Әдеби сыйлықтар – жазушы еңбегінің бағаланып қана қоймай, оның шығармашылығын жаңа биіктерге көтеретін маңызды мәдени құбылыс. Әсіресе Америка Құрама Штаттарында әдеби марапаттар әдеби үдерістің ажырамас бөлігіне айналған. Бұл сыйлықтар авторларға қаржылай қолдау көрсетумен бірге, олардың кітаптарын миллиондаған оқырманға танытады. Бүгінде АҚШ-тағы бірқатар әдеби сыйлықтар әлемдік деңгейдегі беделге ие. Солардың ең танымалдарына тоқталайық.

Пулитцер сыйлығы

Америкадағы ең әйгілі әдеби марапаттардың бірі – Пулитцер сыйлығы (Pulitzer Prize). Ол 1917 жылдан бері табысталып келеді. Сыйлықтың негізін қалаған – америкалық баспагер әрі журналист Джозеф Пулитцер.

Пулитцер сыйлығы әдебиеттен бөлек журналистика, музыка және драма салаларын да қамтиды. Әдебиет бойынша көркем шығарма, поэзия, өмірбаян, тарих және жалпы публицистика аталымдары бар.

Бұл марапатты алған жазушылардың қатарында Эрнест Хемингуэй, Тони Моррисон, Джон Апдайк, Колсон Уайтхед секілді әйгілі қаламгерлер бар. Көптеген әдебиет сыншылары Пулитцерді АҚШ әдебиетіндегі ең жоғары марапаттардың бірі деп есептейді.

Ұлттық кітап сыйлығы

Ұлттық кітап сыйлығы (National Book Award) – Америка әдебиетіндегі ең беделді марапаттардың бірі. Ол 1950 жылдан бері беріліп келеді.

Бұл сыйлықтың ерекшелігі – тек америкалық авторлардың шығармаларына табысталады. Жыл сайын көркем әдебиет, поэзия, деректі проза, аударма әдебиет және жастар әдебиеті аталымдары бойынша жеңімпаздар анықталады.

Ұлттық кітап сыйлығы көптеген жаңа есімдердің танылуына жол ашты. Әдеби ортада бұл марапат жазушының кәсіби беделін айтарлықтай арттырады.

Ұлттық сыншылар шеңбері сыйлығы

1974 жылы құрылған Ұлттық кітап сыншылары шеңбері сыйлығы (National Book Critics Circle Award) әдеби сыншылардың таңдауы арқылы анықталады.

Бұл сыйлықтың ерекшелігі – жеңімпаздарды жазушылар ғана емес, кәсіби әдебиеттанушылар мен сыншылар анықтайды. Сондықтан көптеген авторлар бұл марапатты әдеби қауымдастықтың ерекше бағасы ретінде қабылдайды.

PEN/Faulkner сыйлығы

Американың ең беделді көркем әдебиет марапаттарының бірі – PEN/Faulkner Award for Fiction.

Сыйлық атауы әйгілі америкалық жазушы Уильям Фолкнердің құрметіне қойылған. Ол көркем прозада ерекше жетістікке жеткен авторларға беріледі. Жеңімпаздарды кәсіби жазушылардан құралған қазылар алқасы анықтайды.

Бұл марапаттың беделі соншалық, көптеген әдебиетшілер оны Пулитцермен тең дәрежеде бағалайды.

Ұлттық гуманитарлық медаль

Бұл марапат таза әдеби сыйлық болмаса да, әдебиет пен гуманитарлық ғылымдарға ерекше үлес қосқан тұлғаларға беріледі.

Ұлттық гуманитарлық медальды (National Humanities Medal) АҚШ Президенті тапсырады. Оны алғандардың арасында белгілі жазушылар, тарихшылар, әдебиеттанушылар және мәдениет қайраткерлері бар.

Уайтиң сыйлығы

Whiting Awards – жас әрі болашағынан зор үміт күттіретін жазушыларға берілетін беделді марапат.

1985 жылдан бері табысталып келе жатқан бұл сыйлық әдебиет әлеміндегі жаңа таланттарды қолдауға бағытталған. Көптеген танымал америкалық жазушылар алғашқы ірі жетістіктерінің бірі ретінде дәл осы марапатты алған.

Әдеби әлемдегі ықпалы

Америкадағы әдеби сыйлықтардың ерекшелігі – олардың нарыққа да, әдеби ортаға да ықпалы зор. Белгілі бір марапатқа ие болған кітаптардың сатылымы бірнеше есе өседі. Кейбір шығармалар кейін киноға немесе телехикаяға айналып жатады.

Сонымен қатар бұл сыйлықтар әдеби үрдістегі жаңа бағыттарды айқындап, қоғамдағы маңызды мәселелерді көтеретін шығармаларды алға шығарады. Қазіргі таңда АҚШ-тағы әдеби марапаттар тек ұлттық деңгейде ғана емес, халықаралық әдеби кеңістікте де үлкен ықпалға ие.

Сонымен:

Америкадағы әдеби сыйлықтар – жай ғана марапат емес, ұлттық мәдениеттің маңызды институты. Пулитцер, Ұлттық кітап сыйлығы, PEN/Faulkner және басқа да беделді марапаттар жазушылардың шығармашылық жолына серпін беріп, әдебиеттің дамуына ықпал етіп келеді. Сондықтан бұл сыйлықтар қазіргі әдеби әлемдегі сапа мен кәсіби шеберліктің маңызды өлшемдерінің бірі саналады.

Дүйсенәлі Әлімақын