Dýisenbi, 9 Qarasha 2026
Áne, kórding be? 169 0 pikir 9 Qarasha, 2026 saghat 13:28

«Kók pasporttyn» qúny: Kimder Qazaqstan azamattyghyn aldy?

Suret: JY arqyly jasaldy.

Jasandy intellekt salasyndaghy jahandyq kompaniya — «Higgsfield-tin» negizin qalaushy (baghalau qúny 5,4 mlrd- dollargha jetken), IT-milliarder Aleks Mashrabovtyng Qazaqstan azamattyghyn aluy halyqaralyq sarapshylar arasynda qyzu talqylau tudyrdy. Búl oqigha — jalang fakt emes, 2022 jyldan beri qarqyn alghan ýlken geosayasi, qarjylyq jәne tehnologiyalyq trendting sharyqtau shegi.

Nelikten Reseyde tuyp-ósip, iri kapital jinaghan kәsipkerler Astanagha bet búryp, kók pasportty tandauda? Búl — halyqaralyq sanksiyalardan boy tasalaudyng diplomatiyalyq amaly ma, әlde Qazaqstannyng jana jahandyq tehnologiyalyq habqa ainaluynyng aighaghy ma?

KIMDER QAZAQSTAN PASPORTYN ALDY?

Songhy jyldary Resey Federasiyasynyng azamattyghynan resmy týrde bas tartyp, Qazaqstannyng azamaty atanghan salmaqty figuralardyng tizimi kýn sanap artyp keledi:

Timur Turlov («Freedom Holding Corp.» negizin qalaushy): 2022 jyly Resey pasportynan da, Karib elderining pasportynan da bas tartyp, Qazaqstan azamattyghyn aldy. «NASDAQ-ta» tirkelgen milliardtaghan dollarlyq holdingting shtab-pәterin Almatygha kóshirip, finteh salasynyng basty investoryna ainaldy.

Arsen Tomskiy («inDrive» negizin qalaushy): Halyqaralyq servisting qojayyny Reseydegi biznesin tolyq jauyp, Qazaqstan azamattyghyn qabyldady. Ol óz kompaniyasynyng jahandyq kensesin Astana men Almatygha ornyqtyrdy.

Aleks (Aleksandr) Mashrabov («Higgsfield» negizin salushy): «Snap» kompaniyasyna búghan deyingi startapyn 166 mln dollargha satqan, keyin qazaqstandyq ghalym Erzat Dulatpen birge «Higgsfield» jýiesin qúrghan IT-milliarder. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng Jarlyghymen 2026 jyldyng 30 qazanynda Qazaqstan azamaty atandy.

Igori jәne Dmitriy Buhman («Playrix» negizin qalaushylar): Oiyn industriyasynyng alyptary, sonday-aq «Yandeks» pen ózge de IT-giganttardyng jýzdegen top-menedjerleri Reseydegi qatystylyghyn ýzip, Qazaqstannyng Astana AIFC alany arqyly yurisdiksiyasyn auystyrdy.

SANKSIYaLYQ QYSYM JÁNE «ULY PASPORT» (TOXIC PASSPORT) FENOMENI

Orys tildi millionerler men milliarderlerding qazaq pasportyna degen úmtylysynyng astarynda ýsh negizgi geosayasy sebep jatyr:

Birinshi – qarjylyq izolyasiyadan qashu jәne kapitaldy zandastyru. 2022 jyldan keyin Resey pasporty jahandyq qarjy naryqtarynda (Uoll-striyt, Europa bankteri, Silikon alqabynyng venchurlyq qorlary) «uly» sanala bastady.

Reseylik azamattyghy bar kәsipkerlerge AQSh nemese EO aimaghynda liysenziya alu, kapital tartu nemese aksiyalaryn ashyq birjalargha («NASDAQ», «NYSE») shygharu mýmkin bolmay qaldy.

Qazaqstan pasporty — búl sayasy toksikologiyadan tazarudyng zandy joly. Qazaqstan — beytarap sayasat ústanatyn, Batyspen de, Shyghyspen de ashyq dialogi bar memleket. Osylaysha, kәsipkerler óz ónimderin Batys sanksiyalarynyng janama soqqysynan aman alyp qalady.

Ekinshi – Konstitusiyalyq talap: Eki azamattyqtyng bolmauy. Kóptegen elder «ekinshi pasportty» jay ghana qaltagha salyp jýruge rúqsat beredi. Al Qazaqstan Konstitusiyasy boyynsha qos azamattyqqa qatang tyiym salynghan.

Timur Turlov ta, Aleks Mashrabov ta Qazaqstan tólqújatyn alu ýshin Resey Federasiyasynyng azamattyghynan resmy týrde bas tartty. Búl — búrynghy reseylik milliarderlerding Kremli sayasatymen jәne Resey yurisdiksiyasymen baylanysyn tolyq ýzuge dayyn ekenin bildiretin zandy әri sayasy qadam.

Ýshinshi – Qazaqstannyng strategiyalyq útysy men qauip-qaterleri. Búl ýderisti tek «sanksiyadan qashu» dep baghalau birjaqty bolar edi. Búl jerde Astananyng da ózindik ýlken ekonomikalyq jәne pragmatikalyq esebi bar.

QAZAQSTAN NE ÚTTY?

Áueli, búl milliarderlerding óz aktivterin («Freedom Holding», «inDrive», «Higgsfield») elge tirkeui milliondaghan dollar salyq týsimin beredi.

Onan son,  jasandy intellekt jәne sifrlyq damu ministrligining qoldauymen Almaty men Astanada ónirlik iri R&D ortalyqtary men injenerlik habtar ashyluda. Jana júmys oryndary, otandyq jastardy JY jәne finteh salasynda baulu mýmkindigi tudy.

«Higgsfield» siyaqty baghasy 5,4 mlrd dollar bolatyn JIY-unicorn kompaniyanyng ortalyghy Qazaqstangha baylanuy elding halyqaralyq startap-kartasyndaghy bedelin arttyrady.

Yqtimal syn-úaterler de joq emes. Batys elderi (AQSh Qarjy ministrligi, EO) Qazaqstandy reseylik kapitaldyng sanksiyany ainalyp ótu alanyna ainalyp ketpeuin qatang baqylauda ústap otyr. Sondyqtan Qazaqstan biyligi azamattyq bererde de, kapitaldy zandastyruda da resmy túlghalardyng Kremlidegi «sayasy elitamen» baylanysy joqtyghyn (KYC men Compliance) óte múqiyat tekseruge mәjbýr.

Sóz týiini: Reseylik IT-milliarderler men biznes-magnattardyng Qazaqstan azamattyghyn jappay aluy — geosayasy daghdarys pen pragmatikalyq mýmkindikting toghysqan nýktesi. Reseylik kapital óz aktivterin saqtap kalu ýshin Reseymen tarihy baylanysyn ýzip, beytarap әri túraqty Qazaqstannyng tuy astyna ótude. Al Astana búl mýmkindikti eldi Ortalyq Aziyanyng basty qarjylyq jәne IT-habyna ainaldyru ýshin sheber paydalanuda. Degenmen, halyqaralyq arenada «taza bedeldi» saqtap qalu ýshin búl ýderisting ashyqtyghy men zandylyghy eng basty orynda qala bermek.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz

0 pikir