Úlytaugha shyqtyng ba, úlar etin jeding be?..
Álmisaqtan Jana Qazaqstangha deyin
Ár elding jadynda әlmisaqtan beri saqtalyp kele jatqan , almaghayyp zamanda últty úiystyryp ústap túratyn , syrtqy jaudan, ishki alauyzdyqtan qorghap túratyn qasiyetti mekender bolady. Ol jóninde el auzynda ghajayyp anyz-apsanalar tarap jerding kiyesi, elding iyesi jóninde úghymdar mer tәmsilder úrpaq sanasyna sinirilip dәstýr men salt-sanany qúndylyq etken memleket iydeologiyasyn qalyptastyrady. Múnday tabighat silap, el-júrty kózining qarashyghynday ayalap, әspettegen asqar tau, arqyraghan ózen, túnghiyq kól, synsyghan orman, qúpiyasy mol shól dala qazaq saqarasynyng әr búryshynan kezdesedi. Degenmen, iysi qazaq sanasynda Úlytaudyng orny erekshe.
Úlytau óniri Qazaqstannyng ortalyq bóliginde ornalasqan. Qazirgi Úlytau oblysy 2022 jylghy 8 mausymda qúrylyp, әkimshilik ortalyghy Jezqazghan qalasy bolyp belgilendi. Onyng qúramyna búrynghy Qaraghandy oblysynan Janaarqa jәne Úlytau audandary, sonday-aq Jezqazghan, Sәtbaev jәne Qarajal qalalary kirdi.
Alayda Úlytaudyng tarihy 2022 jyldan bastalmaydy. 1973–1997 jyldary búl aumaqta Jezqazghan oblysy bolghan. 1997 jylghy әkimshilik reforma kezinde Jezqazghan oblysy Qaraghandy oblysynyng qúramyna qosylghan edi. Sondyqtan 2022 jylghy Úlytau oblysynyng qayta qúryluyn jergilikti qogham ýshin tarihiy-әkimshilik sabaqtastyqtyng qalpyna kelui retinde qarastyrugha bolady.
Úlytau – Joshy han, Alasha han, Toqtamys han, Edige, Aqsaq Temir siyaqty tarihy túlghalardyng esimimen baylanysty qasiyetti meken. Arysy Altyn ordanyng handary, berisi Qazaq handary osy qasiyetti tauda Qúryltay ótkizip Han saylaghan. Úlytau arqyly Saryarqadaghy manyzdy sauda joldary ótken. Búl tarihy oqighalar ónirding qazaq memlekettiligi tarihyndaghy simvoldyq salmaghyn airyqsha kýsheytedi.
Qazaq kóshi ýshin Úlytaudyng ereksheligi
Qazirge deyin Qazaq kóshining negizgi baghyty kóbine Soltýstik, Shyghys jәne ortalyq-soltýstik ónirlerdegi demografiyalyq qajettilikpen baylanysty qarastyrylyyp kelgen. 2026 jylghy qandastardy qabyldaudyng resmy ónirlik kvotasynda Pavlodar, Aqmola, Abay, Shyghys Qazaqstan, Soltýstik Qazaqstan, Qostanay jәne basqa ónirler kórsetilgen, al Úlytau oblysynda da biyl kýzden bastap qandastar ýshin jeke kvota belgilendi.
Búl jerde manyzdy bir aiyrmashylyq bar: Úlytau 2026 jylghy ishki qonys audarushylar kvotasyna 125 adammen engizilgen. Yaghny qazirgi sayasatta oblys ishki enbek kóshi-qony ýshin belgili bir dengeyde qabyldaushy ónir retinde qarastyryp kelse, endi qandastardy qabyldaytyn negizgi kvotalyq ónirlerining birine kirdi.
Sondyqtan Úlytaudyng Qazaq kóshindegi әleuetin tolyq paydalanu mýmkindigimiz bastaldy deuge bolady.
Nege Úlytau Qazaq kóshine qyzyqty boluy mýmkin?
Birinshiden – tarihy faktor.
Qandastar ýshin Úlytau – jay ghana jana qonys emes, qazaq tarihynyng eng manyzdy kenistikterining biri. Úlytau, Joshy han, Alasha han, Altyn Orda tarihy siyaqty úghymdar tarihy Otanyna oralghan qazaqtardyng últtyq-mәdeny beyimdeluine erekshe maghyna bere alady.
Ekinshiden – aumaqtyng kendigi men halyqtyng siyrektigi.
2026 jylghy 1 qyrkýiektegi derek boyynsha oblys halqy 217,3 myng adam, onyng 79,7%-y qalalyq jerde túrady. Qantar–tamyz ailarynda oblystyng jalpy kóshi-qon salidosy –2690 adam boldy, onyng ishinde ishki kóshi-qon boyynsha –2674 adam.
Búl – oblys ýshin demografiyalyq túraqtylyq mәselesining manyzdy ekenin kórsetetin kórsetkish.
Ýshinshiden – ekonomikalyq mýmkindik.
Úlytau – Jezqazghan–Sәtbaev ónerkәsiptik toraby qalyptasqan, tau-ken óndirisi dәstýri bar aimaq. Sondyqtan enbekke qabiletti qandastardy tek әleumettik qabyldau emes, óndiris, kәsipkerlik, auyl sharuashylyghy, qyzmet kórsetu, turizm jәne shaghyn bizneske tartu túrghysynan qarastyrugha bolady.
Qazaq kóshin Úlytaugha baghyttaudyng ózindik qiyndyqtary bar
Úlytaudyng basty ereksheligi – onyng aumaghy óte ýlken, klimaty qatang әri qúrghaq. Sonymen birge halyqtyng tyghyzdyghy tómen. Sondyqtan «qansha adam qabyldaymyz?» degen sandyq tәsilden góri, qanday mamandyqtaghy adamdardy, qay eldi mekenge jәne qanday júmys oryndaryna ornalastyramyz? Degen súraq manyzdyraq.
Mysaly, auyl sharuashylyghyna beyimi bar qandastardy auyldyq jerlerge, injenerler men tehnikalyq mamandardy Jezqazghan–Sәtbaev ónerkәsiptik aimaghyna, kәsipkerlerdi qaladaghy shaghyn jәne orta bizneske baghyttau tiyimdirek boluy mýmkin.
Úlytaudyng Qazaq kóshindegi mýmkindigin qalay arttyrugha bolady?
Úlytau ýshin mynaday «tarihy ónir – jana qonys – ekonomikalyq mýmkindik» modelin úsynugha bolady:
- Qandastardy qabyldaudyng arnayy ónirlik baghdarlamasyn әzirleu.
- Úlytaudyng tarihiy-mәdeny faktoryn paydalanyp, sheteldegi qazaq jastary ýshin bilim, mәdeniyet jәne tarihy taghylym baghdarlamalaryn damytu.
- Jezqazghan men Sәtbaevta qandastargha arnalghan kәsiptik beyimdeu jәne júmysqa ornalastyru ortalyghyn qalyptastyru.
- Auyldyq jerlerge qonystanatyn otbasylargha jer, túrghyn ýi, júmys jәne infraqúrylymdy bir paket retinde úsynu.
- Qytay, Mongholiya, Ózbekstan jәne basqa elderden keletin qandastar arasynan kәsipkerler men bilikti mamandardy jeke baghdarlama arqyly tartu jәne olargha salyqtyq jenildikter úsynu.
- Úlytaudy «Qazaq kóshining tarihy ortalyghy» retinde mәdeniy-turistik baghytta tanytu. Sheteldegi qandastardyn osy tarihy ónirge zirat etip kelu ýshin transport, qonaqýy jaghynan jenildikter qarastyru.
- Úlytaudyng tarihy jәne qazirgi manyzyn nasihattaytyn qújattyq jәne kórkem filmder men seriyaldar týsiriu.
Úlytau oblysynyng Qazaq kóshindegi qazirgi róli әli Soltýstik Qazaqstan, Pavlodar nemese Abay oblystary siyaqty iri qabyldaushy ónir dengeyinde qalyptasqan joq. Biraq onyng strategiyalyq artyqshylyghy basqa jerde.
Úlytau – qazaq kóshin sandyq kórsetkishpen ghana emes, tarihy mazmúnmen tolyqtyra alatyn ónir.
Eger Soltýstik ónirlerge qandastardy qabyldau kóbine demografiyalyq jәne enbek resurstary qajettiligimen týsindirilse, Úlytauda oghan tarihiy-últtyq jәne mәdeny faktordy qosugha bolady. Sondyqtan bolashaqta Úlytaudy Qazaq kóshining arnayy tarihiy-mәdeny jәne ekonomikalyq beyimdeu óniri retinde qarastyrugha negiz bar.
Eng manyzdysy – búl jerde Qazaq kóshi «adam ornalastyru» jobasy emes, tarihy mekendi jana demografiyalyq jәne ekonomikalyq mazmúnmen jandandyru sayasatyna ainaluy mýmkin. Úlytau oblysyn Qazaq kóshining túrghysynan qarastyrghanda, ony tek qandastardy qabyldaytyn әkimshilik aumaq retinde emes, qazaq memlekettiligining tarihy ózegi men qazirgi demografiyalyq sayasatty baylanystyratyn erekshe ónir retinde baghalaghan jón. Qazir qyzuy qaytyp, qarqyny bәsendegen últtyq birtútastanu ýderisin osy qasiyetti ónir arqyly qaytadan memlekettik iydeologiyagha ainaldyrugha negiz jәne mýmkindigimiz bar.
2024 jyly Qazaqstan Preziydenttining bastamasymen Joshy úlysynyng irgesi qalanghandyghynyng 800 jyldyq mereytoyy tútas Qazaqstan boyynsha atalyp ótti. Halyqaralyq konferensiyalar býkil el aumaghynda úiymdastyrylyp, Qazaq memleketining týptamyry qaydan bastalatyny anyqtaldy. Qazaq tarihynyng 7 tomdyq tarihy jazylyp, Joshy zertteu inistituty qúryldy. Últtyng ózin-ózi tanuy, baghalauy, ainalasyn ilandyra bilui mine osylay teoriyalyq, praktikalaq jaqtan sapalyq biyikke kóterildi. Qazaq kóshin de sandyq, sapalyq órleu kýtip túr.
Omarәli Ádilbekúly
Abai.kz