گەرالديست ايدىن رىسبەكۇلى: «حالىقارالىق تاجىريبە دەگەنىمىز – بەس ەلدىڭ اتاۋىن ءتىزىپ شىعۋ ەمەس، ولاردىڭ زاڭناماسى مەن تاريحي تاجىريبەسىن تەرەڭ زەرتتەۋ»

باتىربولات ايتبولاتۇلى: گەرالديكالىق جۇمىس باسقارماسى ازىرلەگەن انىقتامامەن تانىسقاندا، ەرىكسىز ءبىر سۇراق تۋىندايدى. بۇل انىقتاما عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى مە، الدە الدىن الا قابىلدانىپ قويعان اكىمشىلىك شەشىمدى اقتاۋعا ارنالعان نەگىزدەمە مە؟ اۆتور گەرمانيا، اقش، فرانتسيا، ۇلىبريتانيا، تۇركيانى مىسالعا كەلتىرىپ، قازاقستاننىڭ 17 وبلىسى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ءۇش قالاسىندا عانا وڭىرلىك نىشان جەتكىلىكتى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. ءتىپتى وڭىرلەردىڭ جەكە تۋى مەن ءانۇرانى بولماۋعا ءتيىس دەگەن شەكتەۋ دە ۇسىنادى. الايدا وسى تۇجىرىمداردىڭ بىردە-ءبىرى كەلتىرىلگەن حالىقارالىق تاجىريبەمەن جان-جاقتى دالەلدەنبەگەن. كەرىسىنشە، اتالعان مەملەكەتتەردىڭ وزىندە وڭىرلىك ءتولتاڭبالار، تۋلار جانە باسقا دا رەسمي رامىزدەر قاتار قولدانىلادى. سوندا اۆتور قانداي دەرەكتەرگە سۇيەنگەن؟ نەلىكتەن حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ وزىنە قولايلى تۇستارىن عانا تەرىپ الىپ، قالعان ماڭىزدى دەرەكتەردى اينالىپ وتكەن؟ عىلىمي تالداۋ قايدا، قۇقىقتىق نەگىز قايدا، كاسىبي ساراپتاما قايدا؟ گەرالديكالىق جۇمىس باسقارماسى سەكىلدى سالالىق قۇرىلىمنان شىققان قۇجاتتىڭ وسىنداي ولقىلىقتارعا جول بەرۋىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ ءسىز گەرالديست رەتىندە وسى انىقتامانىڭ كاسىبي جانە عىلىمي ساپاسىنا قانداي باعا بەرەسىز؟

ايدىن رىسبەكۇلى: قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ تاريحي-مادەني رامىزدەرىن (نىشاندارىن ەمەس) جۇيەلەۋ قاجەت ەكەنىنە ەشكىم داۋ ايتپايدى. بىراق وسى ورىندى ماسەلەنى عىلىمي نەگىزسىز تۇجىرىمداردى وتكىزۋگە پايدالانۋعا بولمايدى. ماسەلە كوتەرۋ – باتىلدىقتىڭ بەلگىسى ەمەس، ونى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەۋ – كاسىبيلىكتىڭ ولشەمى. ال قاراستىرىلىپ وتىرعان انىقتامادا ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعى بار دا، ونى شەشۋگە قاجەتتى عىلىمي تەرەڭدىك پەن كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك جوق.

بۇل انىقتامانىڭ ەڭ سوراقى تۇسى – اۆتوردىڭ عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ قاراپايىم قيسىنىن دا ساقتاماۋىندا. اۋەلى وزىنە قاجەتتى شەشىمدى كەسىپ-ءپىشىپ دايىنداپ العان، سودان كەيىن سول شەشىمدى زاڭداستىرىپ كورسەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبەنى ءوز ىڭعايىنا قاراي ىرىكتەپ، بۇرمالاپ پايدالانعان. مۇندا زەرتتەۋ جوق، تالداۋ جوق، وبەكتيۆ سالىستىرۋ جوق. بار بولعانى – الدىن الا شىعارىلعان ۇكىم مەن سوعان بەيىمدەلىپ قولدان جاسالعان دالەلدەر. اۆتور شەتەلدىك تاجىريبەنى زەردەلەمەگەن، ونى ءوزىنىڭ دايىن تۇجىرىمىنا جەگىپ قويعان. عىلىمدى ءوز پايىمىنا قىزمەت ەتكىزىپ، ال حالىقارالىق تاجىريبەنى وزىنە قولايلى دەرەكتەر قويماسىنا اينالدىرعان. مۇنى ساراپتاما دەۋ – ساراپتامانىڭ وزىنە جاسالعان قيانات. بۇل – عىلىمي نەگىزدەمە ەمەس، عىلىمي نەگىزدەمەنىڭ ماسكاسىن كيگەن بىرجاقتى تۇجىرىم. مۇنداي ءتاسىل كاسىبي جاۋاپكەرشىلىككە دە، عىلىمي ادالدىققا دا سىن.

ەگەر ءار وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالاعا عانا وڭىرلىك ءرامىز بەكىتۋدى ۇسىنىپ وتىرساڭىز، الدىمەن وسى تالاپتىڭ عىلىمي قاجەتتىلىگىن، قۇقىقتىق نەگىزىن جانە پراكتيكالىق تيىمدىلىگىن دالەلدەڭىز. نەلىكتەن بىرەۋ عانا؟ مۇنداي شەكتەۋدىڭ قانداي وبەكتيۆ قاجەتتىلىگى بار؟ نەگە ءوڭىردىڭ تاريحي تۋى، ءتولتاڭباسى نەمەسە وزگە دە رامىزدەرى قاتار قولدانىلماۋى كەرەك؟ وسى ساۋالداردىڭ بىرىنە دە تۇشىمدى جاۋاپ جوق. ونىڭ ورنىنا بەس مەملەكەتتىڭ اتاۋى مەن بىرنەشە شەتەلدىك تەرميندى ءتىزىپ قويۋمەن شەكتەلگەن. بۇل حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەۋ ەمەس، زەرتتەۋدىڭ سىرتقى كورىنىسىن جاساۋ عانا. شەتەلدىك اتاۋلاردى كوبەيتۋ عىلىمي دالەلدىڭ ورنىن تولتىرمايدى. ال دالەلسىز ۇسىنىستى ساراپتامالىق قورىتىندى رەتىندە ۇسىنۋ – كاسىبي جاۋاپكەرشىلىككە قايشى.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: دەمەك، انىقتامانىڭ ەڭ اۋەلگى كەمشىلىگى تەرمينولوگيالىق شاتاسۋ ما؟

ايدىن رىسبەكۇلى: ءدال سولاي. قۇجاتتاعى ەڭ ورەسكەل ولقىلىقتاردىڭ ءبىرى – «وڭىرلىك نىشان» دەگەن تۇسىنىكسىز ءارى ناقتى عىلىمي مازمۇنى اشىلماعان اتاۋدى نەگىزگى تەرمين رەتىندە قولدانۋى. انىقتاما اۆتورى ءوزى قولدانعان ۇعىمنىڭ ءمانىن تۇسىندىرمەگەن، ونىڭ گەرالديكالىق جانە تەرمينولوگيالىق تۇرعىدان قانداي نەگىزگە سۇيەنەتىنىن كورسەتپەگەن.

بۇل ەلتاڭبا ما؟ ءتولتاڭبا ما؟ ەمبلەما ما؟ لوگوتيپ پە؟ الدە اۋماقتىڭ تاريحي ءرامىزى مە؟ بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك انىقتاماسى، قىزمەتى مەن قولدانىلۋ اياسى بار. ەلتاڭبا (گوسۋدارستۆەننىي گەرب) پەن وڭىرلىك ءتولتاڭبا (رەگيونالنىي گەرب) گەرالديكانىڭ تاريحي قالىپتاسقان قاعيدالارىنا باعىنادى. ەمبلەما بەلگىلى ءبىر ۇيىمدى، مەكەمەنى نەمەسە قۇرىلىمدى تانىتادى. ال لوگوتيپ – ۆيزۋال سايكەستەندىرۋ مەن برەند قالىپتاستىرۋ قۇرالى.

ەندەشە، وسىنداي ءارتۇرلى ۇعىمداردى ءبىر عانا جالپىلاما اتاۋدىڭ استىنا جيناقتاۋ كاسىبي تەرمينولوگيانى بىلمەۋدىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟ گەرالديكالىق جۇمىس باسقارماسى سەكىلدى ارناۋلى قۇرىلىمنان شىققان قۇجاتتا نەگىزگى تەرميننىڭ ءوزى انىقتالماسا، ونىڭ عىلىمي ساپاسى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟

ەگەر وڭىرلىك ءتولتاڭبا ازىرلەگىمىز كەلسە، گەرالديكانىڭ تاريحي، كوركەمدىك جانە كومپوزيتسيالىق زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋىمىز كەرەك. ال وڭىرلىك برەند قالىپتاستىرعىمىز كەلسە، ونىڭ بىرىڭعاي ۆيزۋال جۇيەسىن، گرافيكالىق ستاندارتتارى مەن پايدالانۋ رەگلامەنتىن ازىرلەۋ قاجەت. بۇلار – ەكى بولەك باعىت.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: انىقتامادا گەرمانيا تاجىريبەسىنە ەرەكشە سىلتەمە جاسالعان. فەدەرالدىق جەرلەردىڭ «Landeswappen» دەپ اتالاتىن گەربتەرى، ياعني ءتولتاڭبالارى بار ەكەنى ايتىلىپ، ولاردى «Staatssymbole» دەپ اتاۋعا بولمايتىنى كەسىمدى تۇردە جازىلعان. مۇندا قانداي قاتەلىك بار؟

ايدىن رىسبەكۇلى: گەرمانيا مىسالىنان باستايىق. مۇندا اۆتوردىڭ حالىقارالىق تاجىريبەنى قانشالىقتى ءۇستىرت زەرتتەگەنى بىردەن بايقالادى.

بىرىنشىدەن، گەرمانيا – فەدەراتيۆتىك مەملەكەت، ال قازاقستان – ۋنيتار مەملەكەت. ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى، اكىمشىلىك-اۋماقتىق جۇيەسى مەن وڭىرلەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسى مۇلدە بولەك. گەرمانيانىڭ فەدەرالدىق جەرلەرى تاريحي قالىپتاسقان، وزىندىك مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق وكىلەتتىكتەرى بار اۋماقتىق سۋبەكتىلەر. سوندىقتان ولاردىڭ تاجىريبەسىن قازاقستان وبلىستارىمەن تىكەلەي سالىستىرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ادىسنامالىق تۇرعىداعى قاتەلىك.

ەكىنشىدەن، گەرمانيانىڭ فەدەرالدىق جەرلەرىندە گەربتەرمەن، ياعني تولتاڭبامەن قاتار رەسمي تۋلارى دا بار. دەمەك، گەرمانيا تاجىريبەسىنىڭ ءوزى وڭىرلىك رامىزدەردى ءبىر عانا بەلگىمەن شەكتەۋ تۋرالى تۇجىرىمدى جوققا شىعارادى. اۆتور وسى جايتتى نەگە ەسكەرمەگەن؟ الدە وزىنە ءتيىمدى دەرەكتەردى عانا تاڭداپ، قولايسىز فاكتىلەردى ادەيى نازاردان تىس قالدىرعان با؟

ۇشىنشىدەن، «Landeswappen» مەن «Staatssymbole» ۇعىمدارىن قاتار قويىپ، ولاردىڭ اراقاتىناسىن تۇسىندىرمەي، بىرىنە قاتىستى تۇجىرىمدى ەكىنشىسىنە تەلۋ – تەرمينولوگيالىق ءارى قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىقتىڭ كورىنىسى. مۇنداي سالىستىرۋ جاساۋ ءۇشىن ناقتى زاڭنامالىق اكتىلەرگە، رەسمي انىقتامالارعا جانە ولاردىڭ قۇقىقتىق قولدانىسىنا سۇيەنۋ قاجەت.

حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەۋ دەگەنىمىز – شەتەلدىك تەرميندەردى كوشىرىپ جازۋ ەمەس. ول – مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمىن، زاڭناماسىن، تاريحي قالىپتاسۋىن جانە رامىزدەردى بەكىتۋ ءتارتىبىن تۇتاس زەردەلەۋ. ال وسىنىڭ ءبارىن اينالىپ ءوتىپ، گەرمانيانى ءوز تۇجىرىمىنا دالەل رەتىندە كورسەتۋ – سالىستىرمالى زەرتتەۋدىڭ قاراپايىم تالاپتارىن دا ورىنداماۋ.

ءبىر ەلدىڭ فەدەرالدىق جەرلەرىنە قاتىستى تاجىريبەسىن قازاقستان وبلىستارىنا مەحانيكالىق تۇردە تەلۋ ارقىلى عىلىمي قورىتىندى جاساۋعا بولمايدى. بۇل – حالىقارالىق تاجىريبەنى تۇسىنبەۋ عانا ەمەس، ونى دۇرىس قولدانا الماۋدىڭ ايقىن كورىنىسى.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: اقش مىسالى دا نازار اۋدارتادى. قۇجاتتا شتاتتاردىڭ بەلگىلەرى «State Emblems» نەمەسە «State Symbols» دەپ اتالىپ، ولاردىڭ ۇلتتىق رامىزدەر مارتەبەسىنە يە ەمەس ەكەنى جازىلعان. بىراق شتاتتاردا بىرنەشە رەسمي ءرامىز بار ەمەس پە؟

ايدىن رىسبەكۇلى: اقش مىسالىنا كەلسەك، بۇل جەردە انىقتامانىڭ قيسىنسىزدىعى ءتىپتى ايقىن كورىنەدى. امەريكا شتاتتارىندا ءبىر عانا رەسمي رامىزبەن شەكتەلۋ قاعيداسى جوق. ءار شتاتتىڭ ءوز تۋى، ءمورى، گەربى، گيمنى، سونداي-اق زاڭمەن بەكىتىلگەن گۇلى، قۇسى، جانۋارى، اعاشى جانە باسقا دا رامىزدەرى بار. بۇلاردىڭ بارلىعى شتاتتىڭ تاريحي-مادەني ەرەكشەلىگىن تانىتىپ، ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇرادى.

ماسەلەن، فلوريدا مەن وگايو شتاتتارىندا دا بىرنەشە رەسمي ءرامىز قاتار قولدانىلادى. ەندەشە، اقش تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ، قازاقستان وڭىرلەرىندە ءبىر عانا ءرامىز بولۋى كەرەك دەگەن قورىتىندىعا قانداي قيسىنمەن كەلگەن؟ بۇل جەردە اۆتوردىڭ سالىستىرمالى تالداۋ جاساۋدىڭ ورنىنا ءوز تۇجىرىمىنا قولايلى دەرەكتەردى عانا ىرىكتەپ العانى بايقالادى.

ءبىر قىزىعى، اقش تاجىريبەسى اۆتوردىڭ تۇجىرىمىن قۋاتتامايدى، كەرىسىنشە، وعان تىكەلەي قايشى كەلەدى. ەگەر شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنەمىز دەسەك، وندا ونىڭ وزىمىزگە ءتيىمدى تۇستارىن عانا تەرىپ الماي، تولىق ءارى وبەكتيۆ تۇردە قاراستىرۋىمىز كەرەك. ال قايشى كەلەتىن دەرەكتەردى اينالىپ ءوتىپ، سول ەلدى ءوز ۇستانىمىمىزعا دالەل رەتىندە كورسەتۋ – عىلىمي ادالدىققا سىن.

تاعى ءبىر ورەسكەل شاتاستىرىلعان ماسەلە بار. مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن وڭىرلىك رامىزدەردىڭ سانى – ەكى بولەك ۇعىم. شتاتتاردىڭ بىرنەشە رەسمي ءرامىزىنىڭ بولۋى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنىڭ مارتەبەسىن تومەندەتپەيدى. سول سياقتى قازاقستان وڭىرلەرىندە بىرنەشە تاريحي-مادەني ءرامىزدىڭ بولۋى دا مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەيدى.

مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ مارتەبەسىن قورعاۋدى جەلەۋ ەتىپ، وڭىرلەردىڭ تاريحي-مادەني رامىزدەرىن شەكتەۋگە قانداي عىلىمي نەمەسە قۇقىقتىق نەگىز بار؟ مۇنداي شەكتەۋ قاجەتتىگىن دالەلدەمەي تۇرىپ، ونى حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ تالابى رەتىندە كورسەتۋگە بولمايدى.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: فرانتسيا مەن ۇلىبريتانيا مىسالدارىندا دا وسىنداي ۇستىرتتىك بايقالا ما؟

ايدىن رىسبەكۇلى: فرانتسيا مەن ۇلىبريتانيا مىسالدارىنا كەلگەندە دە جاعداي وزگەرمەيدى. مۇندا دا تەرەڭ زەرتتەۋدىڭ ورنىنا شەتەلدىك تەرميندەردى ءتىزىپ شىعۋمەن شەكتەلگەنى كورىنەدى.

فرانتسياعا قاتىستى «Symboles de la République» جانە «Armoiries régionales» دەگەن ەكى اتاۋ عانا كەلتىرىلگەن. بىراق وسى تەرميندەردى جازىپ قويۋ فرانتسيانىڭ وڭىرلىك رامىزدەر جۇيەسىن زەرتتەدىك دەگەن ءسوز ەمەس. فرانتسۋز وڭىرلەرىندە تاريحي گەربتەرمەن قاتار تۋلارى دا قولدانىلادى. ءوڭىردىڭ تاريحي-مادەني بولمىسىن تانىتاتىن رامىزدەر جيىنتىعى ءبىر عانا گەرالديكالىق بەلگىمەن شەكتەلمەيدى. ەندەشە، اۆتور فرانتسيا تاجىريبەسىن قانداي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ تالداعان؟ ناقتى زاڭنامالىق قۇجاتتار قايدا؟ وڭىرلىك رامىزدەردىڭ مارتەبەسى مەن قولدانىلۋ ءتارتىبى نەگە كورسەتىلمەگەن؟

ۇلىبريتانياعا قاتىستى قاتەلىك ودان دا ورەسكەل. قۇجاتتا «Royal Symbols»، «County Arms» جانە «City Arms» ۇعىمدارى ءبىر جىكتەۋدىڭ ەلەمەنتتەرى رەتىندە بەرىلگەن. الايدا بۇلاردىڭ ماعىناسى دا، قىزمەتى دە، قۇقىقتىق سيپاتى دا ءارتۇرلى. Royal Symbols – كورولدىك رامىزدەر، ال County Arms پەن City Arms – گرافتىقتار مەن قالالاردىڭ گەربتەرى. وسىنداي ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ۇعىمداردى ءبىر قاتارعا قويىپ، ءوزارا سالىستىرۋ – قاراپايىم تەرمينولوگيالىق شاتاسۋ عانا ەمەس، سالىستىرمالى زەرتتەۋ ءادىسناماسىن قاساقانا بۇزۋ.

ۇلىبريتانيانىڭ گەرالديكالىق تاجىريبەسىن زەرتتەيمىن دەگەن مامان ەڭ الدىمەن ونىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قۇقىقتىق ينستيتۋتتارىنا نازار اۋدارۋى كەرەك. مىسالى، «College of Arms» مەكەمەسىنىڭ قىزمەتىن، گەربتەردى بەرۋ مەن تىركەۋ ءتارتىبىن، گەرالديكالىق قۇقىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن زەردەلەۋى قاجەت. وڭىرلىك جانە قالالىق گەربتەردىڭ قالاي قالىپتاساتىنىن، كىمنىڭ قۇزىرەتىمەن بەكىتىلەتىنىن، قالاي قورعالاتىنىن انىقتاۋعا ءتيىس.

بىراق ۇسىنىلعان انىقتامادا وسىنىڭ ءبىرى دە جۇيەلى تۇردە تالدانباعان. ونىڭ ورنىنا بىرنەشە اعىلشىن جانە فرانتسۋز تەرمينىن ءتىزىپ قويۋمەن شەكتەلگەن. شەتەلدىك تەرميندەردى ءبىلۋ – حالىقارالىق تاجىريبەنى مەڭگەرۋ ەمەس. ال تەرميندەردى ماعىناسىن اشپاي، قۇقىقتىق نەگىزىن كورسەتپەي قولدانۋ – عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ورنىن سىرتقى اسەرمەن الماستىرۋ. ماسەلە مىنادا: اۆتور حالىقارالىق تاجىريبەنى قازاقستان جاعدايىمەن سالىستىرىپ، ودان ناقتى قورىتىندى شىعارماعان. كەرىسىنشە، ءار ەلدەن وزىنە قاجەتتى اتاۋلاردى تەرىپ الىپ، سولاردى دايىن تۇجىرىمىنا دالەل رەتىندە پايدالانعان. مۇنداي تاسىلمەن كەز كەلگەن پىكىردى «حالىقارالىق تاجىريبە» دەپ كورسەتۋگە بولادى. بىراق بۇل عىلىمي دالەل بولمايدى.

گەرالديكالىق جۇمىس باسقارماسى ۇسىنعان انىقتامادان بىزگە قاجەتى – شەتەلدىك سوزدەردىڭ ءتىزىمى ەمەس، سول ەلدەردەگى گەرالديكالىق جۇيەنىڭ ناقتى قالاي جۇمىس ىستەيتىنى تۋرالى كاسىبي تالداما ەدى. وكىنىشكە قاراي، قۇجاتتا تەرمين كوپ، مازمۇن از، اتاۋ كوپ، دالەل جوق.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: تۇركياعا قاتىستى «Millî Semboller» دەگەن ءبىر عانا تىركەس كورسەتىلگەن. مۇنى حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنگەن زەرتتەۋ دەۋگە بولا ما؟

ايدىن رىسبەكۇلى: تۇركياعا قاتىستى مىسال – انىقتاماداعى عىلىمي ۇستىرتتىكتىڭ تاعى ءبىر ايقىن كورىنىسى. مۇندا «Millî Semboller» دەگەن ءبىر عانا تىركەس كەلتىرىلگەن. بۇل – تۇرىك تىلىندەگى «ۇلتتىق رامىزدەر» دەگەن جالپى ۇعىم. وسى ەكى ءسوزدى جازىپ قويۋدى حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەۋ دەپ كورسەتۋگە بولا ما؟ ارينە، بولمايدى.

تۇركيا كونستيتۋتسياسىنىڭ 3-بابىندا مەملەكەتتىك تۋ، ۇلتتىق ءانۇران جانە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەلەرى بەكىتىلگەن. بىراق بۇل باپتىڭ وڭىرلىك نەمەسە مۋنيتسيپالدىق رامىزدەرگە تىكەلەي قاتىسى جوق. ال جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ەمبلەمالارى، مۋنيتسيپالدىق بەلگىلەرى جانە ولاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى – مۇلدە بولەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە.

ەگەر اۆتور تۇركيانى حالىقارالىق تاجىريبەگە مىسال رەتىندە كەلتىرسە، وندا ونىڭ جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن، مۋنيتسيپاليتەتتەردىڭ وكىلەتتىگىن، رامىزدەردى بەكىتۋ ءتارتىبىن جانە ولاردى پايدالانۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن كورسەتۋگە مىندەتتى ەدى. بۇلاردىڭ ءبىرىن دە اشىپ كورسەتپەي، «Millî Semboller» دەگەن تەرمينمەن شەكتەلۋ – زەرتتەۋدىڭ ورنىنا اتاۋ تىزۋمەن اۋەستەنۋ.

سوندا تۇركيانىڭ وڭىرلىك رامىزدەر جۇيەسى قايدا؟ ناقتى زاڭنامالىق نەگىزى قايدا؟ مۋنيتسيپالدىق ەمبلەمالاردى بەكىتۋ مەن قولدانۋ ءتارتىبى قايدا؟ وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابى جوق بولسا، تۇركيا تاجىريبەسىنە سىلتەمە جاساۋدىڭ قانداي عىلىمي قۇندىلىعى بار؟

مەنىڭشە، مۇندا حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەۋگە دەگەن كاسىبي تالاپتىڭ ءوزى ساقتالماعان. ءبىر ەلدىڭ ۇلتتىق رامىزدەرىنە قاتىستى جالپى تەرميندى الىپ، ونى وڭىرلىك رامىزدەر ماسەلەسىنە دالەل رەتىندە ۇسىنۋ – ۇعىمداردى ورىنسىز ارالاستىرۋ. شەتەلدىك تەرميندى كوشىرىپ قويۋ زەرتتەۋ ەمەس، ال زەرتتەلمەگەن تاجىريبەنى عىلىمي دالەل رەتىندە كورسەتۋ – ساراپتامالىق جۇمىستىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ورەسكەل ولقىلىق.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: ەندى نەگىزگى ماسەلەگە ورالايىق. اۆتور 17 وبلىس پەن ءۇش رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالادا ءبىر عانا وڭىرلىك ءرامىز بولۋى كەرەك دەيدى. سونىمەن قاتار جەكە تۋى مەن ءانۇرانى بولماۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمىن بىلدىرەدى. گەرالديكا تۇرعىسىنان مۇنداي شەكتەۋ قانشالىقتى ورىندى؟

ايدىن رىسبەكۇلى: بۇل جەردە اۆتور ەكى ءتۇرلى ماسەلەنى ادەيى بولماسا دا، ءبىر-بىرىمەن شاتاستىرىپ العان. ءبىرىنشىسى – ءار وڭىرگە بىرىڭعاي نەگىزگى رەسمي ءرامىز بەكىتۋ. ەكىنشىسى – سول وڭىردە بۇدان باسقا ەشقانداي ءرامىز بولماۋى كەرەك دەگەن شەكتەۋ. بۇلار ءبىر-بىرىنە مۇلدە بالاما ۇعىمدار ەمەس.

ءار وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالاعا ءبىر نەگىزگى رەسمي وڭىرلىك ءتولتاڭبا بەكىتۋگە بولادى. مۇنىڭ باسقارۋشىلىق تا، ۇيىمداستىرۋشىلىق تا نەگىزى بار. ويتكەنى ءار مەكەمەنىڭ ءوز بەتىنشە بەلگى ويلاپ تاۋىپ، ءوڭىردىڭ بىرىڭعاي ۆيزۋال كەلبەتىن بۇزۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت. بىراق وسى قاجەتتىلىكتى جەلەۋ ەتىپ، ءوڭىردىڭ وزگە تاريحي جانە مادەني رامىزدەرىن جوققا شىعارۋعا كىم قۇقىق بەردى؟

ءبىر نەگىزگى ءتولتاڭبانىڭ (رەگيونالنىي گەرب) بەكىتىلۋى سول ءوڭىردىڭ تاريحي تۋلارىنىڭ، كونە تاڭبالارىنىڭ، مادەني بەلگىلەرىنىڭ جانە باسقا دا رامىزدەرىنىڭ قولدانىلۋىنا كەدەرگى بولماۋى كەرەك. نەگىزگى رەسمي ءرامىز بەن تاريحي-مادەني رامىزدەردىڭ مارتەبەسى مەن قىزمەتى ءارتۇرلى. ولاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ – ماسەلەنىڭ ءمانىن تۇسىنبەۋ.

سوندىقتان «ءبىر ءوڭىر – ءبىر نەگىزگى رەسمي ءرامىز» دەگەن قاعيدانى تالقىلاۋعا بولادى. بىراق ونى «ءبىر ءوڭىر – ءبىر عانا ءرامىز، قالعانىنا جول جوق» دەگەن اكىمشىلىك شەكتەۋگە اينالدىرۋعا بولمايدى.

ەڭ باستىسى، بىرىڭعايلىق ورناتۋ مەن تاريحي مۇرانى شەكتەۋدىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ قاجەت. ءبىرىنشىسى – جۇيەلەۋ، ەكىنشىسى – نەگىزسىز شەكتەۋ. وڭىرلىك رامىزدەردى تارتىپكە كەلتىرەمىز دەپ، سول ءوڭىردىڭ تاريحي جادىن وشىرۋگە نەمەسە مادەني مۇراسىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرۋعا بولمايدى. مۇنداي ۇستانىمنىڭ عىلىمي دا، مادەني دە، قۇقىقتىق تا نەگىزى بولۋى شارت.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: اۆتور «وڭىرلىك نىشاندى» تەاتردا، مۋزەيدە، يپپودرومدا، سايتتاردا، سپورتشىلاردىڭ كيىمدەرىندە، اركالار مەن عيماراتتاردىڭ كىرەبەرىستەرىندە پايدالانۋعا بولادى دەيدى. بۇل ۇسىنىستىڭ ءوزى دۇرىس پا؟

ايدىن رىسبەكۇلى: ءرامىزدى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە قارسىلىعىم جوق. بىراق ونى قايدا ورنالاستىرۋعا بولاتىنىن ءتىزىپ شىعۋ – ماسەلەنىڭ جارتىسىن عانا كورسەتۋ. ەڭ باستىسى – سول ءرامىزدى قالاي، قانداي تالاپپەن جانە كىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمەن قولدانۋ كەرەكتىگىن بەلگىلەۋ. ال ۇسىنىلعان انىقتامادا ءدال وسى نەگىزگى ماسەلە نازاردان تىس قالعان.

ءبىر ءوڭىردىڭ نەگىزگى رەسمي ءتولتاڭباسى بەكىتىلدى دەلىك. ونىڭ بەكىتىلگەن گرافيكالىق نۇسقاسى، ءتۇس پاليتراسى، كومپوزيتسيالىق پروپورتسياسى، ولشەمدىك اراقاتىناسى، اق-قارا نۇسقاسى، ەڭ كىشى قولدانۋ ولشەمى جانە ءارتۇرلى ورتاعا بەيىمدەۋ ءتارتىبى بولۋى كەرەك. بۇلار – قوسىمشا بەزەندىرۋ تالاپتارى ەمەس، ءرامىزدىڭ تۇتاستىعى مەن تانىمالدىعىن ساقتايتىن مىندەتتى كاسىبي ستاندارتتار.

ماسەلەن، تەاتر عيماراتىنىڭ ماڭدايشاسىنا ورنالاستىرىلعان ءرامىز بەن سپورتشىنىڭ كيىمىنە تۇسىرىلگەن ءرامىزدىڭ تەحنيكالىق ورىندالۋى ءارتۇرلى. بىراق ولاردىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى مەن نەگىزگى بەينەسى بۇرمالانباۋعا ءتيىس. ءرامىزدى ۇلكەيتۋگە، كىشىرەيتۋگە، ءتۇسىن وزگەرتۋگە نەمەسە جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرىن الىپ تاستاۋعا بولا ما؟ قانداي جاعدايدا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلەدى؟ مۇنىڭ ءبارى الدىن الا بەكىتىلگەن رەگلامەنتتە ناقتى جازىلۋى قاجەت.

مۇنداي تالاپتار بىرىڭعاي برەندبۋكپەن نەمەسە ۆيزۋال سايكەستەندىرۋ ستاندارتىمەن رەتتەلەدى. ال ۇسىنىلعان انىقتامادا ءرامىزدى تەاتردا، مۋزەيدە، سپورتتىق كيىمدە، عيماراتتار مەن ينتەرنەت رەسۋرستارىندا قولدانۋعا بولاتىنى تىزىلگەنىمەن، ونى قولدانۋدىڭ بىردە-ءبىر ناقتى ستاندارتى ۇسىنىلماعان.

ەندەشە، مىنا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىڭىزدەر: ءرامىزدى كىم ازىرلەيدى جانە كىم بەكىتەدى؟ ونىڭ اۆتورلىق قۇقىعى مەن قۇقىقتىق قورعالۋىن كىم قامتاماسىز ەتەدى؟ پايدالانۋ قۇقىعىن كىم بەرەدى؟ ءرامىزدى وزگەرتۋگە، قايتا وڭدەۋگە نەمەسە ونىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرىن بولەك پايدالانۋعا كىم رۇقسات ەتەدى؟ بەلگىلەنگەن تالاپتاردى بۇزعان جاعدايدا كىم جاۋاپ بەرەدى؟

وسىنىڭ ءبارى انىقتالماي تۇرىپ، ءرامىزدى قولدانۋ اياسىن كەڭىنەن جاريالاۋدىڭ قانداي ءمانى بار؟ قۇجاتتا قولدانىلاتىن ورىندار كورسەتىلگەن، بىراق قولدانۋ ءتارتىبى جوق; مىندەتتەر اتالعان، بىراق جاۋاپتى سۋبەكتىلەر بەلگىلەنبەگەن; ۇسىنىس بار، بىراق ونى جۇزەگە اسىراتىن تەتىك جوق. مۇنداي قۇجاتتى اياقتالعان كاسىبي تۇجىرىمداما دەۋگە كەلمەيدى. بۇل – ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ بەتىن عانا سيپاپ وتكەن، پراكتيكالىق تەتىكتەرى ازىرلەنبەگەن شيكى ۇسىنىس.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: سوندا انىقتامادا قۇقىقتىق نەگىز دە جەتكىلىكسىز عوي؟

ايدىن رىسبەكۇلى: بۇل جەردە اۆتور مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى مەن وڭىرلىك رامىزدەردىڭ قۇقىقتىق تابيعاتىن شاتاستىرماۋى كەرەك. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 9-بابىندا مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز – مەملەكەتتىك تۋ، مەملەكەتتىك ەلتاڭبا جانە مەملەكەتتىك ءانۇران بەلگىلەنگەن. ولاردىڭ مارتەبەسى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە قورعالادى. ال وڭىرلىك رامىزدەر – بەلگىلى ءبىر اۋماقتىڭ تاريحي-مادەني بولمىسىن، ەرەكشەلىگى مەن بىرەگەيلىگىن تانىتاتىن دەربەس بەلگىلەر.

ەندەشە، وڭىرلەردە بىرنەشە ءرامىزدىڭ بولۋى مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى دەگەن پىكىردىڭ قانداي قۇقىقتىق نەگىزى بار؟ قاي زاڭدا وڭىرلىك رامىزدەردىڭ سانى شەكتەلگەن؟ قانداي نورماتيۆتىك اكتىدە ءوڭىردىڭ تاريحي تۋىن، كونە تاڭباسىن نەمەسە وزگە مادەني رامىزدەرىن قولدانۋعا تىيىم سالىنعان؟ ەگەر مۇنداي قۇقىقتىق نورما بولماسا، وندا وسى شەكتەۋدى قانداي نەگىزگە سۇيەنىپ ۇسىنىپ وتىر؟

مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ مارتەبەسىن قورعاۋدى وڭىرلىك رامىزدەردى شەكتەۋمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. ءبىرىنشىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى بار، ەكىنشىسى اۋماقتىڭ تاريحي-مادەني ەرەكشەلىگىن تانىتادى. بۇلار ءبىر-بىرىنە قايشى كەلمەيدى جانە ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعارمايدى.

كەرىسىنشە، ءار ءوڭىردىڭ تاريحي مۇراسى مەن مادەني ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن رامىزدەر دۇرىس جۇيەلەنىپ، ولاردىڭ مارتەبەسى مەن قولدانىلۋ ءتارتىبى ناقتى بەلگىلەنسە، بۇل جالپىۇلتتىق بىرەگەيلىكتى السىرەتپەيدى، قايتا بايىتادى.

مەملەكەتتىك رامىزدەردى ۇلىقتاۋ ءۇشىن وڭىرلىك رامىزدەردى شەكتەۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك قايدان شىققان؟ ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋدىڭ جولى تاريحي-مادەني ەرەكشەلىكتەردى تۇنشىقتىرۋ ما، الدە سول ەرەكشەلىكتەردى ورتاق ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالدىرۋ ما؟ وسى ساۋالدارعا قۇقىقتىق ءارى عىلىمي تۇرعىدان جاۋاپ بەرمەي تۇرىپ، وڭىرلىك رامىزدەردى شەكتەۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساۋعا بولمايدى.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، مۇنداي انىقتامانى ازىرلەگەن ماماندار ەڭ الدىمەن نەنى ەسكەرۋى كەرەك ەدى؟

ايدىن رىسبەكۇلى: ەڭ الدىمەن، اۆتور عىلىمي زەرتتەۋدىڭ دە، قۇقىقتىق تالداۋدىڭ دا قاراپايىم تالاپتارىن ساقتاۋى كەرەك ەدى. بىراق ۇسىنىلعان انىقتامادا وسى باستاپقى تالاپتاردىڭ ءوزى ورىندالماعان.

بىرىنشىدەن، «وڭىرلىك نىشان» دەگەنىمىز نە؟ ونىڭ ەلتاڭبادان، ءتولتاڭبادان، ەمبلەمادان جانە لوگوتيپتەن ايىرماشىلىعى قانداي؟ اۆتور وسى نەگىزگى ۇعىمداردىڭ اراجىگىن اجىراتىپ، ناقتى عىلىمي انىقتاما بەرۋگە ءتيىس ەدى. تەرمينى انىقتالماعان قۇجاتتىڭ تۇجىرىمداماسى دا بۇلىڭعىر بولاتىنى تۇسىنىكتى.

ەكىنشىدەن، قازاقستاننىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىن تەرەڭ زەردەلەپ، وڭىرلىك رامىزدەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن، ولاردى بەكىتۋدىڭ قۇزىرەتتىك نەگىزىن جانە قولدانىلۋ شەكاراسىن ناقتىلاۋى قاجەت ەدى.

ۇشىنشىدەن، حالىقارالىق تاجىريبەنى بەس مەملەكەتتىڭ اتاۋىن تىزۋمەن جانە شەتەلدىك تەرميندەردى كوشىرىپ جازۋمەن شەكتەۋگە بولمايدى. ءار ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن، زاڭناماسىن، تاريحي ءداستۇرىن، گەرالديكالىق ينستيتۋتتارىن جانە رامىزدەردى بەكىتۋ تەتىكتەرىن سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەۋ مىندەتتى. قولايلى دەرەكتەردى عانا ىرىكتەپ، ءوز تۇجىرىمىنا قايشى كەلەتىن فاكتىلەردى اينالىپ ءوتۋ – عىلىمي وبەكتيۆتىلىككە جاتپايدى.

تورتىنشىدەن، وڭىرلىك ءرامىزدى ازىرلەۋ، ساراپتامادان وتكىزۋ، بەكىتۋ، تىركەۋ، قۇقىقتىق قورعاۋ جانە پايدالانۋ ءتارتىبىن ناقتى ۇسىنۋى كەرەك ەدى. كىم ازىرلەيدى؟ كىم بەكىتەدى؟ كىمنىڭ قۇزىرەتى قانداي؟ ءرامىزدى كىم قورعايدى؟ ونى قولدانۋ مەن وزگەرتۋ ءتارتىبى قالاي رەتتەلەدى؟ مۇنىڭ ءبارى انىق ءارى جۇيەلى كورسەتىلۋگە ءتيىس.

بەسىنشىدەن، «ءبىر ءوڭىر – ءبىر نەگىزگى ءرامىز» قاعيداسىن ۇسىنىپ وتىرسا، ونىڭ قاجەتتىلىگىن، ارتىقشىلىعىن جانە قۇقىقتىق نەگىزىن دالەلدەۋى كەرەك. نەلىكتەن بىرەۋ عانا؟ مۇنداي شەكتەۋ قانداي ناقتى قاجەتتىلىكتەن تۋىندايدى؟ ونىڭ ءوڭىردىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنا اسەرى قانداي؟ بۇل سۇراقتار جاۋاپسىز قالماۋعا ءتيىس.

ال ەندى وسى تالاپتاردىڭ قايسىسى ۇسىنىلعان انىقتامادا تولىق ورىندالعان؟ تەرمينولوگيالىق نەگىزى كومەسكى، حالىقارالىق سالىستىرۋى ءۇستىرت، قۇقىقتىق تۇجىرىمدارى جەتكىلىكسىز، پراكتيكالىق تەتىكتەرى ناقتىلانباعان قۇجاتتى قالايشا تولىققاندى ساراپتامالىق جۇمىس دەپ اتايمىز؟

مەنىڭشە، مۇنداي انىقتامانى دايىن عىلىمي قورىتىندى رەتىندە قابىلداۋ مۇمكىن ەمەس. ونى تۇبەگەيلى قايتا قاراپ، كاسىبي گەرالديكالىق، عىلىمي جانە قۇقىقتىق ساراپتامادان وتكىزۋ قاجەت. ويتكەنى وڭىرلىك رامىزدەر ماسەلەسى بەس مەملەكەتتىڭ اتاۋىن ءتىزىپ، ءبىر عانا بەلگى بەكىتۋدى ۇسىنۋمەن شەشىلمەيدى. بۇل – تاريحي جادىعا، ۇلتتىق مادەنيەتكە جانە قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىككە تىكەلەي قاتىستى ماسەلە.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: ءسوز سوڭىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالساق. قۇجاتتا «وڭىرلىك نىشان» دەگەن تىركەس قولدانىلعان. سىزدىڭشە، بۇل اتاۋدىڭ ءوزى دۇرىس پا؟

ايدىن رىسبەكۇلى: مەنىڭشە، قۇجاتتىڭ اتاۋىنان باستاپ قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستارى بار. سونىڭ ءبىرى – «وڭىرلىك نىشان» دەگەن تىركەس. قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق جۇيەسى تۇرعىسىنان «وڭىرلىك ءرامىز» دەگەن اتاۋ الدەقايدا ءدال، مازمۇندى ءارى تۇسىنىكتى. ويتكەنى ءرامىز – بەلگىلى ءبىر تاريحي، مادەني، قوعامدىق نەمەسە مەملەكەتتىك ءمان-ماعىنا ارقالاعان بەلگى. ال «نىشان» ءسوزى ماعىنالىق جاعىنان كەڭ بولعانىمەن، گەرالديكالىق جانە قۇقىقتىق تەرمين رەتىندە ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى.

ماسەلە تەك ءبىر ءسوزدى ەكىنشىسىمەن الماستىرۋدا ەمەس. مۇندا ۇعىمدىق دالدىك پەن كاسىبي تەرمينولوگياعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ماسەلەسى تۇر. گەرالديكالىق جۇمىس باسقارماسى سياقتى ارناۋلى سالالىق قۇرىلىم ازىرلەگەن قۇجاتتا نەگىزگى تەرميننىڭ ءوزى كۇمان تۋدىرسا، ونىڭ عىلىمي ساپاسىنا قالاي سەنىم ارتۋعا بولادى؟ كاسىبي قۇجاتتىڭ ەڭ اۋەلى اتاۋى، سودان كەيىن مازمۇنى ناقتى بولۋى كەرەك ەمەس پە؟

بۇعان قوسا، «وڭىرلىك ءرامىز» بەن «وڭىرلىك رامىزدەر جيىنتىعى» (دۇرىسى – رامىزدەمە) ۇعىمدارىن دا ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ قاجەت. ءبىرىنشىسى – ءوڭىردىڭ نەگىزگى رەسمي بەلگىسى، ەكىنشىسى – ونىڭ تاريحي، مادەني جانە رەسمي رامىزدەرىنىڭ تۇتاس جۇيەسى. بۇل ەكەۋىن شاتاستىرۋعا بولمايدى.

ەڭ وكىنىشتىسى – قۇجاتتا تەك جەكەلەگەن تەرميندەردىڭ دالدىگى ەمەس، تۇتاس ۇعىمدىق جۇيەنىڭ بىرىزدىلىگى اقساپ تۇر. تەرمينولوگياسى تۇراقتالماعان قۇجاتتان عىلىمي تۇجىرىمنىڭ دا جۇيەلى شىعۋى قيىن. سوندىقتان قۇجاتتىڭ اتاۋىنان باستاپ، سوڭعى سويلەمىنە دەيىنگى تەرمينولوگيالىق قولدانىس قايتا قارالىپ، بىرىزدەندىرىلۋگە ءتيىس. گەرالديكادا ۇعىمنىڭ دالدىگى – تالعام ماسەلەسى ەمەس، كاسىبي تالاپ.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: دەمەك، ماسەلە ءبىر ءرامىزدىڭ نەمەسە بىرنەشە ءرامىزدىڭ بولۋىندا عانا ەمەس، ونىڭ دۇرىس اتالۋى مەن عىلىمي-قۇقىقتىق نەگىزىندە عوي؟

ايدىن رىسبەكۇلى: ەڭ الدىمەن، «وڭىرلىك نىشان» دەگەن كومەسكى اتاۋدان باس تارتىپ، «وڭىرلىك ءرامىز» دەگەن تەرميندى قولدانۋ قاجەت. بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق جۇيەسىنە دە، قاراستىرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ مازمۇنىنا دا ساي كەلەدى.

بىزگە جاي عانا كوز تارتاتىن سۋرەت نەمەسە كەزەكتى گرافيكالىق بەلگى كەرەك ەمەس. بىزگە تاريحي نەگىزى بار، گەرالديكالىق تالاپتارعا ساي ازىرلەنگەن، قۇقىقتىق تۇرعىدان قورعالعان، حالىقتىڭ تاريحي جادىن، مادەني بولمىسىن جانە وڭىرلىك بىرەگەيلىگىن تانىتاتىن ءرامىز قاجەت.

مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى ءبىر بولەك، وڭىرلىك رامىزدەردىڭ تاريحي-مادەني مىندەتى ءبىر بولەك. ولاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ – ماسەلەنىڭ ءمانىن تۇسىنبەۋ. وڭىرلىك رامىزدەردى جۇيەلەۋ مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ بەدەلىن تۇسىرمەيدى. كەرىسىنشە، تاريحي-مادەني مۇرانى ۇقىپتى ساقتاۋ ارقىلى جالپىۇلتتىق بىرەگەيلىكتى بايىتادى.

ال حالىقارالىق تاجىريبەگە كەلسەك، ونى وزىمىزگە ءتيىمدى ەتىپ تۇسىندىرۋگە، قولايلى دەرەكتەرىن عانا ىرىكتەۋگە نەمەسە الدىن الا دايىندالعان شەشىمگە جاساندى دالەل ەتۋگە بولمايدى. شەتەلدىك تاجىريبەنى زەرتتەۋ دەگەنىمىز – ونىڭ زاڭناماسىن، تاريحي قالىپتاسۋىن، گەرالديكالىق ءداستۇرىن جانە قۇقىقتىق ينستيتۋتتارىن تۇتاس زەردەلەۋ. ودان كەيىن عانا قازاقستان جاعدايىنا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنىن انىقتاۋ كەرەك.

گەرالديكا – سۋرەت سالۋ نەمەسە ادەمى بەلگى ويلاپ تابۋ عانا ەمەس. بۇل – تاريح، مادەنيەت، قۇقىق جانە عىلىمي ءادىسناما توعىسقان كاسىبي سالا. سوندىقتان وعان ءاتۇستى قاراۋعا، تەرميندەردى ورىنسىز الماستىرۋعا، تاريحي دەرەكتەردى بۇرمالاۋعا بولمايدى. ءرامىز – ۋاقىتشا بەزەندىرۋ قۇرالى ەمەس. ول – حالىقتىڭ تاريحي جادى، مادەني بولمىسى مەن قوعامدىق ساناسىنىڭ كورىنىسى. ولاي بولسا، رامىزگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك تە سوعان ساي بولۋى كەرەك.

باتىربولات ايتبولاتۇلى: سۇبەلى اڭگىمەڭىزگە كوپ راقمەت! وي-پىكىرىڭىز بەن كاسىبي تۇجىرىمدارىڭىز وقىرمانعا وي سالادى دەپ سەنەمىز.

رەداكتسيادان: وڭىرلىك رامىزدەر ماسەلەسى ءبىر عانا گرافيكالىق بەلگى بەكىتۋمەن شەشىلمەيدى. بۇل – تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋدى، كاسىبي گەرالديكالىق ساراپتامانى جانە ناقتى قۇقىقتىق رەتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جاۋاپتى سالا. گەرالديكالىق جۇمىس باسقارماسى ازىرلەگەن انىقتاماداعى حالىقارالىق تاجىريبەگە قاتىستى تۇجىرىمدار ءۇستىرت پايىمدارمەن ەمەس، ناقتى زاڭنامالىق اكتىلەرمەن، تاريحي دەرەكتەرمەن جانە عىلىمي دالەلدەرمەن نەگىزدەلۋگە ءتيىس.

شەتەلدىك تاجىريبەنى ءوز تۇجىرىمىنا ىڭعايلاپ ءتۇسىندىرۋ، جەكەلەگەن دەرەكتەردى ىرىكتەپ پايدالانۋ جانە دالەلدەنبەگەن شەكتەۋلەردى ساراپتامالىق قورىتىندى رەتىندە ۇسىنۋ كاسىبي جاۋاپكەرشىلىككە جاتپايدى. مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن ساقتاۋ وڭىرلەردىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن شەكتەۋگە سىلتاۋ بولماۋى كەرەك. كەرىسىنشە، وڭىرلىك رامىزدەردى عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەۋ – ۇلتتىق تاريحي جادى مەن جالپىۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى.

رامىزگە كەلگەندە ۇستىرتتىككە جول جوق. ويتكەنى ءرامىز – جاي عانا سۋرەت ەمەس، حالىقتىڭ تاريحى مەن رۋحاني بولمىسىنىڭ كورىنىسى.

سۇحباتتاسقان - باتىربولات ايتبولاتۇلى، فيلولوگ

Abai.kz