1999 жылдың 20 мамыры — тек бір адамның өмірінің аяқталған күні ғана емес, тұтас тарихи дәуірдің символикалық жабылған сәті болды.

Сол күні Сан-Францискода Владимир Владимирович Гранитов дүниеден өтті. Оның қазасымен бірге «Орыс корпусы шенділері одағы» өзін-өзі тарату туралы мәлімдеме жасады.

Осылайша ХХ ғасыр басындағы Ресей Азамат соғысынан басталған ақ эмиграцияның әскери дәстүрін сақтаған соңғы құрылым да тарих сахнасынан кетті.

Бұл жай ғана ұйымның жабылуы емес еді. Бұл — өткен ғасырдың елесімен бірге кеткен соңғы тірі куәгердің үнсіз қоштасуы болатын.

Эмиграцияда басталған өмір

Гранитов — тарихтың өз ішінде туған адам.

Ол 1915 жылы империялық Ресейдің соңғы жылдарында дүниеге келді. Оның әкесі кәсіби әскери офицер еді. Бірақ бала бес жасқа толмай жатып-ақ, тағдыр отбасының өмірін түбегейлі өзгертті. Азамат соғысында ақтар жеңілген соң, олардың мыңдаған серіктері сияқты, Гранитовтар да отанын тастап кетуге мәжбүр болды.

Олардың жаңа мекені — Сербтер, хорваттар және словендер корольдігі (Кейін Югославия).

Белградтағы орыс гимназиясы — жаңа өмірдің алғашқы баспалдағы болды. Мұнда эмигранттардың балалары тек білім алып қана қоймай, жоғалған отанның мәдени жадын сақтауға тәрбиеленді.

Гранитов инженер-құрылысшы мамандығын алды. Бірақ оның өмірі тек азаматтық кәсіппен шектелмеді. Ол эмиграциялық әскери ұйымдардың жұмысына белсенді қатысып, Ресейдің жоғалған армиясының рухын сақтауға тырысқан буынның біріне айналды.

Соғыс таңдауы — тарихтың трагедиясы

Екінші дүниежүзілік соғыс эмиграция үшін жаңа моральдық сынақ болды.

1941 жылы Югославия оккупацияланған кезде, жергілікті орыс эмигранттары арасында қауіп күшейді. Партизандар оларды оккупацияның жанама серіктесі ретінде қарастырып, қудалай бастады. Бұл жағдай өзін қорғау қажеттілігі деген уәжбен Орыс корпусының құрылуына әкелді.

Гранитов алғашқы күннен бастап осы құрылымның қатарында болды.

Корпус күрделі тарихи кеңістікте әрекет етті. Оның жауынгерлері кеңестік армияға қарсы соғыстың негізгі майдандарында емес, Балқандағы азаматтық соғыс сипатындағы қақтығыстарда — түрлі партизандық күштерге қарсы шайқасты.

Алайда шындықты айналып өту мүмкін емес: бұл құрылым неміс әскери жүйесінің құрамына енгізілді.

Бұл — ХХ ғасырдың ең ауыр моральдық парадокстарының бірі еді.

Ақ эмиграция үшін бұл идеологиялық одақ емес, тіршілік пен өзін-өзі сақтау мәселесі ретінде қабылданды. Бірақ тарихта мұндай таңдаулар ешқашан қарапайым түсіндірілмейді.

Соғыстың соңында корпус Австрияға өтіп, британдықтарға берілді. Кеңес билігі оларды қайтаруды талап етті. Бірақ олардың көпшілігі кеңестік азаматтар болмағандықтан, репатриация жүзеге аспады.

1945 жылы корпус таратылып, оның орнына ардагерлер ұйымы құрылды.

Кейін бұл ұйымды осы Гранитов басқарды.

Тарихтың ирониясы

Өмір бойы Кеңес Одағынан тыс өмір сүрген ақ офицерлердің соңғы буыны оның құлауын көзімен көрді.

Гранитов — солардың бірі.

1992 жылы, жетпістен асқан шағында, ол алғаш рет Ресейге келді.

Бұл — жеңімпаздың оралуы емес еді.

Бұл — бөтен болып кеткен отанмен кездесу болатын.

Куәгерлердің айтуынша, ол КСРО-ның күйреуін ешқашан жеке реванш немесе тарихи әділеттің орнауы ретінде қабылдамаған.

Керісінше, оны халықтың жаңа қасіреті ретінде көрді.

Оның көзқарасы қарапайым еді:

Мемлекеттердің құлауы — ешқашан тек саяси акт емес. Бұл — адамдардың тағдыры.

Ақ эмиграцияның бір бөлігі үшін Кеңес Одағының күйреуі Азамат соғысының кешігіп келген финалы сияқты қабылданды. Бірақ Гранитов үшін тарих ешқашан “жеңіс” пен “жеңіліс” ұғымдарына сыймайтын күрделі құбылыс болды.

1990-жылдары ол Ресейге бірнеше рет келді. Мәскеу мен Санкт-Петербургте кездесулер өткізді, әскери және патриоттық ұйымдармен пікір алмасты.

Оның басты тақырыбы өткенді ақтау емес, болашақты түсіну болды.

Гранитов үшін ХХ ғасыр — бір тараптың жеңісі емес, бүкіл халықтардың ортақ трагедиясы еді.

Ол жаңа Ресейге өткеннің өшпенділігімен емес, тарихи сабақтың қажеттілігімен қарады.

Дәуірдің көшуі

1999 жылы оның өлімімен бірге тек бір адамның өмірі емес, тұтас буын кетті.

Бұл — империяны көрген, революцияны бастан кешкен, эмиграцияда өскен, дүниежүзілік соғыстың моральдық тұзағына түскен және ақырында Кеңес дәуірінің соңына куә болған ұрпақтың соңғы өкілі еді.

Гранитовтың өмірі — ХХ ғасырдың қысқаша моделі:

жоғалту

көшу

күрделі таңдау

тарихи күмән

және кеш келген түсінік

Ол өткеннің кегін емес, тарихтың салмағын арқалап өтті.

Сондықтан оның өмір жолы — тек ақ эмиграцияның тарихы емес.

Бұл — идеологиялар күйрегеннен кейін де адам тағдырының күрделілігі сақталатынын еске салатын сабақ.

Империялық сана инерциясы

Кейбір диаспора өкілдерінің Қазақстан тәуелсіздігін «уақытша құбылыс» деп қабылдауы — кездейсоқ пікір емес. Бұл — ХХ ғасырдан қалған саяси психология.

Кеңестік кеңістік ыдырағанда, көптеген адамдар үшін мемлекет емес, империялық тұтастық күйреді.

Ал империялық санада жаңа мемлекеттердің пайда болуы:

табиғи процесс емес

тарихи әділет емес

уақытша «ауытқу» ретінде қабылданады

Бұл — саяси ұстанымнан гөрі, дүниетанымдық инерция.

Тарихтың шындығы

Алайда ХХІ ғасырдың логикасы мүлде басқа.

Қазақстан — кездейсоқ пайда болған құрылым емес. Ол:тарихи аумаққа ие, мемлекеттік дәстүрі бар, халықаралық құқықпен бекітілген, жаһандық жүйеге енген субъект. Тәуелсіздік — бұл саяси эпизод емес, тарихи факт.

Оны мойындамау: мемлекетті әлсіретпейді, тек мойындамаған адамның өзін уақыттан тыс қалдырады

Эмиграция сабақтары

Ақ эмиграция тарихы бұл тұрғыда нақты көрсеткіш.

Кейбір эмигранттар Кеңес өкіметін уақытша құбылыс деп санады. Бірақ уақыт олардың емес, тарихтың жағында болды.

Ал ХХ ғасырдың соңында өмір сүрген Владимир Гранитов сияқты адамдар керісінше түсінді:

мемлекеттер жоғалуы мүмкін, бірақ халықтың тағдыры — ойын емес

Сондықтан олар жаңа шындықты өшпенділікпен емес, сабырмен қабылдады.

Бүгінгі таңдау

Қазіргі таңда Қазақстан тәуелсіздігін «уақытша түсінбеушілік» деп санау — саяси позиция емес. Бұл — болашақтан бас тарту. Себебі әлем:

көпполюсті,ұлттық мемлекеттерге негізделген, егемендік қағидатына сүйенеді.

Қазақстанның тәуелсіздігі — халықаралық жүйенің бір бөлігі.

Тарихқа жекелеген адамдардың эмоциясы жүрмейді:

Қазақстан — уақытша құбылыс емес.

Қазақстан — қалыптасқан шындық.

Ал шындықты ертерек қабылдау — әрқашан бейімделудің емес, аман қалудың белгісі.

Өмір Шыныбекұлының фейсбук парақшасынан алынды

Abai.kz