىق الەۋەتى، كولىك-لوگيستيكالىق ورنى جانە جاس بۋىننىڭ تسيفرلىق بىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ونىڭ تەحنولوگيالىق دامۋعا ناقتى مۇمكىندىگى بار زور عالام كەڭىستىگى ەكەنىن كورسەتەدى. كەزىندە 2025 جىل «تسيفر جىلى» جاريالانىپ، تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ۆەكتورىنا اينالعاندىعىن جاقسى بىلەمىز.

تسيفرلاندىرۋ: سەرۆيستەن جۇيەگە دەيىن

تسيفرلاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى — ەلىمىزدەگى قىزمەتتەردى ونلاينعا كوشىرۋ بولىپ تابىلادى. ەكىنشى، ياعني، وداندا ماڭىزدىراق كەزەڭ — مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ىشكى پروتسەستەرىن تسيفرلىق لوگيكاعا كوشىرۋ بولىپ سانالادى.

قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 90 پايىزدان استامى ونلاين قولجەتىمدى بولعانى تۋرالى دەرەك بار، ال جي اسسيستەنتتەرى ەكى ميلليوننان استام سۇرانىستى وڭدەگەنىن باق جاقسى بىلەمىز. ارينە، بۇل — ۇلكەن جەتىستىك دەسەك تە،  تسيفرلاندىرۋدىڭ ناقتى سىناعى — ازاماتتىڭ ءبىر رەت قانا دەرەك بەرۋى جانە ونىڭ بارلىق مەملەكەتتىك جۇيەلەردە پايدالانىلۋى يىقتاعى زور جۇكتى تۇسىرەدى.

تسيفرلاندىرۋدىڭ ماقساتى — قۇجات سانىن ازايتۋ عانا ەمەس. سونىمەن قاتار، ونىڭ باستى مىندەتى — شەشىم قابىلداۋ ساپاسىن ارتتىرۋ بولىپ سانالادى. مىسالى، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ناۋقاستىڭ دەرەكتەرى ءبىر جۇيەدە جيناقتالسا، دارىگەر ناقتىراق دياگنوز قويا الادى. كولىك سالاسىندا جول قوزعالىسىنىڭ دەرەكتەرى تالدانسا، كەپتەلىستى تىپتەن دە ازايتۋعا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا توپىراق پەن اۋا رايى دەرەكتەرى ەگىننىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.

جاساندى ينتەللەكت: حايپتان ناتيجەگە

جاساندى ينتەللەكت — كوز جۇما تابىناتىن امبەباپ شەشىم ەمەس. ول —جان-جاقتى ويلاستىرىلىپ جاسالعان ناقتى ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان تەحنولوگيا بولىپ سانالادى. سوندىقتان جي ەنگىزۋدىڭ باستى تىكەلەي قويىلار سۇراعى: «بۇل تەحنولوگيا قانداي ناقتى ماسەلەنى شەشەدى؟» دەۋدەن تۇرادى.

قازاقستاندا ەل بيلىگى زامانى اڭىسىنان كوش كەيىن قالماي، جي مەملەكەتتىك باسقارۋعا جۇيەلى تۇردە ەنگىزىلە باستادى. جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلۋى ءبىلىم بەرۋ مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدى جي نەگىزىندە ترانسفورماتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەردى. AI Qyzmet باعدارلاماسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە ارنالعان، ورتالىق ەۋرازياداعى جي سالاسىنداعى العاشقى وقىتۋ باعدارلامالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان جايى بار.

ونەركاسىپتە دە جي پراكتيكالىق جوباعا اينالىپ، بيزنەس ورتانىڭ يگىلىگىنە اينالا باستادى. Industrial AI Acceleration باعدارلاماسى اياسىندا 95 ترەكشن-ميتينگ وتكىزىلىپ، 50 ساعاتتان استام وقۋ جانە پراكتيكالىق ۆوركشوپ ۇيىمداستىرىلدى; سونىمەن قاتار 136 جي-شەشىم تانىستىرىلدى. بۇل — جي-ءنىڭ تەك قۇر سۇلۋ سۋرەتتى پرەزەنتاتسياعا كورىنىس تاۋىپ قويماي، ناقتى وندىرىستە دە قولدانىلا باستاعانىن ايقارا تانىتىپ كورسەتەدى.

الايدا جي دامۋىنىڭ ەڭ ۇلكەن تاۋەكەلى، ءارى وعاشتىقپەن قابىلدانۋى — ونى الەم توبەسىنە كوتەرىپ وتىراتىن «مودا» رەتىندە قابىلداۋشىلىق بولىپ سانالادى. ءار مەكەمەگە چات-بوت قويۋ، ءار كاسىپورىنعا «AI پلاتفورماسى» ساتىپ الۋ — بۇل تۇپتەپ كەلگەندە ءالى يننوۆاتسيا بولىپ تابىلمايدى. ناقتى يننوۆاتسيا — جي ادام ەڭبەگىن جەڭىلدەتىپ، قاتە شەشىمدەردى ازايتىپ، ازاماتقا ناقتى پايدا اكەلگەندە پايدا بولاتىنى وسى باستان ۇلت بولىپ ۇعىنۋعا ءتيىسپىز.

يننوۆاتسيا: يدەيا ەمەس، ناتيجە

يننوۆاتسيا تۋرالى ايتقاندا، كوبىنە ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزعا ستارتاپ، حاكاتون نەمەسە تەحنوپارك ەلەستەيدى. بۇلار قاندا جەردەن ماڭىزدى بولسا دا، ءبارى ءبىر تۇپتەپ كەلگەندە ولار — بار بولعانى قۇرال عانا. ناقتى يننوۆاتسيا — يدەيانىڭ نە ۇلتتىق، نە الەمدىك نارىققا شىعىپ، ادامداردىڭ ءومىرىن وزگەرتكەندە عانا پايدا بولادى.

قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق ورتا بىرتە-بىرتە نىعايۋدا. تسيفرلىق دامۋ باعىتىندا تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ، IT-سەكتوردى قولداۋ جانە تسيفرلىق جوبالاردى ەنگىزۋ جۇمىستارى ءوز جالعاستىعىن تاۋىپ جاتىر. Digital Bridge سياقتى ءىرى فورۋمدار دا ستارتاپتارعا، ينۆەستورلارعا جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرە باستادى. سولاي دەگەنىمىزبەن دە،  يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ باستى ماسەلەسى — ونىڭ ناتيجەسىن ولشەۋ ەكەندىگىن ەستەن شىعارىپ الماعانىمىز ءجون. بۇل ورايدا، قاداپ ايتار ءبىر جايت: تەحنوپاركتە قانشا كومپانيا بار ەكەنى ەش ماڭىزدى ەمەس. ەڭ ماڭىزدىسى — سول كومپانيالاردىڭ قانشاسى نارىققا شىقتى، ينۆەستيتسيا تارتتى، جۇمىس ورنى اشتى جانە ەكسپورتقا جول تارتا العاندىعى بولىپ سانالادى.

يننوۆاتسيالىق ورتانى دامىتۋدا:

• تەستىلەۋ الاڭدارىن كەڭەيتۋ: جاڭا تەحنولوگيانى ناقتى ورتادا سىناۋ مۇمكىندىگى.
• تاۋەكەلدىك قارجىلاندىرۋ: ەرتە كەزەڭدەگى ستارتاپتارعا گرانت پەن ۆەنچۋرلىق ينۆەستيتسيا.
• كادر دايارلاۋ: جي، دەرەكتەر عىلىمى، كيبەرقاۋىپسىزدىك جانە عارىش تەحنولوگيالارى ماماندارىن دايارلاۋ سىندى ءۇش باعىت ماڭىزدى بولىپ تابىلادى..

عارىش: جەردەگى ماسەلەلەردىڭ جاۋابى

جاسىرىپ جابارى جوق، عارىش سالاسى كوبىنە عىلىمي-فانتاستيكالىق باعىت رەتىندە قابىلدانادى. شىنىندا، ول بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمىزبەن تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر. جەرسەرىكتىك دەرەكتەر اۋىل شارۋاشىلىعىن، ەكولوگيانى، كولىكتى، تەلەكوممۋنيكاتسيانى جانە توتەنشە جاعدايلاردى باسقارۋدا قولدانىلادى.

قازاقستان ءۇشىن عارىش — تەك كەۋدە قاعا ماقتاناتىن ۇلتتىق ماقتانىش ەمەس. سونىمەن بىرگە، بەرەر تابىسى كول-كوسىر — ستراتەگيالىق رەسۋرس. ەلدىڭ ۇلكەن اۋماعى، مينەرالدىق رەسۋرستارى جانە كولىك دالىزدەرى جەرسەرىكتىك باقىلاۋ مەن دەرەكتەر تالداۋىن تىم قاجەت ەتەدى. مىسالى، جەرسەرىكتىك مونيتورينگ سۋ رەسۋرستارىن باقىلاۋعا، ەگىن القابىنىڭ جاعدايىن انىقتاۋعا، ورمان ءورتىن ەرتە انىقتاۋعا جانە كەن ورىندارىن قاداعالاۋعا كومەكتەسەدى. بۇل دەرەكتەردى جي-مەن قوسقاندا، بولجامدىق تالداۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. ياعني مەملەكەت ماسەلە پايدا بولعاننان كەيىن ەمەس، ونىڭ الدىن ءاۋباستان قاپەرگە الا وتىرىپ، ارەكەت ەتە الادى.

عارىش سالاسىن دامىتۋداعى باستى مىندەت — ۇشىرۋ مۇمكىندىگىن عانا ەمەس، دەرەكتەردى وڭدەۋ جانە ونى ناقتى سالالارعا ەنگىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ بولىپ تا تابىلادى. بۇل ورايدا جي، ۇلكەن دەرەكتەر جانە عارىش تەحنولوگيالارى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرادى.

كيبەرقاۋىپسىزدىك: تسيفرلىق ەگەمەندىكتىڭ نەگىزى

تسيفرلاندىرۋ ەل تىرلىگىنە نەعۇرلىم تەرەڭدەپ ەنگەن سايىن، كيبەرقاۋىپ تە عارىش جىلدامدىعىمەن وسەدى. دەرەكتەر ونلاينقا كوشكەن سايىن، ولاردى قورعاۋ — تەك تەحنيكالىق ماسەلە ەمەس، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە باسى ءبۇتىن اينالادى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە تسيفرلاندىرۋ مەن جي دامۋىنىڭ قاتارىندا كيبەرقاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ دە ماڭىزدى باعىت رەتىندە اتالا باستادى. الايدا كيبەرقاۋىپسىزدىك — تەك firewall نەمەسە انتيۆيرۋس ورناتۋ ەمەس. بۇل — ادام، پروتسەسس جانە تەحنولوگيانىڭ ۇشتىگىنىڭ كىرىگە بىرىككەن تۇعىرلاستىعى بولىپ سانالادى.

كيبەرقاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ باستى باعىتتارى:

• مەملەكەتتىك جۇيەلەردىڭ كيبەر توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
• جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ ستاندارتتارىن كۇشەيتۋ.
• مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ.
• كيبەرقاۋىپسىزدىك ماماندارىن دايارلاۋ.
• كيبەرشابۋىلدارعا جەدەل جاۋاپ بەرەتىن ورتالىقتاردى نىعايتۋ.

كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ باستى پارادوكسى — ونىڭ كورىنبەيتىندىگى ەكەندىگىندە بولىپ تابىلادى. جاقسى قورعانىس جۇمىس ىستەگەندە، ەشكىم ونى بايقامايتىن بولسا، ال قورعانىس ءالسىز بولعاندا، ناتيجە بىردەن كورىنەدى: دەرەكتەر اعىپ كەتەدى، جۇيەلەر توقتايدى، ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى تومەندەيدى.

تسيفرلىق ەگەمەندىك — جاڭا دامۋ مودەلى

قازاقستان الدىندا تۇرعان مىندەت — تەك تەحنولوگيا ساتىپ الۋ ەمەس، ونى جاساي ءبىلۋ جانە ءوز قاجەتتىلىگىنە بەيىمدەۋ بولىپ سانالادى. تسيفرلىق ەگەمەندىك دەگەنىمىز — دەرەكتەردى، ينفراقۇرىلىمدى، ءبىلىمدى جانە تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى ءوز قولىندا ۇستاۋ بولىپ تابىلادى.

مۇندا جي، يننوۆاتسيا، عارىش جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك ءبىر-بىرىنەن بولەك باعىت ەمەس. ولاردى — ءبىر جۇيەنىڭ ءتورت تىرەگى رەتىندە قاراستىراتىن بولساق، مىنانداي تۇيىندەۋ جاساي الامىز:

• جاساندى ينتەللەكت — شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتەدى.
• يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم — يدەيانى نارىققا شىعارادى.
• عارىش تەحنولوگيالارى — ەلدىڭ اۋماعىن باسقارۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگىن بەرەدى.
• كيبەرقاۋىپسىزدىك — وسى ءبارىن ساقتاپ قالادى.

قازاقستان ءۇشىن توتەسىنەن قويىلار ەڭ ماڭىزدى ساۋال — «قانداي تەحنولوگيانى ساتىپ الامىز؟» ەمەس، بۇعان كەرىسىنشە، «قانداي تەحنولوگيانى ءوزىمىز جاساي الامىز جانە ونى قالاي قورعايمىز؟» بولىپ تابىلادى.

تسيفرلىق بولاشاق — جارنامالىق ۇران ەمەس. ول — ءبىلىم، ينفراقۇرىلىم، قاۋىپسىزدىك جانە ناقتى ناتيجە ارقىلى قالىپتاساتىن جاڭا ەكونوميكالىق مودەلدىڭ ەل اۋماعىندا ۇلت يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت كورسەتىپ، ءوز جەمىسىن بەرە باستاۋى.

قازىرگى الەمدە ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تەك تابيعي رەسۋرستار ەمەس، ونىڭ جاڭا تەحنولوگيانى جاساي الۋ جانە قورعاي الۋ قابىلەتى انىقتايدى. يننوۆاتسيا، يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم، عارىش سالاسى جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك — بۇلار بولەك سالا ەمەس، ءبىرتۇتاس تەحنولوگيالىق جۇيەنىڭ تىرەكتەرى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ ءبىرى ءالسىز بولسا، قالعانىنىڭ الەۋەتى دە شەكتەۋلى بولاتىندىعى ەش داۋ تۋعىزبايتىن شىندىققا اينالىپ وتىرعان جايى بار.

قازاقستان سوڭعى جىلدارى وسى باعىتتاردى جۇيەلى دامىتۋعا بەت بۇردى. Astana Hub سياقتى يننوۆاتسيالىق الاڭدار، جەرسەرىكتىك مونيتورينگ جوبالارى جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى جاڭا تاسىلدەر ەلدىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىردى. الايدا ۇلت الدىندا تۇرعان باستى مىندەت — جەكە جوبالار سانىن ەمەس، ولاردىڭ ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەسىن ارتتىرۋ بولىپ وتىر.

Abai.kz