Adam balasy qara tanyp, hat jaza bilgennen beri abyroy biyginen týspegen Kitap patshalyghynyng kýirep, qor bolghanyn kórdik.

Kitap taqtan qúlady. Kitap taqtan qúlaghan jyldary toqmeshel, toghyshar qauym tayrangha basty. Kitap órteu – vandalizmning súmdyq bir týri bolsa, kitapty oqymay qor qylu, kitaptyng qúndylyghyn qúrdymgha jiberip, qúiryq sýrtu – sol vandaldyqtyng asqan jabayy týri. Qazaqstan qoghamy kitapty laqtyryp tastap, qúlqynnyng qúrdymyna qúlap kete berer me edi, qayter edi... eger Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «kitap oqityn últ» atty jalpyúlttyq aghartushylyq jobagha múryndyq bolmaghanda...

2025 jyly pilottyq núsqada bastalghan búl joba biyl naqty qolgha alynyp, qyrkýiek aiynda alghashqy respublikalyq marafon bolyp ótti. 15 qyrkýiekte start alghan jalpyúlttyq marafongha 1 millionnan astam qazaqstandyq tirkelip, 7 týrli baghyt boyynsha kitap oqugha otyrdy.

Al endi biz kitap patshalyghy men «kitap oqityn últ» jobasy turaly nege aityp otyrmyz? Múnyng ózindik sebebi bar. Sebebi – aghymdaghy jyly 185 jyldyq mereytoyy  mazmúndy is-sharalar dengeyinde atalyp ótip jatqan «dala qonyrauy» – Ybyray Altynsarin de halqyn oqugha, bilimge ýndegen edi...

IYә, Ybyray Altynsarin – aghartushylyq baghyt ústanghan dala perzenti.  Ol halqyna oqu-bilimning jolyn núsqady. Óz zamanyna layyq mektepter saldy. Oqulyqtar jazdy. Pedagog mamandyghyn iyelengen dostaryn shaqyryp qyr balasynyng sauatyn ashty. Oryssha tilge ýiretti. Ybyray ústazdyng sara joly ghylym-bilimge úmtylghan býgingi Qazaqstannyng jolymen jalghasyn tauyp, danghayyr danghylgha týsti. Sol ýshin de jalpy el ishi, ziyaly qauym, resmy biylik Ybyray Altynsarinning mereytoyyn halyqtyq mereke qylyp toylaugha barynsha mәn berdi. Atap aitsaq:

Altynsarinning 185 jyldyghy resmy týrde  aghymdaghy jyly qazan aiynda «Altynsarinning izimen» atty ghylymiy-turistik forum formatynda bastaldy. Qostanay óniri aghartushynyng 185 jyldyghy men Ybyray Altynsarin memorialdyq muzeyining 35 jyldyghyna oray oblys kóleminde saltanatty jiyn jasady. Is-shara ayasynda kvest-oyyn úiymdastyrylyp, Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy Qostanay ónirlik uniyversiyteti oqushylardyng ghylymy zertteu júmystaryn qorytyndylady.

«Kel, balalar, oqylyq» dep, jas úrpaqty oqugha shaqyryp, sonyna ýndeu-úran qaldyryp ketken ústazdyng mereytoyyn mektep oqushylary da yqylaspen atap ótip,  Ybyray Altynsarin atyndaghy oblystyq balalar men jasóspirimder kitaphanasynda 8-synyp oqushylary «Qonyrau ýnimen...» atty diktant jazdy. Bayqaugha qatysushylar aghartushynyng ómir joly men pedagogikalyq enbekteri boyynsha bilim bәigesine qatysty.

Al búl kezde Astana qalasynda dәstýrli «Úly dala qonyrauy» bayqauy úiymdastyrylyp jatty.

Sonday-aq, elimizding barlyq aimaqtaryndaghy mektepter men kolledjderde «Ybyray – últtyng úly ústazy» әdebiy-muzykalyq keshterinen әn shalqyp, kýy kýmbirledi. Oqushylar  jazushy hәm aghartushy-pedagogting «Áke men bala» dep keletin tәrbiyelik әngimelerining jelisi boyynsha sahnalyq kórinister qoydy.

Respublikalyq «Kitap oqityn últ» jobasy ayasynda elimizding barlyq kitaphanalarynda jazushy Altynsarinning shygharmalaryna arnalghan kórmeler ashylyp, «Bar zamannyng ústazy» atty әdeby saghattar men ziyatkerlik viktorinalar ótkizildi.

Aytpaqshy, «Kitap oqityn últ» jobasynyng biylghy qortyndylanugha tayaghan kezeninde Astana qalasyndaghy Ybyray Altynsarin atyndaghy №83 mektep-gimnaziyanyng 11-synyp oqushysy Batyr Baltabekovting songhy ýsh jyl ishinde 800-den astam kitap oqyghany belgili boldy.

Bizdinshe atalghan jobanyng 2026 jylghy jenimpazy – Batyr Baltabekov. Mektepten tys bilimin jetildiruge uaqyt bólip, ýiirmelerge ýzbey qatysatyn, keler jyly emtihan tapsyryp, JOO-lardyng birine baratyn Batyr balanyng 800-den astam kitap oquy – bәrimizge ýlgi bolsa kerek. Batyr bar kitapty ózi ghana oqyp qoymay, qatar-qúrbylaryn da kitap oqugha qyzyqtyryp, eliktiretin úlan eken. Endeshe, bizding jogharyda pessimistik kónil-kýiding auanymen «Kitap patshalyghy kýiredi» degenimiz beker sóz boldy. Kitap patshalyghy ózining jasampaz qalpyn qayta tauyp, saltanat qúra bastapty. Ony biz «kitap oqityn últ» jobasynyng nәtiyjesi retinde – úly ústaz Ybyray Altynsarinning 185 jyldyq mereytoyynyng túsynda mektep oqushysy Batyr Baltabekovtyng kitap oqugha degen erekshe qúmarlyghy men oqymystylyghynyng ýilesken sәtinen kórip otyrmyz. Batyr – Ybyray ústazdyng býgingi kýndegi ýzdik shәkirti.

Qazaq halqy aqyn-jazushylaryn, úly sóz ónerin qúrmet tútatyn halyq. Osynau iygi dәstýrding altyn bauy qiyn-qystau zamandarda da ýzilgen emes. Ýzilmeydi de. Mysaly, hakim Abaydyng 100 jyldyghy 1945 jyly Ekinshi dýniyejýzilik soghystyng sovetter eli ýshin jenispen ayaqtalghan sәtine tura kelip, shat-shadyman toygha úlasqan-dy. Aq saqaly jelbirep, et jýregi eljirep úly jenisti qarsy alghan sol kezdegi kózi tiri dala Gomeri – Jambyl Jabaevtyng biyl 180 jyldyghy, últ kósemi Álihan Bókeyhannyng 160 jyldyghy, Abaytanushy asqaq ghalym Qayym Múhammedhanovtyng 110 jyldyghy, aqúbúlaq aqyn Bәkir Tәjibaevtyng 100 jyldyghy, ghalym-ústaz Temirbek Qojekeevting 100 jyldyghy, qazaq әdebiyetining klassikteri – Sayyn Múratbekov pen Qabdesh Júmadilovting 90 jyldyqtary el mereyin ýstem etip, barlyq ónirlerde keninen atalyp ótti.

Nariman Jaylaubay

Abai.kz