Beysenbi, 19 Qarasha 2026
Ádebiyet 287 0 pikir 19 Qarasha, 2026 saghat 13:54

«Saraman joly»: Tútas dәuirdi dәlelmen surettegen enbek!

Kollaj: Abai.kz.

Almatydaghy Últtyq kitaphanada akademik Múhtar Abrarúly Qúl-Múhammedting «Saraman joly» atty jana kitabynyng túsaukeseri ótti.

Áygili «Atamúra» baspasynda basylghan búl kitapta últ әdebiyetining klassiygi Múhtar Áuezov pen onyng úly Múrat Áuezovting qily taghdyry arqyly ótken ghasyrdaghy (HH ghasyrdaghy) qazaq qoghamynyng sayasi, tarihy jәne mәdeny ómiri bayandalady.

Kitaptyng túsaukeser rәsimine akademik Qanseyit Ábdezúly, memleket jәne qogham qayratkeri, professor Baqytjan Júmaghúlov, professor, Ziyabek Qabyldinov, professor, professor Bereket Kәribaev bastaghan ziyaly qauym ókilderi qatysty.

Suret: «Atamúra» baspasynan alyndy.

TÚTAS BIR DÁUIRDI DÁLELDI SURETTEGEN TUYNDY

«Saraman joly» – búl qatardaghy kóp kitaptyng biri emes, qazaq tarihynda esimderi altyn әrippen jazylyp qalatyn әkeli-balaly qos túlghanyng taghdyry arqyly tútas bir dәuirdi surettegen ghylymy tuyndy.

Kitaptyng alghashqy bólimderinde Múrat Áuezovting anasy Fatima Ghabitovanyng kýrdeli taghdyry, HH ghasyrdyng basyndaghy Jetisu ónirining tarihy ahualy, azamat soghysy jyldaryndaghy oqighalar men qazaq dalasyndaghy aghartu isining qalyptasuy bayandalady. Sonymen qatar Múhtar Áuezovting shygharmashylyq joly, «Abay joly» epopeyasynyng jazylu tarihy, jazushynyng qughyn-sýrgin jyldaryndaghy ómiri men Mәskeudegi qyzmeti qamtylghan.

Enbekting keyingi taraularynda Múrat Áuezov bastaghan qazaq jastarynyng últtyq sanany janghyrtugha baghyttalghan bastamalary, «Jas túlpar» úiymynyng qúryluy, sol kezendegi ziyaly qauymnyng shygharmashylyq ortasy men qoghamdyq kózqarastary sóz bolady. Sonday-aq «Kóshpeliler. Estetika. Dýniyeni dәstýrli qazaq ónerimen tanu» jinaghynyng jazylu tarihy men onyng iydeologiyalyq qysymgha úshyrauy turaly derekter úsynylghan.

Kitaptyng songhy taraulary Múhtar men Múrat Áuezovterding Ýndistan, Japoniya jәne Amerika Qúrama Shtattaryna jasaghan saparlaryna arnalghan. Avtor eki túlghanyng kýndelikteri men jolsapar jazbalaryn salystyra otyryp, atalghan elderding tarihy, mәdeniyeti, óneri men kórnekti qayratkerleri turaly qúndy mәlimetterdi oqyrman nazaryna úsynady.

MEN QANDAY ISTI BASTASAM DA, ALDYMDA ABAY ATAM BATASYN BERIP TÚRADY...

Suret: «Atamúra» baspasynan alyndy.

Múhtar Qúl-Múhammed, akademiyk, memleket jәne qogham qayratkeri:

– Ómirdegi qol jetkizgen jetistikterding barlyghy adamgha kitaptan. Bilim de kitaptan, aqyl da kitaptan. Kez kelgen kitaptyng maqsaty – oqyrmangha jetu!

Kitaptyng qanday bolyp shyqqanyn sizder aitasyzdar. Biraq men sizderge osy kitaptyng jazylu tarihy turaly derekterdi keltirgenim dúrys dep oilaymyn. Al endi kitaptyng tarihyna keletin bolsaq, men qanday isti bastasam da, aldymda Abay atam «batasyn berip túrady». 26 jasymda Qazaq ensiklopediyasynyng «Filosofiya jәne qúqyq» degen redaksiyasynyng mengerushisi boldym. Bas redaktor – qazaqtyng asa kórnekti ghalymy, akademik Rymghaly Núrghaly edi. Ol kisi óte últshyl adam boldy.

Sol 1986 jyly Kenes Odaghynda jeke adamgha arnalghan ýsh-aq ensiklopediya jaryq kórgen. Orystarda – «Lermontov ensiklopediyasy», «Pushkin ensiklopediyasy» әli shyqqan joq, ukrainalyqtarda – «Shevchenko ensiklopediyasy», belorustarda – «Yanka Kupala ensiklopediyasy» ghana shyqqan edi.

Sol kisi (Rymghaly Núrghaliy): «Ortalyq Aziya men Qapqazdan búryn biz Abaydy shygharayyq», - dep ýlken enbek sinirip, meni Abay redaksiyasyna mengerushi etip taghayyndap, júrtqa tanystyryp, Abay ensiklopediyasynyng shygharylu júmysyna kiristi.

Abay taqyrybyna qalam tartqan adamdardyng barlyghyna – aqyndargha, jazushylargha kezdesip, ensiklopediyagha neni engizemiz degen mәseleni talqyladyq. Sonda men ómirimde birinshi ret Múhtar Áuezovting qyzy, ol kezde Áuezov atyndaghy múraghattyng diyrektory Lәilә Múhtarqyzy Áuezovamen kezdestim.

Lәilә Múhtarqyzy Áuezova 1976 jyly «Abay joly» epopeyasynyng tarihy negizderi» degen taqyrypta doktorlyq dissertasiya qorghap, tarih ghylymdarynyng doktory bolghan adam. Ýlken zertteushi kisi. Ol kisi óte sabyrly, ziyalylyqtyng etalony siyaqty adam edi. Men búryn qazaqsha bilmeytin shyghar dep oilaushy edim. Óte jaqsy sóileytin adam eken. Áriyne, myna qalanyng adamynyng tiline qaray auyp otyrady, biraq bәrin bilip otyr.

Sonda Lәilә Múhtarqyzy maghan: «Sizder «Abay ensiklopediyasyn» shygharghandarynyz dúrys. Biraq Áuezov degen taqyryp Abaymen qatar jýredi. Áuezov oilarynyzda bar ma?» – dedi.

Men: «Joq, qarjylyq tapshylyqqa baylanysty biz tek Abaydy ghana oilap otyrmyz», – dedim.

Ol kisi maghan: «Siz ekeuining materialyn qatar jinanyz. Jaqyn kýnder kelgende kóresiz», – dedi.

Mening Áuezov taqyrybynda jazuyma eng birinshi týrtki bolghan adam – Lәilә Múhtarqyzy. Abay: «Bilimdiden shyqqan sóz – talaptygha bolsyn kez», - deydi. Men ol kezde talapty jastardyng qatarynda edim. Maghan sol sóz keldi. Sóitip, biz Abay ensiklopediyasyn 1995 jyly shyghardyq. «Áuezov ensiklopediyasyna» dayyndyq sol kezde qatar jýrdi.

Suretti: Núrgeldi Ábdighaniyúly týsirgen.

Men keyin jeke kәsip ashtym. Al «Áuezov ensiklopediyasynyn» basy-qasynda Kәdirbek Segizbay aghamyz boldy. Men keyin «Áuezov ensiklopediyasyn» memlekettik júmysqa auysyp ketkenime baylanysty ayaghyna deyin jetkize almadym. Al «Áuezov ensiklopediyasy» «Atamúra» korporasiyasynyng preziydenti Raqymghaly Abrarúlynyng basshylyghymen 2011 jyly jaryq kórdi. Mine, búl kitapqa baratyn baspaldaq osylay bastaldy.

Al búl kitaptyng óz tarihyna keletin bolsaq, 1998 jyly Múrat Áuezovting bastamasymen Fatima Ghabitovanyng ómirinen alynghan materialdar negizinde jazylghan. Sóitip, birinshi ret «Órtende ósken gýl» degen tamasha kitap jaryq kórgen. Kitaptyng atyn qoyghan adam – Memlekettik syilyqtyng laureaty Kәdirbek Segizbay aghamyz.

2023 jyly Múrat Áuezovting 80 jyldyghyna oray «Atamúra» baspasy búl kisining bir tomdyq jinaghyn shygharugha kiristi. Raqymghaly Abrarúly baylanysqa shyghyp: «Sizding osynday bir tomdyq kitabynyzdy shygharsaq qaytedi?» – dep úsynys aitqan.

Al Múrat Áuezov: «Kitaptarym jaryqqa shyghyp jatyr ghoy. Men key kezde anam jayly kóbirek oilaymyn. Osy anamnyng aldyndaghy paryzymdy tolyq ótedim be, ótemedim be? Búryndary shygharylghan dýniyelerdi tolyqtyryp qayta shygharsaq, tolyq bir eskertkish bolar edi. Maghan jaqsylyqtarynyz sol bolsyn», – dedi. Sóitip, «Órtende ósken gýldin» ekinshi basylymy dayyndala bastady. Kitaptyng ekinshi basylymy 2023 jyly jaryq kórdi. Búghan men «Qaysar ruhty jan» degen alghysóz jazdym.

Endi osy jóninde sәl toqtalyp ketetin bolsam…

Suret: e-history.kz saytynan alyndy.

ÝSh ARYSTYNG ÚRPAGhYN JALGhAGhAN - FATIMA

Fatima Ghabitova – úly adam. Búl kisi óte ziyaly tatar otbasynda, Qapal degen qalada tughan. Ata-anasy qyzyna ýlken bankir bolady dep ýmittengen. Bir ýidi jaldap túrady. Jaldap túrghan ýiding әjesi nemis tilin, fortepianoda oinaudy ýiretedi. Orysshany da mengeredi.

Sóitip jýrgende Jetisuda azamat soghysy bastalady. Sonda ata-anasy: «Erteng bireuler oirandap ketpey túrghanda, qyzymdy tiyisti oryngha jónelteyin», - dep sol kezde symbatty, bilimdi, aqyldy, bolyp ósip kele jatqan Bilәl Sýleyúlyna 15 jasynda Fatimany túrmysqa beredi.

Fatima Bilәl Sýleyúlyna túrmysqa shyqqannan keyin eki úl tuady. Bireui – Azat Sýleyúly, ekinshisi – Jәnibek Sýleyúly. Ekeui de keremet azamattar.

1937 jyly atylyp ketken kýieulerinen aiyrylyp, artynda qalghan úrpaghyn jetkizu ýshin neshe týrli jaghdaydy bastan ótkergen apalarymyz, jengelerimiz bar. Olardy kinәlaugha bolmaydy. Biraq myna kisi Bilәlding eki balasyn Bilәlsiz jetkizgen. Nege?

Bilәl Sýleyúly 1930 jyly Múhtar Áuezovpen birge, Álimhan Ermekovpen birge týrmege jabylady. Eki jyldyq aiyptan keyin Múhtar Áuezov bar shygharmalarynan bas tartyp, ózin-ózi aqtap, әreng degende týrmeden bosap shyghady. Atu-qyru bizding jerde 1929 jyldan bastalyp ketken. Qazaqstangha kelse, Bilәl Sýleyúly da atylyp keter edi. Sondyqtan ol amaldyng joqtyghynan kele almady. Mәskeudi jaghalap, Qaraqalpaqstan jaqqa ketken.

Sóitip jýrgende Iliyas Fatimagha ózining sýiispenshiligin bildiredi, niyetin jetkizedi. Iliyas pen Bilәl ekeui bir auyldan, bir atadan, bir rudan...

Iliyastyng ózi de ol kezde jetisip túrmaghan edi. Ol kezde Iliyas ýsh ret әiel alyp, ajyrasqan adam bolatyn. Sóitip, Iliyas ekeui qosylady. Ekeuining arasynda keremet mahabbat bolghan. Ghajap!

Fatima búghan da adal boldy. Eki qyz tuady. Taghy bir balasyna ayaghy auyr kezinde Iliyasty ústap alady. Balasyn Iliyas týrmede jatqan kezinde tuady.

Fatima da Iliyastyng atylatynyn bilip túryp, «balasyn kórip ketsin» dep shaqalaqty týrmege aparady.

«Mine, mynau sening úrpaghyn. Úlym joq deushi edin, mine, sening úlyn» – dep, týrmening bastyghyna ótinish aitady.

Sonda Iliyas: «Sen búl balany etikshi jasa, etik tigudi ýiret búghan», – depti. «Men siyaqty azapqa týsken jazushy bolghansha, etikshi bolyp ómir sýrsin», – degen eken.

Múhannyng birinshisi – Rayhannan tughan Shoqan kishkentay kezinde shetinep ketken. Odan keyin Leningradta oqyp jýrgen kezinde Valentina Nikolaevnadan bir úl tuady. Leningradtan Tashkentke kele jatqanda balagha auru júqtyryp alyp, ol úly qaytys bolady. Odan keyin Eldar degen bir úly jarymjan bolyp tuady. Kóp úzamay, 1945–1946 jyldary ol da qaytys bolyp ketedi.

Sóitip, Múqang Fatimagha sóz salady. Fatima da bes balany qalay asyraydy, Áuezovtay alyptyng kómegi bolmasa? Sóitip, Múqannyng armanyn oryndap, Múrattay úl tudyrady. Múrattyng ayaghy qútty bolyp, 1943 jyly Ernar dýniyege keledi.

Osynday jaghdaydy bastan ótkergen búl kisi Múqandy da baqytqa jetkizgen adam. Al osynday kisini qalay jamandaugha bolady, aityndarshy?..

RaQymghaly Abrarúly degen – bir nәrseni bastasa, ayaqtamay qoymaytyn adam. janaghy Múrat aghasyna bergen uәdesinde túryp, «Qazaq ruhy» degen atpen myna kitap jaryq kórdi.

Suret: Qaynar Oljaydan alyndy.

ÁR KITAPTYNG DA ADAM SIYaQTY ÓZ ÓMIRI BOLADY...

Al endi osy kitaptyng ishinde Fatima turaly oqighanyng jalghasy, alyp baladan alyp epopeyagha deyin bilim bar. Jәne Áuezovke arnalghan ýsh bólim bar. Áuezovting taghdyrynda tórt qaterli oqigha bolghan: Birinshisi – 1932 jyly týrmege otyrghan kezinde atylyp ketui mýmkin edi. Ekinshisi – 1937 jylghy repressiya. Ýshinshisi – 1947 jyl. Tórtinshisi – 1953 jyl. Osy jyldardaghy Múhtar Áuezovtyng qily taghdyry týgel qamtyldy.

Al endi songhy ýsh bólimge keletin bolsaq, Ýndistan jazbalary, Japoniya, Amerika turaly aitylady. Onyng sebebi – Ýndistanda, Japoniyada, Amerikada ýlken Áuezov te boldy, kishi Áuezov te boldy.

Mysaly, Múhtar Áuezovting teren-teniz bilimining bir kórinisi – myna dýniyeler. YuNESKO moyyndaghan uniyversiytetter: Italiyadaghy Boloniya uniyversiyteti, onyng ar jaghynda YuNESKO moyyndaghan Marokkodaghy әl-Qarauy degen uniyversiytet.

Múqang aitady: «Sol kezding ózinde alghashqy uniyversiytet osydan 2 myng jyl búryn Ýndistanda bolghan», - deydi. Múqannyng zamanynan keyin ýndistandyq jәne pәkistandyq arheologtar zerttegen. Kóz aldynyzgha elestetinizshi, Altyn adam ómir sýrgen kezde, bizding dәuirimizge deyingi 500 jyl búryn Ýndistanda uniyversiytet bolghan. Ol uniyversiytetting aty – Nalanda uniyversiyteti, ekinshisi – Taksila uniyversiyteti. Ýndistan men Pәkistan qaytadan ashty sony.

Japoniyagha baryp, sonday keremet dýniyelerdi kórgen adam nege esh nәrse jazbaghan? Súraq osy. Esh nәrse jazbaghan. Nege? Japoniyagha tastalghan eki bombanyng qasiretin býkil әlem aityp jatqan kezde, kýnde sonday bomba tastalyp jatqan Semeyding qasiretin aita almasa, qanday kitap bolmaq? Sony eskergendikten ghana jaza almaghan. Biraq kýnderding kýninde úrpaghym tauyp alady dep oilaghan.

Endi kitaptyng taghy bir ereksheligi – búl kitap ayaqtalmaghan siyaqty әser qaldyrady. Oqigha 80-jyldarmen bitedi. Ári qaray tek kishi Áuezovting ómiri turaly. Qalghan mәlimetter kelesi kitapqa qalsyn dep otyrmyn. Sebebi әr kitaptyng da adam siyaqty óz ómiri bolady...

TÚLGhANY TANU ÝShIN – SOL TÚLGhA ÓMIR SÝRGEN ZAMANDY BILU KEREK!

Suretti: Núrgeldi Ábdighaniyúly týsirgen.

Bereket Kәribaev, QR Últyq ghylym akademiyasynyng akademiygi:

– Birinshiden, Múhtar Abrarúly bazalyq bilimdi – jurnalist. Jurnalist degen sóz – oiy úshqyr, qalamy jýirik degen sóz. Ekinshiden, Múhtar toqsanynshy jyldardyng ortasynda tarih ghylymdary boyynsha orys ensiklopediyalaryndaghy qazaqtar mәselelerin taqyryp etip, tarih ghylymdary boyynsha ghylym kandidaty bolghan. Taqylauyna qatysqanmyn.

Múhtar Qúl-Múhammed qazaq baspasózinde, qazaq zang ghylymynda, qazaq tarihynda talay-talay kitaptar jazyp, ózindik oi-pikirlerin, tújyrymdaryn aityp, dәleldegen qalyptasqan qalamger. Al búl «Saraman jol» býkil qazaqqa, әlemge tanylghan Múhtar Áuezov, onyng úly Múrat Áuezov turaly, әke men bala turaly ghylymiy-tanymdyq sipattaghy enbek. Nege ghylymiy-tanymdyq sipattaghy enbek? Birinshiden, búl negizinen arhivterge jәne sol kezde jazylghan, Múrat Áuezovting anasy Fatima Ghabitovanyng balasyna, kýieuine jazghan hattaryna negizdelgen. Sol kezdegi zertteu enbekterge negizdelgen.

Tarih ghylymyndaghy prinsip bar. Túlghany tanu ýshin aldymen sol túlgha ómir sýrgen zamandy bilu kerek. Múhtar da sol tarihty sóiletken til de, bilim de, derek te bar. 1918 jyldardan bastap, odan keyin 20-shy jyldardaghy, odan keyin 30-shy jyldardaghy qazaq qoghamyndaghy jәne ortalyq Mәskeu jaqtaghy sayasy qalyptasqan jaghdaydy bayanday otyryp, onyng Qazaqstangha әseri, onyng jazushylargha, naqty túlghagha әserin naqty bayandap beredi.

Múrat Áuezovting dýniyege kelui, onyng qalyptasuy, bәri-bәri osy enbekte jazylghan. Múrat Áuezovting qalyptasuy jayly, jalpy әkesining balagha degen qorghanshylyghy, sýiispenshiligi, ainalyp kelgende әkening balagha degen mahabbaty – bәri osy kitapta kórinis tapqan.

Núrgeldi Ábdighaniyúly

Abai.kz

0 pikir