دۇيسەنبى, 16 قاراشا 2026
ءوز سالتىڭ 128 0 پىكىر 16 قاراشا, 2026 ساعات 13:35

تاريحي جاد: جاھاندانۋ داۋىرىندەگى قازاق بىرەگەيلىگى

سۋرەت: kazgazeta.kz سايتىنان الىندى.

قازىرگى جاھاندانۋ مەن گەوساياسي ترانسفورماتسيالار داۋىرىندە كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعى تەك ەكونوميكالىق الەۋەتپەن نەمەسە اسكەري قۋاتپەن عانا ولشەنەدى دەپ ويلاۋشىلىق بالالىق اڭعالدىق بولار ەدى.

بۇلاي دەيتىن سەبەبىمىز: ءار ۇلتتىڭ، ونىڭ ىشىندە تاعدىرى قالداي ۇزىلە جازداعان قازاقتىڭ،  ومىرشەڭدىگى مەن مەملەكەتتىلىكتىڭ بەرىكتىگى ەڭ الدىمەن سول حالىقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋحاني قۇندىلىقتارىنا، تاريحي ساناسىنا جانە مادەني بىرەگەيلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ كەلەدى. قازاق حالقى ءۇشىن بۇل ۇعىمدار — جاي عانا وتكەننىڭ جادىگەرى ەمەس، بۇگىنگى كۇننىڭ ستراتەگيالىق يممۋنيتەتى مەن بولاشاققا باستار تەمىرقازىعى دا بولىپ تابىلادى.

تاريحي جاد — مەملەكەتتىلىك ىرگەتاسى

ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ وركەنيەت كوشىندە باسىپ وتكەن سان عاسىرلىق دارا جولىن سارالاۋدان باستالادى. قازاق تاريحى — ۇلى دالا كەڭىستىگىندەگى كوشپەلى جانە قالالىق وركەنيەتتىڭ سينتەزىنەن تۇراتىن ساق، عۇن، تۇركى قاعاناتتارىنان باستاۋ الىپ، التىن وردا مەن قازاق حاندىعى ارقىلى جالعاسقان ۇزدىكسىز مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ شەجىرەسى بولىپ ەسەپتەلىنەدى.

ەلدىك پەن ەركىندىك مۇراتى تۇرعىسىنان وسى جايىندا ءسوز ەتەر بولساق، وندا اتا-بابالارىمىز ۇلان-عايىر دالانى تەك نايزانىڭ ۇشىمەن عانا ەمەس، كەمەل ديپلوماتيامەن، پاراساتتى بيلىك ينستيتۋتىمەن قورعاپ قالا الدى. قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى، ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى جانە ءاز-تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى» — دالا دەموكراتياسى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە قازىرگى تاڭدا جاھانعا تانىلدى.

ۇلت-ازاتتىق كۇرەس پەن الاش يدەياسى تۇرعىسىنان وسى جايىندا ءسوز ەتەر بولساق، وندا تاريحتىڭ تار جول، تايعاق كەشۋىندە حالقىمىز وتارشىلدىق ەزگىگە مويىنسۇنباي، رۋحاني ەركىندىگىن ساقتاپ قالا ءبىلدى دەسەك ەش ارتىق ايتپايمىز. حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاش زيالىلارىنىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى جانقيارلىق ەڭبەگى — بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يدەولوگيالىق باستاۋى بولىپ تابىلادى. تاريحتى تەرەڭ ءبىلۋ — ۇلتتىق نامىستى وياتىپ، تاريحي قاتەلىكتەردەن ساباق الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باستى قۇرال ەكەندىگى دە امبەگە ايان دۇنيە.

رۋحاني قۇندىلىقتار — ۇلتتىڭ ىشكى وزەگى

كەز كەلگەن وركەنيەتتىڭ وزەگىندە ادامگەرشىلىك پەن مورالدىق-ەتيكالىق قاعيداتتار جاتادى. قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىندا رۋحاني قۇندىلىقتار جۇيەسى وتە تەرەڭ ءارى تابيعي ۇيلەسىمدىلىككە قۇرىلعاندىعىن ايقىن اڭعارا الامىز. وسى ورايدا ەكى نارسەگە توقتالا كەتكىزىمىز كەلەدى.

ونىڭ ءبىرىنشىسى – «تولىق ادام» ءىلىمى مەن ار-وجدان كودەكسى. حاكىم اباي نەگىزىن قالاعان «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى مەن شاكارىمنىڭ «ار ءىلىمى» قازاق رۋحانياتىنىڭ شىڭى سانالادى. ادىلدىك، مەيىرىمدىلىك، يماندىلىق پەن ەڭبەكقورلىق — حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى ۇستانعان باستى ومىرلىك كرەدوسى رەىتندە ۇلتتىق بولمىسىزدى الەمگە پاش ەتەدى.

ونىڭ ەكىنگىسى، البەتتە – ءسوز ونەرى مەن دانالىق مەكتەبى. جازبا مادەنيەتى مەن اۋىز ادەبيەتى قاتار ورىلگەن قازاق قوعامىندا «سوزگە توقتاۋ» ءداستۇرى جوعارى تۇرعاندىعىن دا ءبارىمىز بىلەمىز. جىراۋلار پوەزياسى، بيلەردىڭ شەشەندىك سوزدەرى مەن ماقال-ماتەلدەر — حالىقتىڭ فيلوسوفيالىق پايىمى مەن ومىرلىك تاجىريبەسىنىڭ جيىنتىعى دەپ ايتساق، ءسوزىمىز اقيقاتتىڭ ءدال ءوزى بولىپ تابىلادى. بۇل رۋحاني مۇرا ۇرپاق تاربيەسىندەگى باستى تالىمگەرلىك ءرولدى اتقارىپ كەلەدى.

سالت-ءداستۇر — عاسىرلار سۇزگىسىنەن وتكەن ءومىر سالتى

ءار ۇلتتىڭ، ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قازاقتىڭ، سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپ — حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن دۇنيەتانىمىنان تۋىنداعان جازىلماعان زاڭدار جيىنتىعى بولىپ تابىلادى. ولار تەك ەتنوگرافيالىق كورىنىس قانا ەمەس، قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن ءتيىمدى الەۋمەتتىك مەحانيزمدەر دە بولىپ سانالادى.

قازاق ىشىندە قالىپتاسقان الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىق ينستيتۋتتارى، ولاردى سانامالاپ ءسوز ەتەر بولساق، الاش قوعامىنداعى اسار، جىلۋ جيناۋ، قوناقجايلىلىق سياقتى داستۇرلەر — الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك پەن ءوزارا كومەكتىڭ جارقىن كورىنىسى دەپ كەۋدە كەرە ماقتانىشپەن ايتا الامىز. وتاندىق تاريحتىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىندە حالقىمىز وسى داستۇرلەر ارقىلى بىرلىگىن بەكەمدەپ، وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دە قۇشاعىن ايقارا اشتى.

وسى ورايدا ەرەكشە ءبولىپ ايتۋعا بولاتىن ەرەك دۇنيە، بۇل – ۇرپاق ساباقتاستىعى مەن وتباسى ينستيتۋتى. ونىڭ ىشىندە الەم ەلدەرىندە جوققا ءتان: «جەتى اتانى» ءبىلۋ ءداستۇرى — تەكتىلىكتى ساقتاۋدىڭ، گەنەتيكالىق تازالىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە تۋىستىق بايلانىستى نىعايتۋدىڭ بىرەگەي جۇيەسى رەتىندە جاھان جۇرتىنىڭ تاڭدايىن قاقتىردى. ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت كورسەتۋ، بەسىككە سالۋ، تۇساۋكەسەر سياقتى عۇرىپتار بالانىڭ بويىنا ۇلتتىق تاربيەنى ءسابي كەزىنەن سىڭىرۋگە باعىتتالىپ ءالى كۇنگە ءوز جالعاستىعىن تاۋىپ كەلەدى.

ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق ۇيلەسىمى

بۇگىنگى اقپاراتتىق اعىندار مەن مادەني ەكسپانسيا كۇشەيگەن زاماندا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ — ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەسەكع ەش قاتەلەسپەيمىز. قازاق بىرەگەيلىگىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى — ونىڭ اشىقتىعى مەن بەيىمدەلگىشتىگىندە ەكەندىگى ەش داۋ تۋدىرمايتىن اقيقات.

ءتىل — ۇلتتىڭ جانى رەتىندە حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى تاريحىن، بولمىسىن، پسيحولوگياسىن بويىنا جيناقتاعان باستى كود رەتىندە بولاشققا اماناتالاتىن اسىل قازىنامىز. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ جانە ونى عىلىم مەن تەحنولوگيا تىلىنە اينالدىرۋ — ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋدىڭ نەگىزگى شارتى ەكەندىگىن ەلىمىزدەگى باسقا ەتنوس وكىلدەرى دە ۇعىندى.

بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ دەگەنىمىز — بۇل بۇرىنعى وتكەنگە تۇيىقتالىپ قالۋ ەمەس، وعان كەرىسىنشە زامانا ىڭعايىنا بەيىمدەپ، ءداستۇردى جاڭعىرتۋ بولىپ سانالادى. بۇل ارادا قازاق قوعامى تىزە بىرىكتىرىپ، ءوزىنىڭ وزىق ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن، جاھاندىق ءبىلىم-عىلىم جەتىستىكتەرىمەن ۇشتاستىرا بىلۋگە بارىن سالساتىن بولسا، الىنبايتىن قامال جوق. ورتالىق ازيا ۇلتتارى ىشىندە قازاقتار قاشاندا جاڭاشىلدىققا بەيىم، ءتۇرلى وركەنيەتتەر توعىسىندا وزىندىك بەت-بەينەسىن جوعالتپاي، كەرىسىنشە بايىتا تۇسكەن حالىق رەىتندە الەمگە تانىلىپ وتىرعان جايى بار.

وسى ورايدا اۋىز تولتىرا ايتاتىن ءبىر جايت: ۇلتتىق بىرلىك پەن قۇرىلتاي ءداستۇرى. ءسوزىمىزدى تارقاتا تۇسەتىن بولساق، ەل باسىنا كۇن تۋعاندا نەمەسە ماڭىزدى تاريحي شەشىمدەر قابىلدانار ساتتە بۇكىل ەل بولىپ قۇرىلتايعا جينالىپ، ورتاق پاتۋاعا كەلۋ — قازاقتىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ بىرەگەي كورىنىسى رەتىندە اتويلايدى. بۇل ءداستۇر بۇگىنگى تاڭدا دا قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق تۇتاستىقتى ساقتاۋدىڭ تىرەگى بولىپ وتىر.

جوعارىداعى بارشا پىكىرلەرىمىزدى تۇيىندەي كەلە، قورىتا ايتقاندا، قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادى، رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن سالت-داستۇرلەرى — ءبىر-بىرىنەن اجىراماس ءبىرتۇتاس جۇيە دەۋىمىزگە نەگىز بار. تاريح بىزگە تامىرىمىزدىڭ تەرەڭدىگىن كورسەتسە، رۋحاني قۇندىلىقتار — باعىتىمىزدى ايقىندايدى، ال سالت-داستۇرلەر — سول جولداعى قورعانىمىز ىسپەتتى. وسى ءۇش تاعان بەرىك بولعاندا عانا قازاق ۇلتى جاھاندىق وركەنيەتتىڭ تاريحي كوگىندە ءوزىنىڭ قايتالانباس بىرەگەيلىگىن ساقتاپ، الەمدىك وركەنيەت كوشىندە وزىنە لايىقتى ورنىن يەلەنە بەرمەك.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz

0 پىكىر