Tarihy jad: Jahandanu dәuirindegi qazaq biregeyligi
Qazirgi jahandanu men geosayasy transformasiyalar dәuirinde kez kelgen memleketting tәuelsizdigi men túraqtylyghy tek ekonomikalyq әleuetpen nemese әskery quatpen ghana ólshenedi dep oilaushylyq balalyq anghaldyq bolar edi.
Búlay deytin sebebimiz: әr últtyn, onyng ishinde taghdyry qalday ýzile jazdaghan qazaqtyn, ómirshendigi men memlekettilikting beriktigi eng aldymen sol halyqtyng ghasyrlar boyy qalyptasqan ruhany qúndylyqtaryna, tarihy sanasyna jәne mәdeny biregeyligine tikeley baylanysty bolyp keledi. Qazaq halqy ýshin búl úghymdar — jay ghana ótkenning jәdigeri emes, býgingi kýnning strategiyalyq immuniyteti men bolashaqqa bastar temirqazyghy da bolyp tabylady.
TARIHY JAD — MEMLEKETTILIK IRGETASY
Últtyng ózin-ózi tanuy eng aldymen ózining órkeniyet kóshinde basyp ótken san ghasyrlyq dara jolyn saralaudan bastalady. Qazaq tarihy — Úly Dala kenistigindegi kóshpeli jәne qalalyq órkeniyetting sintezinen túratyn saq, ghún, týrki qaghanattarynan bastau alyp, Altyn Orda men Qazaq handyghy arqyly jalghasqan ýzdiksiz memlekettilik dәstýrining shejiresi bolyp eseptelinedi.
Eldik pen erkindik múraty túrghysynan osy jayynda sóz eter bolsaq, onda ata-babalarymyz úlan-ghayyr dalany tek nayzanyng úshymen ghana emes, kemel diplomatiyamen, parasatty biylik institutymen qorghap qala aldy. Qasym hannyng qasqa joly, Esim hannyng eski joly jәne Áz-Tәukening «Jeti jarghysy» — Dala demokratiyasy men qúqyqtyq mәdeniyetining ozyq ýlgisi retinde qazirgi tanda jahangha tanyldy.
Últ-azattyq kýres pen Alash iydeyasy túrghysynan osy jayynda sóz eter bolsaq, onda tarihtyng tar jol, tayghaq keshuinde halqymyz otarshyldyq ezgige moyynsúnbay, ruhany erkindigin saqtap qala bildi desek esh artyq aitpaymyz. HH ghasyrdyng basyndaghy Alash ziyalylarynyng memleket qúru jolyndaghy janqiyarlyq enbegi — býgingi Tәuelsiz Qazaqstannyng iydeologiyalyq bastauy bolyp tabylady. Tarihty tereng bilu — últtyq namysty oyatyp, tarihy qatelikterden sabaq alugha mýmkindik beretin basty qúral ekendigi de әmbege ayan dýniye.
RUHANY QÚNDYLYQTAR — ÚLTTYNG IShKI ÓZEGI
Kez kelgen órkeniyetting ózeginde adamgershilik pen moralidyq-etikalyq qaghidattar jatady. Qazaq halqynyng dýniyetanymynda ruhany qúndylyqtar jýiesi óte tereng әri tabighy ýilesimdilikke qúrylghandyghyn aiqyn anghara alamyz. Osy orayda eki nәrsege toqtala ketkizimiz keledi.
Onyng birinshisi – «Tolyq adam» ilimi men ar-ojdan kodeksi. Hakim Abay negizin qalaghan «Tolyq adam» konsepsiyasy men Shәkәrimning «Ar ilimi» qazaq ruhaniyatynyng shyny sanalady. Ádildik, meyirimdilik, imandylyq pen enbekqorlyq — halqymyzdyng ghasyrlar boyy ústanghan basty ómirlik kredosy reitnde últtyq bolmysyzdy әlemge pash etedi.
Onyng ekingisi, әlbette – Sóz óneri men danalyq mektebi. Jazba mәdeniyeti men auyz әdebiyeti qatar órilgen qazaq qoghamynda «sózge toqtau» dәstýri joghary túrghandyghyn da bәrimiz bilemiz. Jyraular poeziyasy, biylerding sheshendik sózderi men maqal-mәtelder — halyqtyng filosofiyalyq payymy men ómirlik tәjiriybesining jiyntyghy dep aitsaq, sózimiz aqiqattyng dәl ózi bolyp tabylady. Búl ruhany múra úrpaq tәrbiyesindegi basty tәlimgerlik róldi atqaryp keledi.
SALT-DÁSTÝR — GhASYRLAR SÝZGISINEN ÓTKEN ÓMIR SALTY
Ár últtyn, onyng ishinde bizding qazaqtyn, salt-dәstýr men әdet-ghúryp — halyqtyng túrmys-tirshiligi men dýniyetanymynan tuyndaghan jazylmaghan zandar jiyntyghy bolyp tabylady. Olar tek etnografiyalyq kórinis qana emes, qoghamdyq qatynastardy retteytin tiyimdi әleumettik mehanizmder de bolyp sanalady.
Qazaq ishinde qalyptasqan әleumettik yntymaqtastyq instituttary, olardy sanamalap sóz eter bolsaq, alash qoghamyndaghy asar, jylu jinau, qonaqjaylylyq siyaqty dәstýrler — әleumettik jauapkershilik pen ózara kómekting jarqyn kórinisi dep keude kere maqtanyshpen aita alamyz. Otandyq tarihtyng qiyn-qystau kezenderinde halqymyz osy dәstýrler arqyly birligin bekemdep, ózge últ ókilderine de qúshaghyn aiqara ashty.
Osy orayda erekshe bólip aitugha bolatyn erek dýniye, búl – úrpaq sabaqtastyghy men otbasy instituty. Onyng ishinde әlem elderinde joqqa tәn: «Jeti atany» bilu dәstýri — tektilikti saqtaudyn, genetikalyq tazalyqty qamtamasyz etuding jәne tuystyq baylanysty nyghaytudyng biregey jýiesi retinde jahan júrtynyng tandayyn qaqtyrdy. Ýlkenge qúrmet, kishige izet kórsetu, besikke salu, túsaukeser siyaqty ghúryptar balanyng boyyna últtyq tәrbiyeni sәby kezinen siniruge baghyttalyp әli kýnge óz jalghastyghyn tauyp keledi.
DÁSTÝR MEN JANAShYLDYQ ÝILESIMI
Býgingi aqparattyq aghyndar men mәdeny ekspansiya kýsheygen zamanda últtyq biregeylikti saqtau — eng ózekti mәselelerding biri desekgh esh qatelespeymiz. Qazaq biregeyligining basty ereksheligi — onyng ashyqtyghy men beyimdelgishtiginde ekendigi esh dau tudyrmaytyn aqiqat.
Til — últtyng jany retinde halqymyzdyng ghasyrlar boyghy tarihyn, bolmysyn, psihologiyasyn boyyna jinaqtaghan basty kod retinde bolashqqa amanatalatyn asyl qazynamyz. Memlekettik tilding qoldanys ayasyn keneytu jәne ony ghylym men tehnologiya tiline ainaldyru — últtyq biregeylikti nyghaytudyng negizgi sharty ekendigin elimizdegi basqa etnos ókilderi de úghyndy.
Biregeylikti saqtau degenimiz — búl búrynghy ótkenge túiyqtalyp qalu emes, oghan kerisinshe zamana ynghayyna beyimdep, dәstýrdi janghyrtu bolyp sanalady. Búl arada qazaq qoghamy tize biriktirip, ózining ozyq últtyq qúndylyqtardy zamanauy tehnologiyalarmen, jahandyq bilim-ghylym jetistikterimen úshtastyra biluge baryn salsatyn bolsa, alynbaytyn qamal joq. Ortalyq Aziya últtary ishinde qazaqtar qashanda janashyldyqqa beyim, týrli órkeniyetter toghysynda ózindik bet-beynesin joghaltpay, kerisinshe bayyta týsken halyq reitnde әlemge tanylyp otyrghan jayy bar.
Osy orayda auyz toltyra aitatyn bir jayt: Últtyq birlik pen Qúryltay dәstýri. Sózimizdi tarqata týsetin bolsaq, El basyna kýn tughanda nemese manyzdy tarihy sheshimder qabyldanar sәtte býkil el bolyp Qúryltaygha jinalyp, ortaq pәtuagha kelu — qazaqtyng sayasy mәdeniyetining biregey kórinisi retinde atoylaydy. Búl dәstýr býgingi tanda da qoghamdyq kelisim men últtyq tútastyqty saqtaudyng tiregi bolyp otyr.
Jogharydaghy barsha pikirlerimizdi týiindey kele, qoryta aitqanda, qazaq halqynyng tarihy jady, ruhany qúndylyqtary men salt-dәstýrleri — bir-birinen ajyramas birtútas jýie deuimizge negiz bar. Tarih bizge tamyrymyzdyng terendigin kórsetse, ruhany qúndylyqtar — baghytymyzdy aiqyndaydy, al salt-dәstýrler — sol joldaghy qorghanymyz ispetti. Osy ýsh taghan berik bolghanda ghana qazaq últy jahandyq órkeniyetting tarihy kóginde ózining qaytalanbas biregeyligin saqtap, әlemdik órkeniyet kóshinde ózine layyqty ornyn iyelene bermek.
Ábil-Serik Áliakbar
Abai.kz