Geralidist Aydyn Rysbekúly: «Halyqaralyq tәjiriybe degenimiz – bes elding atauyn tizip shyghu emes, olardyng zannamasy men tarihy tәjiriybesin tereng zertteu»

Batyrbolat Aytbolatúly: Geralidikalyq júmys basqarmasy әzirlegen anyqtamamen tanysqanda, eriksiz bir súraq tuyndaydy. Búl anyqtama ghylymy zertteuding nәtiyjesi me, әlde aldyn ala qabyldanyp qoyghan әkimshilik sheshimdi aqtaugha arnalghan negizdeme me? Avtor Germaniya, AQSh, Fransiya, Úlybritaniya, Týrkiyany mysalgha keltirip, Qazaqstannyng 17 oblysy men respublikalyq manyzy bar ýsh qalasynda ghana ónirlik nyshan jetkilikti degen qorytyndygha kelgen. Tipti ónirlerding jeke tuy men әnúrany bolmaugha tiyis degen shekteu de úsynady. Alayda osy tújyrymdardyng birde-biri keltirilgen halyqaralyq tәjiriybemen jan-jaqty dәleldenbegen. Kerisinshe, atalghan memleketterding ózinde ónirlik tóltanbalar, tular jәne basqa da resmy rәmizder qatar qoldanylady. Sonda avtor qanday derekterge sýiengen? Nelikten halyqaralyq tәjiriybening ózine qolayly tústaryn ghana terip alyp, qalghan manyzdy derekterdi ainalyp ótken? Ghylymy taldau qayda, qúqyqtyq negiz qayda, kәsiby saraptama qayda? Geralidikalyq júmys basqarmasy sekildi salalyq qúrylymnan shyqqan qújattyng osynday olqylyqtargha jol beruin qalay týsindiruge bolady? Siz geralidist retinde osy anyqtamanyng kәsiby jәne ghylymy sapasyna qanday bagha beresiz?

Aydyn Rysbekúly: Qazaqstan ónirlerining tarihiy-mәdeny rәmizderin (nyshandaryn emes) jýieleu qajet ekenine eshkim dau aitpaydy. Biraq osy oryndy mәseleni ghylymy negizsiz tújyrymdardy ótkizuge paydalanugha bolmaydy. Mәsele kóteru – batyldyqtyng belgisi emes, ony ghylymy túrghydan dәleldeu – kәsibiylikting ólshemi. Al qarastyrylyp otyrghan anyqtamada mәselening manyzdylyghy bar da, ony sheshuge qajetti ghylymy terendik pen kәsiby jauapkershilik joq.

Búl anyqtamanyng eng soraqy túsy – avtordyng ghylymy zertteu jýrgizuding qarapayym qisynyn da saqtamauynda. Áueli ózine qajetti sheshimdi kesip-piship dayyndap alghan, sodan keyin sol sheshimdi zandastyryp kórsetu ýshin halyqaralyq tәjiriybeni óz ynghayyna qaray iriktep, búrmalap paydalanghan. Múnda zertteu joq, taldau joq, obektiv salystyru joq. Bar bolghany – aldyn ala shygharylghan ýkim men soghan beyimdelip qoldan jasalghan dәlelder. Avtor sheteldik tәjiriybeni zerdelemegen, ony ózining dayyn tújyrymyna jegip qoyghan. Ghylymdy óz payymyna qyzmet etkizip, al halyqaralyq tәjiriybeni ózine qolayly derekter qoymasyna ainaldyrghan. Múny saraptama deu – saraptamanyng ózine jasalghan qiyanat. Búl – ghylymy negizdeme emes, ghylymy negizdemening maskasyn kiygen birjaqty tújyrym. Múnday tәsil kәsiby jauapkershilikke de, ghylymy adaldyqqa da syn.

Eger әr oblys pen respublikalyq manyzy bar qalagha ghana ónirlik rәmiz bekitudi úsynyp otyrsanyz, aldymen osy talaptyng ghylymy qajettiligin, qúqyqtyq negizin jәne praktikalyq tiyimdiligin dәleldeniz. Nelikten bireu ghana? Múnday shekteuding qanday obektiv qajettiligi bar? Nege ónirding tarihy tuy, tóltanbasy nemese ózge de rәmizderi qatar qoldanylmauy kerek? Osy saualdardyng birine de túshymdy jauap joq. Onyng ornyna bes memleketting atauy men birneshe sheteldik termindi tizip qoimen shektelgen. Búl halyqaralyq tәjiriybeni zertteu emes, zertteuding syrtqy kórinisin jasau ghana. Sheteldik ataulardy kóbeytu ghylymy dәlelding ornyn toltyrmaydy. Al dәlelsiz úsynysty saraptamalyq qorytyndy retinde úsynu – kәsiby jauapkershilikke qayshy.

Batyrbolat Aytbolatúly: Demek, anyqtamanyng eng әuelgi kemshiligi terminologiyalyq shatasu ma?

Aydyn Rysbekúly: Dәl solay. Qújattaghy eng óreskel olqylyqtardyng biri – «ónirlik nyshan» degen týsiniksiz әri naqty ghylymy mazmúny ashylmaghan ataudy negizgi termin retinde qoldanuy. Anyqtama avtory ózi qoldanghan úghymnyng mәnin týsindirmegen, onyng geralidikalyq jәne terminologiyalyq túrghydan qanday negizge sýienetinin kórsetpegen.

Búl eltanba ma? Tóltanba ma? Emblema ma? Logotip pe? Álde aumaqtyng tarihy rәmizi me? Búlardyng әrqaysysynyng ózindik anyqtamasy, qyzmeti men qoldanylu ayasy bar. Eltanba (gosudarstvennyy gerb) pen ónirlik tóltanba (regionalinyy gerb) geralidikanyng tarihy qalyptasqan qaghidalaryna baghynady. Emblema belgili bir úiymdy, mekemeni nemese qúrylymdy tanytady. Al logotip – vizual sәikestendiru men brend qalyptastyru qúraly.

Endeshe, osynday әrtýrli úghymdardy bir ghana jalpylama ataudyng astyna jinaqtau kәsiby terminologiyany bilmeuding belgisi emes pe? Geralidikalyq júmys basqarmasy sekildi arnauly qúrylymnan shyqqan qújatta negizgi terminning ózi anyqtalmasa, onyng ghylymy sapasy turaly ne aitugha bolady?

Eger ónirlik tóltanba әzirlegimiz kelse, geralidikanyng tarihi, kórkemdik jәne kompozisiyalyq zandylyqtaryn saqtauymyz kerek. Al ónirlik brend qalyptastyrghymyz kelse, onyng birynghay vizual jýiesin, grafikalyq standarttary men paydalanu reglamentin әzirleu qajet. Búlar – eki bólek baghyt.

Batyrbolat Aytbolatúly: Anyqtamada Germaniya tәjiriybesine erekshe silteme jasalghan. Federaldyq jerlerding «Landeswappen» dep atalatyn gerbteri, yaghny tóltanbalary bar ekeni aitylyp, olardy «Staatssymbole» dep ataugha bolmaytyny kesimdi týrde jazylghan. Múnda qanday qatelik bar?

Aydyn Rysbekúly: Germaniya mysalynan bastayyq. Múnda avtordyng halyqaralyq tәjiriybeni qanshalyqty ýstirt zerttegeni birden bayqalady.

Birinshiden, Germaniya – federativtik memleket, al Qazaqstan – unitar memleket. Eki elding memlekettik qúrylymy, әkimshilik-aumaqtyq jýiesi men ónirlerining konstitusiyalyq-qúqyqtyq mәrtebesi mýlde bólek. Germaniyanyng federaldyq jerleri tarihy qalyptasqan, ózindik memlekettik-qúqyqtyq ókilettikteri bar aumaqtyq subektiler. Sondyqtan olardyng tәjiriybesin Qazaqstan oblystarymen tikeley salystyrudyng ózi ýlken әdisnamalyq túrghydaghy qatelik.

Ekinshiden, Germaniyanyng federaldyq jerlerinde gerbtermen, yaghny tóltanbamen qatar resmy tulary da bar. Demek, Germaniya tәjiriybesining ózi ónirlik rәmizderdi bir ghana belgimen shekteu turaly tújyrymdy joqqa shygharady. Avtor osy jaytty nege eskermegen? Álde ózine tiyimdi derekterdi ghana tandap, qolaysyz faktilerdi әdeyi nazardan tys qaldyrghan ba?

Ýshinshiden, «Landeswappen» men «Staatssymbole» úghymdaryn qatar qoyyp, olardyng araqatynasyn týsindirmey, birine qatysty tújyrymdy ekinshisine telu – terminologiyalyq әri qúqyqtyq sauatsyzdyqtyng kórinisi. Múnday salystyru jasau ýshin naqty zannamalyq aktilerge, resmy anyqtamalargha jәne olardyng qúqyqtyq qoldanysyna sýienu qajet.

Halyqaralyq tәjiriybeni zertteu degenimiz – sheteldik terminderdi kóshirip jazu emes. Ol – memleketting qúrylymyn, zannamasyn, tarihy qalyptasuyn jәne rәmizderdi bekitu tәrtibin tútas zerdeleu. Al osynyng bәrin ainalyp ótip, Germaniyany óz tújyrymyna dәlel retinde kórsetu – salystyrmaly zertteuding qarapayym talaptaryn da oryndamau.

Bir elding federaldyq jerlerine qatysty tәjiriybesin Qazaqstan oblystaryna mehanikalyq týrde telu arqyly ghylymy qorytyndy jasaugha bolmaydy. Búl – halyqaralyq tәjiriybeni týsinbeu ghana emes, ony dúrys qoldana almaudyng aiqyn kórinisi.

Batyrbolat Aytbolatúly: AQSh mysaly da nazar audartady. Qújatta shtattardyng belgileri «State Emblems» nemese «State Symbols» dep atalyp, olardyng últtyq rәmizder mәrtebesine ie emes ekeni jazylghan. Biraq shtattarda birneshe resmy rәmiz bar emes pe?

Aydyn Rysbekúly: AQSh mysalyna kelsek, búl jerde anyqtamanyng qisynsyzdyghy tipti aiqyn kórinedi. Amerika shtattarynda bir ghana resmy rәmizben shektelu qaghidasy joq. Ár shtattyng óz tuy, móri, gerbi, gimni, sonday-aq zanmen bekitilgen gýli, qúsy, january, aghashy jәne basqa da rәmizderi bar. Búlardyng barlyghy shtattyng tarihiy-mәdeny ereksheligin tanytyp, birin-biri tolyqtyryp túrady.

Mәselen, Florida men Ogayo shtattarynda da birneshe resmy rәmiz qatar qoldanylady. Endeshe, AQSh tәjiriybesin mysalgha keltire otyryp, Qazaqstan ónirlerinde bir ghana rәmiz boluy kerek degen qorytyndygha qanday qisynmen kelgen? Búl jerde avtordyng salystyrmaly taldau jasaudyng ornyna óz tújyrymyna qolayly derekterdi ghana iriktep alghany bayqalady.

Bir qyzyghy, AQSh tәjiriybesi avtordyng tújyrymyn quattamaydy, kerisinshe, oghan tikeley qayshy keledi. Eger sheteldik tәjiriybege sýienemiz desek, onda onyng ózimizge tiyimdi tústaryn ghana terip almay, tolyq әri obektiv týrde qarastyruymyz kerek. Al qayshy keletin derekterdi ainalyp ótip, sol eldi óz ústanymymyzgha dәlel retinde kórsetu – ghylymy adaldyqqa syn.

Taghy bir óreskel shatastyrylghan mәsele bar. Memlekettik rәmizderding qúqyqtyq mәrtebesi men ónirlik rәmizderding sany – eki bólek úghym. Shtattardyng birneshe resmy rәmizining boluy AQSh-tyng memlekettik rәmizderining mәrtebesin tómendetpeydi. Sol siyaqty Qazaqstan ónirlerinde birneshe tarihiy-mәdeny rәmizding boluy da memlekettik rәmizderimizding bedeline núqsan keltirmeydi.

Memlekettik rәmizderding mәrtebesin qorghaudy jeleu etip, ónirlerding tarihiy-mәdeny rәmizderin shekteuge qanday ghylymy nemese qúqyqtyq negiz bar? Múnday shekteu qajettigin dәleldemey túryp, ony halyqaralyq tәjiriybening talaby retinde kórsetuge bolmaydy.

Batyrbolat Aytbolatúly: Fransiya men Úlybritaniya mysaldarynda da osynday ýstirttik bayqala ma?

Aydyn Rysbekúly: Fransiya men Úlybritaniya mysaldaryna kelgende de jaghday ózgermeydi. Múnda da tereng zertteuding ornyna sheteldik terminderdi tizip shyghumen shektelgeni kórinedi.

Fransiyagha qatysty «Symboles de la République» jәne «Armoiries régionales» degen eki atau ghana keltirilgen. Biraq osy terminderdi jazyp qoi Fransiyanyng ónirlik rәmizder jýiesin zerttedik degen sóz emes. Fransuz ónirlerinde tarihy gerbtermen qatar tulary da qoldanylady. Ónirding tarihiy-mәdeny bolmysyn tanytatyn rәmizder jiyntyghy bir ghana geralidikalyq belgimen shektelmeydi. Endeshe, avtor Fransiya tәjiriybesin qanday derekterge sýienip taldaghan? Naqty zannamalyq qújattar qayda? Ónirlik rәmizderding mәrtebesi men qoldanylu tәrtibi nege kórsetilmegen?

Úlybritaniyagha qatysty qatelik odan da óreskel. Qújatta «Royal Symbols», «County Arms» jәne «City Arms» úghymdary bir jikteuding elementteri retinde berilgen. Alayda búlardyng maghynasy da, qyzmeti de, qúqyqtyq sipaty da әrtýrli. Royal Symbols – korolidik rәmizder, al County Arms pen City Arms – graftyqtar men qalalardyng gerbteri. Osynday әrtýrli dengeydegi úghymdardy bir qatargha qoyyp, ózara salystyru – qarapayym terminologiyalyq shatasu ghana emes, salystyrmaly zertteu әdisnamasyn qasaqana búzu.

Úlybritaniyanyng geralidikalyq tәjiriybesin zertteymin degen maman eng aldymen onyng ghasyrlar boyy qalyptasqan qúqyqtyq instituttaryna nazar audaruy kerek. Mysaly, «College of Arms» mekemesining qyzmetin, gerbterdi beru men tirkeu tәrtibin, geralidikalyq qúqyqtyng erekshelikterin zerdeleui qajet. Ónirlik jәne qalalyq gerbterding qalay qalyptasatynyn, kimning qúzyretimen bekitiletinin, qalay qorghalatynyn anyqtaugha tiyis.

Biraq úsynylghan anyqtamada osynyng biri de jýieli týrde taldanbaghan. Onyng ornyna birneshe aghylshyn jәne fransuz termiynin tizip qoiymen shektelgen. Sheteldik terminderdi bilu – halyqaralyq tәjiriybeni mengeru emes. Al terminderdi maghynasyn ashpay, qúqyqtyq negizin kórsetpey qoldanu – ghylymy zertteuding ornyn syrtqy әsermen almastyru. Mәsele mynada: avtor halyqaralyq tәjiriybeni Qazaqstan jaghdayymen salystyryp, odan naqty qorytyndy shygharmaghan. Kerisinshe, әr elden ózine qajetti ataulardy terip alyp, solardy dayyn tújyrymyna dәlel retinde paydalanghan. Múnday tәsilmen kez kelgen pikirdi «halyqaralyq tәjiriybe» dep kórsetuge bolady. Biraq búl ghylymy dәlel bolmaydy.

Geralidikalyq júmys basqarmasy úsynghan anyqtamadan bizge qajeti – sheteldik sózderding tizimi emes, sol elderdegi geralidikalyq jýiening naqty qalay júmys isteytini turaly kәsiby taldama edi. Ókinishke qaray, qújatta termin kóp, mazmún az, atau kóp, dәlel joq.

Batyrbolat Aytbolatúly: Týrkiyagha qatysty «Millî Semboller» degen bir ghana tirkes kórsetilgen. Múny halyqaralyq tәjiriybege sýiengen zertteu deuge bola ma?

Aydyn Rysbekúly: Týrkiyagha qatysty mysal – anyqtamadaghy ghylymy ýstirttikting taghy bir aiqyn kórinisi. Múnda «Millî Semboller» degen bir ghana tirkes keltirilgen. Búl – týrik tilindegi «últtyq rәmizder» degen jalpy úghym. Osy eki sózdi jazyp qoidy halyqaralyq tәjiriybeni zertteu dep kórsetuge bola ma? Áriyne, bolmaydy.

Týrkiya Konstitusiyasynyng 3-babynda memlekettik tu, últtyq әnúran jәne memlekettik til mәseleleri bekitilgen. Biraq búl baptyng ónirlik nemese munisipaldyq rәmizderge tikeley qatysy joq. Al jergilikti basqaru organdarynyng emblemalary, munisipaldyq belgileri jәne olardyng qúqyqtyq mәrtebesi – mýlde bólek zertteudi qajet etetin mәsele.

Eger avtor Týrkiyany halyqaralyq tәjiriybege mysal retinde keltirse, onda onyng jergilikti basqaru jýiesin, munisipaliytetterding ókilettigin, rәmizderdi bekitu tәrtibin jәne olardy paydalanudyng qúqyqtyq negizderin kórsetuge mindetti edi. Búlardyng birin de ashyp kórsetpey, «Millî Semboller» degen terminmen shektelu – zertteuding ornyna atau tizumen әuestenu.

Sonda Týrkiyanyng ónirlik rәmizder jýiesi qayda? Naqty zannamalyq negizi qayda? Munisipaldyq emblemalardy bekitu men qoldanu tәrtibi qayda? Osy súraqtardyng jauaby joq bolsa, Týrkiya tәjiriybesine silteme jasaudyng qanday ghylymy qúndylyghy bar?

Meninshe, múnda halyqaralyq tәjiriybeni zertteuge degen kәsiby talaptyng ózi saqtalmaghan. Bir elding últtyq rәmizderine qatysty jalpy termindi alyp, ony ónirlik rәmizder mәselesine dәlel retinde úsynu – úghymdardy orynsyz aralastyru. Sheteldik termindi kóshirip qoi zertteu emes, al zerttelmegen tәjiriybeni ghylymy dәlel retinde kórsetu – saraptamalyq júmystyng bedeline núqsan keltiretin óreskel olqylyq.

Batyrbolat Aytbolatúly: Endi negizgi mәselege oralayyq. Avtor 17 oblys pen ýsh respublikalyq manyzy bar qalada bir ghana ónirlik rәmiz boluy kerek deydi. Sonymen qatar jeke tuy men әnúrany bolmaugha tiyis degen ústanymyn bildiredi. Geralidika túrghysynan múnday shekteu qanshalyqty oryndy?

Aydyn Rysbekúly: Búl jerde avtor eki týrli mәseleni әdeyi bolmasa da, bir-birimen shatastyryp alghan. Birinshisi – әr ónirge birynghay negizgi resmy rәmiz bekitu. Ekinshisi – sol ónirde búdan basqa eshqanday rәmiz bolmauy kerek degen shekteu. Búlar bir-birine mýlde balama úghymdar emes.

Ár oblys pen respublikalyq manyzy bar qalagha bir negizgi resmy ónirlik tóltanba bekituge bolady. Múnyng basqarushylyq ta, úiymdastyrushylyq ta negizi bar. Óitkeni әr mekemening óz betinshe belgi oilap tauyp, ónirding birynghay vizual kelbetin búzuyna jol bermeu qajet. Biraq osy qajettilikti jeleu etip, ónirding ózge tarihy jәne mәdeny rәmizderin joqqa shygharugha kim qúqyq berdi?

Bir negizgi tóltanbanyng (regionalinyy gerb) bekitilui sol ónirding tarihy tularynyn, kóne tanbalarynyn, mәdeny belgilerining jәne basqa da rәmizderining qoldanyluyna kedergi bolmauy kerek. Negizgi resmy rәmiz ben tarihiy-mәdeny rәmizderding mәrtebesi men qyzmeti әrtýrli. Olardy bir-birine qarsy qong – mәselening mәnin týsinbeu.

Sondyqtan «bir ónir – bir negizgi resmy rәmiz» degen qaghidany talqylaugha bolady. Biraq ony «bir ónir – bir ghana rәmiz, qalghanyna jol joq» degen әkimshilik shekteuge ainaldyrugha bolmaydy.

Eng bastysy, birynghaylyq ornatu men tarihy múrany shekteuding ara-jigin ajyratu qajet. Birinshisi – jýieleu, ekinshisi – negizsiz shekteu. Ónirlik rәmizderdi tәrtipke keltiremiz dep, sol ónirding tarihy jadyn óshiruge nemese mәdeny múrasyn ekinshi oryngha ysyrugha bolmaydy. Múnday ústanymnyng ghylymy da, mәdeny de, qúqyqtyq ta negizi boluy shart.

Batyrbolat Aytbolatúly: Avtor «ónirlik nyshandy» teatrda, muzeyde, ippodromda, sayttarda, sportshylardyng kiyimderinde, arkalar men ghimarattardyng kireberisterinde paydalanugha bolady deydi. Búl úsynystyng ózi dúrys pa?

Aydyn Rysbekúly: Rәmizdi qoldanu ayasyn keneytuge qarsylyghym joq. Biraq ony qayda ornalastyrugha bolatynyn tizip shyghu – mәselening jartysyn ghana kórsetu. Eng bastysy – sol rәmizdi qalay, qanday talappen jәne kimning jauapkershiligimen qoldanu kerektigin belgileu. Al úsynylghan anyqtamada dәl osy negizgi mәsele nazardan tys qalghan.

Bir ónirding negizgi resmy tóltanbasy bekitildi delik. Onyng bekitilgen grafikalyq núsqasy, týs palitrasy, kompozisiyalyq proporsiyasy, ólshemdik araqatynasy, aq-qara núsqasy, eng kishi qoldanu ólshemi jәne әrtýrli ortagha beyimdeu tәrtibi boluy kerek. Búlar – qosymsha bezendiru talaptary emes, rәmizding tútastyghy men tanymaldyghyn saqtaytyn mindetti kәsiby standarttar.

Mәselen, teatr ghimaratynyng mandayshasyna ornalastyrylghan rәmiz ben sportshynyng kiyimine týsirilgen rәmizding tehnikalyq oryndaluy әrtýrli. Biraq olardyng kompozisiyalyq qúrylymy men negizgi beynesi búrmalanbaugha tiyis. Rәmizdi ýlkeytuge, kishireytuge, týsin ózgertuge nemese jekelegen elementterin alyp tastaugha bola ma? Qanday jaghdayda qoldanugha rúqsat etiledi? Múnyng bәri aldyn ala bekitilgen reglamentte naqty jazyluy qajet.

Múnday talaptar birynghay brendbukpen nemese vizual sәikestendiru standartymen retteledi. Al úsynylghan anyqtamada rәmizdi teatrda, muzeyde, sporttyq kiyimde, ghimarattar men internet resurstarynda qoldanugha bolatyny tizilgenimen, ony qoldanudyng birde-bir naqty standarty úsynylmaghan.

Endeshe, myna súraqtargha jauap berinizder: rәmizdi kim әzirleydi jәne kim bekitedi? Onyng avtorlyq qúqyghy men qúqyqtyq qorghaluyn kim qamtamasyz etedi? Paydalanu qúqyghyn kim beredi? Rәmizdi ózgertuge, qayta óndeuge nemese onyng jekelegen elementterin bólek paydalanugha kim rúqsat etedi? Belgilengen talaptardy búzghan jaghdayda kim jauap beredi?

Osynyng bәri anyqtalmay túryp, rәmizdi qoldanu ayasyn keninen jariyalaudyng qanday mәni bar? Qújatta qoldanylatyn oryndar kórsetilgen, biraq qoldanu tәrtibi joq; mindetter atalghan, biraq jauapty subektiler belgilenbegen; úsynys bar, biraq ony jýzege asyratyn tetik joq. Múnday qújatty ayaqtalghan kәsiby tújyrymdama deuge kelmeydi. Búl – manyzdy mәselelerding betin ghana sipap ótken, praktikalyq tetikteri әzirlenbegen shiyki úsynys.

Batyrbolat Aytbolatúly: Sonda anyqtamada qúqyqtyq negiz de jetkiliksiz ghoy?

Aydyn Rysbekúly: Búl jerde avtor memlekettik rәmizderding konstitusiyalyq mәrtebesi men ónirlik rәmizderding qúqyqtyq tabighatyn shatastyrmauy kerek. Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyasynyng 9-babynda memlekettik rәmizderimiz – Memlekettik Tu, Memlekettik Eltanba jәne Memlekettik Ánúran belgilengen. Olardyng mәrtebesi konstitusiyalyq dengeyde qorghalady. Al ónirlik rәmizder – belgili bir aumaqtyng tarihiy-mәdeny bolmysyn, ereksheligi men biregeyligin tanytatyn derbes belgiler.

Endeshe, ónirlerde birneshe rәmizding boluy memlekettik rәmizderding bedeline núqsan keltiredi degen pikirding qanday qúqyqtyq negizi bar? Qay zanda ónirlik rәmizderding sany shektelgen? Qanday normativtik aktide ónirding tarihy tuyn, kóne tanbasyn nemese ózge mәdeny rәmizderin qoldanugha tyiym salynghan? Eger múnday qúqyqtyq norma bolmasa, onda osy shekteudi qanday negizge sýienip úsynyp otyr?

Memlekettik rәmizderding mәrtebesin qorghaudy ónirlik rәmizderdi shekteumen shatastyrugha bolmaydy. Birinshisining konstitusiyalyq mәrtebesi bar, ekinshisi aumaqtyng tarihiy-mәdeny ereksheligin tanytady. Búlar bir-birine qayshy kelmeydi jәne birin-biri joqqa shygharmaydy.

Kerisinshe, әr ónirding tarihy múrasy men mәdeny ereksheligin tanytatyn rәmizder dúrys jýielenip, olardyng mәrtebesi men qoldanylu tәrtibi naqty belgilense, búl jalpyúlttyq biregeylikti әlsiretpeydi, qayta bayytady.

Memlekettik rәmizderdi úlyqtau ýshin ónirlik rәmizderdi shekteu kerek degen týsinik qaydan shyqqan? Últtyq biregeylikti nyghaytudyng joly tarihiy-mәdeny erekshelikterdi túnshyqtyru ma, әlde sol erekshelikterdi ortaq últtyq qúndylyqtardyng qúramdas bóligine ainaldyru ma? Osy saualdargha qúqyqtyq әri ghylymy túrghydan jauap bermey túryp, ónirlik rәmizderdi shekteu turaly úsynys jasaugha bolmaydy.

Batyrbolat Aytbolatúly: Sizding oiynyzsha, múnday anyqtamany әzirlegen mamandar eng aldymen neni eskerui kerek edi?

Aydyn Rysbekúly: Eng aldymen, avtor ghylymy zertteuding de, qúqyqtyq taldaudyng da qarapayym talaptaryn saqtauy kerek edi. Biraq úsynylghan anyqtamada osy bastapqy talaptardyng ózi oryndalmaghan.

Birinshiden, «ónirlik nyshan» degenimiz ne? Onyng eltanbadan, tóltanbadan, emblemadan jәne logotipten aiyrmashylyghy qanday? Avtor osy negizgi úghymdardyng arajigin ajyratyp, naqty ghylymy anyqtama beruge tiyis edi. Termiyni anyqtalmaghan qújattyng tújyrymdamasy da búlynghyr bolatyny týsinikti.

Ekinshiden, Qazaqstannyng qoldanystaghy zannamasyn tereng zerdelep, ónirlik rәmizderding qúqyqtyq mәrtebesin, olardy bekituding qúzyrettik negizin jәne qoldanylu shekarasyn naqtylauy qajet edi.

Ýshinshiden, halyqaralyq tәjiriybeni bes memleketting atauyn tizumen jәne sheteldik terminderdi kóshirip jazumen shekteuge bolmaydy. Ár elding memlekettik qúrylymyn, zannamasyn, tarihy dәstýrin, geralidikalyq instituttaryn jәne rәmizderdi bekitu tetikterin salystyrmaly týrde zertteu mindetti. Qolayly derekterdi ghana iriktep, óz tújyrymyna qayshy keletin faktilerdi ainalyp ótu – ghylymy obektivtilikke jatpaydy.

Tórtinshiden, ónirlik rәmizdi әzirleu, saraptamadan ótkizu, bekitu, tirkeu, qúqyqtyq qorghau jәne paydalanu tәrtibin naqty úsynuy kerek edi. Kim әzirleydi? Kim bekitedi? Kimning qúzyreti qanday? Rәmizdi kim qorghaydy? Ony qoldanu men ózgertu tәrtibi qalay retteledi? Múnyng bәri anyq әri jýieli kórsetiluge tiyis.

Besinshiden, «bir ónir – bir negizgi rәmiz» qaghidasyn úsynyp otyrsa, onyng qajettiligin, artyqshylyghyn jәne qúqyqtyq negizin dәleldeui kerek. Nelikten bireu ghana? Múnday shekteu qanday naqty qajettilikten tuyndaydy? Onyng ónirding tarihiy-mәdeny múrasyna әseri qanday? Búl súraqtar jauapsyz qalmaugha tiyis.

Al endi osy talaptardyng qaysysy úsynylghan anyqtamada tolyq oryndalghan? Terminologiyalyq negizi kómeski, halyqaralyq salystyruy ýstirt, qúqyqtyq tújyrymdary jetkiliksiz, praktikalyq tetikteri naqtylanbaghan qújatty qalaysha tolyqqandy saraptamalyq júmys dep ataymyz?

Meninshe, múnday anyqtamany dayyn ghylymy qorytyndy retinde qabyldau mýmkin emes. Ony týbegeyli qayta qarap, kәsiby geralidikalyq, ghylymy jәne qúqyqtyq saraptamadan ótkizu qajet. Óitkeni ónirlik rәmizder mәselesi bes memleketting atauyn tizip, bir ghana belgi bekitudi úsynumen sheshilmeydi. Búl – tarihy jadygha, últtyq mәdeniyetke jәne qúqyqtyq jauapkershilikke tikeley qatysty mәsele.

Batyrbolat Aytbolatúly: Sóz sonynda taghy bir manyzdy mәselege toqtalsaq. Qújatta «ónirlik nyshan» degen tirkes qoldanylghan. Sizdinshe, búl ataudyng ózi dúrys pa?

Aydyn Rysbekúly: Meninshe, qújattyng atauynan bastap qayta qaraudy qajet etetin tústary bar. Sonyng biri – «ónirlik nyshan» degen tirkes. Qazaq tilining terminologiyalyq jýiesi túrghysynan «ónirlik rәmiz» degen atau әldeqayda dәl, mazmúndy әri týsinikti. Óitkeni rәmiz – belgili bir tarihi, mәdeni, qoghamdyq nemese memlekettik mәn-maghyna arqalaghan belgi. Al «nyshan» sózi maghynalyq jaghynan keng bolghanymen, geralidikalyq jәne qúqyqtyq termin retinde naqtylaudy qajet etedi.

Mәsele tek bir sózdi ekinshisimen almastyruda emes. Múnda úghymdyq dәldik pen kәsiby terminologiyagha jauapkershilikpen qarau mәselesi túr. Geralidikalyq júmys basqarmasy siyaqty arnauly salalyq qúrylym әzirlegen qújatta negizgi terminning ózi kýmәn tudyrsa, onyng ghylymy sapasyna qalay senim artugha bolady? Kәsiby qújattyng eng әueli atauy, sodan keyin mazmúny naqty boluy kerek emes pe?

Búghan qosa, «ónirlik rәmiz» ben «ónirlik rәmizder jiyntyghy» (dúrysy – rәmizdeme) úghymdaryn da bir-birinen ajyratu qajet. Birinshisi – ónirding negizgi resmy belgisi, ekinshisi – onyng tarihi, mәdeny jәne resmy rәmizderining tútas jýiesi. Búl ekeuin shatastyrugha bolmaydy.

Eng ókinishtisi – qújatta tek jekelegen terminderding dәldigi emes, tútas úghymdyq jýiening birizdiligi aqsap túr. Terminologiyasy túraqtalmaghan qújattan ghylymy tújyrymnyng da jýieli shyghuy qiyn. Sondyqtan qújattyng atauynan bastap, songhy sóilemine deyingi terminologiyalyq qoldanys qayta qaralyp, birizdendiriluge tiyis. Geralidikada úghymnyng dәldigi – talgham mәselesi emes, kәsiby talap.

Batyrbolat Aytbolatúly: Demek, mәsele bir rәmizding nemese birneshe rәmizding boluynda ghana emes, onyng dúrys ataluy men ghylymiy-qúqyqtyq negizinde ghoy?

Aydyn Rysbekúly: Eng aldymen, «ónirlik nyshan» degen kómeski ataudan bas tartyp, «ónirlik rәmiz» degen termindi qoldanu qajet. Búl – qazaq tilining terminologiyalyq jýiesine de, qarastyrylyp otyrghan mәselening mazmúnyna da say keledi.

Bizge jay ghana kóz tartatyn suret nemese kezekti grafikalyq belgi kerek emes. Bizge tarihy negizi bar, geralidikalyq talaptargha say әzirlengen, qúqyqtyq túrghydan qorghalghan, halyqtyng tarihy jadyn, mәdeny bolmysyn jәne ónirlik biregeyligin tanytatyn rәmiz qajet.

Memlekettik rәmizderding konstitusiyalyq mәrtebesi bir bólek, ónirlik rәmizderding tarihiy-mәdeny mindeti bir bólek. Olardy bir-birine qarsy qoy – mәselening mәnin týsinbeu. Ónirlik rәmizderdi jýieleu memlekettik rәmizderding bedelin týsirmeydi. Kerisinshe, tarihiy-mәdeny múrany úqypty saqtau arqyly jalpyúlttyq biregeylikti bayytady.

Al halyqaralyq tәjiriybege kelsek, ony ózimizge tiyimdi etip týsindiruge, qolayly derekterin ghana irikteuge nemese aldyn ala dayyndalghan sheshimge jasandy dәlel etuge bolmaydy. Sheteldik tәjiriybeni zertteu degenimiz – onyng zannamasyn, tarihy qalyptasuyn, geralidikalyq dәstýrin jәne qúqyqtyq instituttaryn tútas zerdeleu. Odan keyin ghana Qazaqstan jaghdayyna qanshalyqty sәikes keletinin anyqtau kerek.

Geralidika – suret salu nemese әdemi belgi oilap tabu ghana emes. Búl – tariyh, mәdeniyet, qúqyq jәne ghylymy әdisnama toghysqan kәsiby sala. Sondyqtan oghan atýsti qaraugha, terminderdi orynsyz almastyrugha, tarihy derekterdi búrmalaugha bolmaydy. Rәmiz – uaqytsha bezendiru qúraly emes. Ol – halyqtyng tarihy jady, mәdeny bolmysy men qoghamdyq sanasynyng kórinisi. Olay bolsa, rәmizge degen jauapkershilik te soghan say boluy kerek.

Batyrbolat Aytbolatúly: Sýbeli әngimenizge kóp raqmet! Oi-pikiriniz ben kәsiby tújyrymdarynyz oqyrmangha oy salady dep senemiz.

Redaksiyadan: Ónirlik rәmizder mәselesi bir ghana grafikalyq belgi bekitumen sheshilmeydi. Búl – tereng ghylymy zertteudi, kәsiby geralidikalyq saraptamany jәne naqty qúqyqtyq retteudi qajet etetin jauapty sala. Geralidikalyq júmys basqarmasy әzirlegen anyqtamadaghy halyqaralyq tәjiriybege qatysty tújyrymdar ýstirt payymdarmen emes, naqty zannamalyq aktilermen, tarihy derektermen jәne ghylymy dәleldermen negizdeluge tiyis.

Sheteldik tәjiriybeni óz tújyrymyna ynghaylap týsindiru, jekelegen derekterdi iriktep paydalanu jәne dәleldenbegen shekteulerdi saraptamalyq qorytyndy retinde úsynu kәsiby jauapkershilikke jatpaydy. Memlekettik rәmizderding konstitusiyalyq mәrtebesin saqtau ónirlerding tarihiy-mәdeny múrasyn shekteuge syltau bolmauy kerek. Kerisinshe, ónirlik rәmizderdi ghylymy negizde jýieleu – últtyq tarihy jady men jalpyúlttyq biregeylikti nyghaytudyng manyzdy tetigi.

Rәmizge kelgende ýstirttikke jol joq. Óitkeni rәmiz – jay ghana suret emes, halyqtyng tarihy men ruhany bolmysynyng kórinisi.

Súhbattasqan - Batyrbolat Aytbolatúly, filolog

Abai.kz