Қазақстан жаңа саяси және экономикалық даму кезеңіне қадам басып келеді. Мемлекеттік басқару жүйесін жаңғырту, энергетикалық қауіпсіздікті нығайту, инфрақұрылымды дамыту, жоғары технологиялық экономика қалыптастыру және адам капиталын күшейту – бүгінде елдің ұзақ мерзімді даму стратегиясының негізгі басымдықтарына айналды. Бұл бағыттардың табысты жүзеге асуы реформалардың сапасы мен тиімділігіне тікелей байланысты.

Осы өзекті мәселелер төңірегінде Марат Сейдахметов – Оңтүстік Қазақстан зерттеу университетінің Басқару және бизнес жоғары мектебінің деканы, экономика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор өз пікірін білдірді. Сарапшы Президент бастамаларының мемлекеттік басқару жүйесіне, экономиканың бәсекеге қабілеттілігіне және қазақстандықтардың әл-ауқатына ықпалына жан-жақты тоқталды.

- Марат мырза, Қасым-Жомарт Тоқаев қос палаталы Парламенттен бір палаталы Құрылтайға көшуді Қазақстан мемлекеттілігі тарихындағы «жаңа кезеңнің бастауы» депатады. Сіздің ойыңызша, мұндай ауқымды саясиөзгерістер мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігін қаншалықты арттыра алады? Сонымен қатар, өтпелікезеңде қандай тәуекелдер туындауы мүмкін?

- Бұл бастама жүзеге асқан жағдайда, ол мемлекеттік басқару жүйесінің құрылымын ғана емес, саяси шешім қабылдау мәдениетін де өзгертетін ірі институционалдық реформа болар еді. Сондықтан оның тиімділігі тек жаңа институттың құрылуына емес, оның өкілеттіктері мен жұмыс істеу тетіктерінің қаншалықты сапалы қалыптасатынына байланысты. Егер бір палаталы Құрылтай заң шығару қызметін анағұрлым ықшам әріжедел жүргізетін органға айналса, онда:

​Сонымен бірге, қос палаталы парламенттің негізгі артықшылығы – тежемелік әрі тепе-теңдік механизмдерінің болуы. Жоғарғы палата заңдардың сапасын қосымша сүзгіденөткізіп, өңірлік мүдделердің ескерілуіне мүмкіндік береді. Егер мұндай функциялар жаңа жүйеде тиімді алмастырылмаса, заң шығару процесінің сапасына әсер ету қаупі бар.

Өтпелі кезеңде бірнеше тәуекел туындауы мүмкін:

​Егер бұл өзгерістер кең қоғамдық талқылаумен, нақты құқықтық негізбен және кезең-кезеңімен іске асырылса, онда олар мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға ықпал етуімүмкін. Жалпы алғанда, мұндай ауқымды саяси реформалардың табысы олардың ашықтығы, есептілігі, кәсібилігі және қоғам сеніміне ие болуында жатыр. Сондықтан кез келген жаңа модельдің тиімділігі оны жүзеге асырудың сапасы мен демократиялық басқару қағидаттарының сақталуына тікелей байланысты.

- Мемлекет басшысы атом энергетикасын, газдандыруды, жаңартылатын энергия көздерін және экологиялықтұрғыдан тиімді көмір энергетикасын қатар дамытуғабасымдық беріп отыр. Сіз бұл стратегияның жүзеге асу перспективаларын қалай бағалайсыз?

- Президенттің бұл бастамалары қазір Президент ұсынған энергетикалық стратегияны қазіргі әлемдік энергетикалық трансформация жағдайында кешенді әрі прагматикалық тәсіл ретінде бағалауға болады. Өйткені бүгінгі таңда көптеген мемлекеттер энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мен көміртегі шығарындыларын азайтуды қатар қарастырып отыр. Қазақстан үшін де экономиканың тұрақты дамуы сенімді әрі әртараптандырылған энергия жүйесін қалыптастырумен тікелей байланысты. Ең алдымен, атом энергетикасын дамыту – ұзақ мерзімді энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызды бағыттарының бірі. Атом электр станциялары тұрақты базалық қуат көзін қалыптастырып, өндіріс пен халықты үздіксіз электр энергиясымен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, көмірмен жұмыс істейтін станцияларға қарағанда көмірқышқыл газының шығарындысы едәуір төмен болғандықтан, бұл бағыт жаһандық декарбонизация саясатына сәйкес келеді. Газдандыру бағдарламасын кеңейту де маңызды қадам болып саналады. Табиғи газ көмірге қарағанда экологиялық тұрғыдан таза отын болғандықтан, ол атмосфераға таралатын зиянды заттарды азайтып, халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға ықпал етеді. Сонымен қатар, өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуына жаңа серпін береді. Жаңартылатын энергия көздерін дамыту – қазіргі әлемдік энергетикалық саясаттың басты басымдықтарының бірі. Қазақстанның жел және күн энергетикасы бойынша табиғи әлеуеті өте жоғары. Сондықтан осы бағытқа инвестиция тарту, жаңа технологияларды енгізу және энергия сақтау жүйелерін дамыту елдің «жасыл экономикаға» көшуін жеделдетуге мүмкіндік береді. Ал экологиялық тұрғыдан тиімді көмір энергетикасын дамыту мәселесіне келсек, Қазақстанның көмір қоры мол болғандықтан, жақын және орта мерзімдікезеңде көмірден толық бас тарту экономикалық тұрғыдан күрделі. Осы себепті көмір электрстанцияларын заманауи сүзгілеу жүйелерімен жабдықтау, шығарындыларды азайтатын технологияларды енгізу және олардың тиімділігін арттыру белгілі бір кезеңде орынды шешім болуымүмкін. Бұл бастамалар халықаралық үрдістермен де үндеседі. Бүгінде көптеген елдер энергетикалық теңгерімді сақтауға ұмтылып, жаңартылатын энергия көздерін дамытумен қатар атом энергетикасына қайта бет бұруда, табиғи газды өтпелі кезеңнің энергия көзі ретінде пайдалануда. Яғни әлем бір ғана энергия көзіне емес, әртараптандырылған энергетикалық модельге көшіпкеледі. Дегенмен, бұл стратегияның табысты жүзеге асуыбірнеше факторға байланысты болады. Атап айтқанда:

​Жалпы алғанда, Президент ұсынған энергетикалық саясат Қазақстанның табиғи ресурстық әлеуетін, энергетикалық қауіпсіздігін және халықаралық климаттық міндеттемелерін үйлестіруге бағытталған теңгерімді стратегия ретінде бағалануы мүмкін. Егер аталған бастамалар ғылыми негізде, заманауи технологиялармен және тиімді мемлекеттік басқарумен жүзеге асырылса, олар елдің энергетикалық тәуелсіздігін нығайтып, экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға және Қазақстанның жаһандық энергетикалық трансформациядағы орнын күшейтуге елеулі үлес қоса алады.

- Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанды «үлкен құрылысалаңына» айналдыру қажеттігін айтып, мемлекеттік қаражат ең алдымен инфрақұрылымдық жобаларға бағытталуы тиіс екенін атап өтті. Мұны мемлекеттің даму басымдықтарының инфрақұрылымдық бағытқа қарай өзгеруі деп бағалауға бола ма? Мұндай тәсілдің қазақстандықтар үшін қандай нақты пайдасы болады?

- Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстанды «үлкен құрылыс алаңына» айналдыру туралы ұстанымын мемлекеттің даму басымдықтарының инфрақұрылымдық бағытқа қарай бет бұруының көрінісі ретінде бағалауға болады. Мұндай тәсілдің негізгі мақсаты – ұзақ мерзімді экономикалық өсімнің берік негізін қалыптастыру және халықтың өмір сүру сапасынарттыру. Инфрақұрылым – экономиканың «қаңқасы».  Автомобиль және теміржолдар, энергетика, су шаруашылығы, тұрғын үй-коммуналдық жүйе, мектептер, ауруханалар мен цифрлық инфрақұрылым неғұрлым дамыған сайын, өңірлердің инвестициялық тартымдылығы артып, кәсіпкерлікке қолайлы жағдай қалыптасады. Сондықтан мемлекеттік инвестицияларды осындай жобаларға бағыттау тек бүгінгі қажеттілікті емес, болашақ экономикалық өсімнің негізін қалыптастыруды көздейді. Бұл саясаттың қазақстандықтар үшін бірнеше нақты пайдасы болуы мүмкін. Біріншіден, ірі құрылыс жобалары мыңдаған жаңа жұмыс орындарын ашып, құрылыс, өндіріс, көлік және қызмет көрсету салаларының дамуына серпін береді. Екіншіден, жаңартылған жолдар мен инженерлік желілер шалғай өңірлердің қолжетімділігін арттырып, азаматтардың күнделікті тұрмысын жеңілдетеді. Үшіншіден, жаңа әлеуметтік нысандардың салынуы білім беру мен денсаулық сақтау қызметтерінің сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Экономикалық тұрғыдан алғанда, инфрақұрылымға салынған инвестициялар мультипликативтік әсер береді. Яғни құрылыс материалдары өндірісі, логистика, шағын және орта бизнес, қызмет көрсету салалары қатар дамып, нәтижесінде бюджетке түсетін түсімдер мен халықтың табысы артуы мүмкін. Сонымен қатар, заманауи инфрақұрылым шетелдік және отандық инвесторлар үшін де қолайлы жағдай қалыптастырады. Бұл тәсіл әлемдік тәжірибеге де сәйкес келеді. Көптеген дамыған және дамушы мемлекеттер экономикалық өсуді жеделдету үшін көлік дәліздерін, энергетикалық нысандарды, цифрлық желілерді және коммуналдық инфрақұрылымды жаңғыртуға басымдық беруде. Қазақстан үшін бұл бағыттың маңызы ерекше, өйткені ел Еуропа мен Азияны байланыстыратын маңызды транзиттік кеңістікте орналасқан. Сонымен бірге, мұндай саясаттың тиімділігі бірнеше маңызды шартқа тәуелді. Инфрақұрылымдық жобалар нақты экономикалық қажеттілікке негізделуі, мемлекеттік қаражат ашық әрітиімді жұмсалуы, құрылыс сапасына қатаң бақылау жүргізілуі және жобалардың ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық қайтарымы ескерілуі қажет. Сонда ғана инвестициялар нақты нәтижеге жеткізеді. Жалпы алғанда, инфрақұрылымдық даму бағыты Қазақстан экономикасын әртараптандыруға, өңірлер арасындағы теңгерімді дамуды қамтамасыз етуге және азаматтардың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған стратегиялық қадам ретінде қарастырылуы мүмкін.

- Қазақстан Орталық Азиядағы болашақ жоғары технологиялық хаб ретінде қалыптасуды мақсат етіп отыр. Сіздің пікіріңізше, технологиялар, инвестициялармен білікті кадрлар үшін жаһандық Қазақстанның Орталық Азиядағы жоғары технологиялық хабқа айналу мақсаты – уақыт талабына сай қойылған стратегиялық міндет. Қазіргі таңда әлемдік экономиканың негізгі қозғаушы күші табиғи ресурстар ғана емес, инновациялар, цифрлық технологиялар, жасанды интеллект, ғылым және адами капитал болып отыр. Сондықтан бұл бағыттағы бастамалар Қазақстан экономикасын сапалы жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.

- Қазақстанның бұл мақсатқа жетуіне ықпал ететін бірнеше маңызды артықшылықтары бар. Біріншіден, елдің Еуропа мен Азияның түйіскен жеріндегі географиялық орналасуы халықаралық логистика, цифрлық дәліздер мен деректер алмасу үшін қолайлы мүмкіндік береді. Екіншіден, мемлекет цифрландыру, электрондық мемлекеттік қызметтерді дамыту және инновациялық экожүйені қалыптастыру бағытында айтарлықтай тәжірибе жинақтады. Үшіншіден, халықаралық технологиялық компаниялармен ынтымақтастық пен цифрлық инфрақұрылымды дамытуға ерекше көңіл бөлінуде. Сонымен қатар, жоғары технологиялық хаб қалыптастыру тек инфрақұрылым салумен шектелмейді. Ең басты ресурс – адам капиталы. Сондықтан инженерлік білімді, ақпараттық технологиялар саласындағы мамандарды, жасанды интеллект, киберқауіпсіздік және биотехнология бағытындағы кадрларды даярлау стратегиялық басымдыққа айналуы тиіс. Университеттер, ғылыми-зерттеу институттары мен бизнес арасындағы ықпалдастық неғұрлым күшейсе, инновациялық экожүйе де соғұрлым қарқынды дамиды. Жаһандық бәсеке өте жоғары. Бүгінде көптеген мемлекеттер шетелдік инвестицияларды, талантты мамандарды және жоғары технологиялық компанияларды тартуға ұмтылуда. Сондықтан Қазақстанға тұрақты құқықтық орта, зияткерлік меншікті қорғау, венчурлік қаржыландыруды дамыту, ғылыми зерттеулерді коммерцияландыру және стартаптарға қолдау көрсету бағыттарын жүйелі түрдежетілдіру қажет. Бұл ретте халықаралық үрдістер де Қазақстанның ұстанымымен сәйкес келеді. Әлемдецифрлық экономика, жасанды интеллект, «ақылды» өндіріс, финтех, жасыл технологиялар және жоғары өнімді есептеу жүйелері экономикалық өсудің негізгі драйверлеріне айналуда. Осы салаларда бәсекеге қабілетті экожүйе қалыптастыра алған мемлекеттер өңірлік технологиялық орталыққа айналу мүмкіндігіне ие болады. Жалпы алғанда, Қазақстанның жоғары технологиялық хаб құру мақсаты толықтай жүзеге асуы мүмкін, бірақ бұл ұзақ мерзімді әрі жүйелі жұмысты талап етеді. Оның табысы ең алдымен сапалы білім беру жүйесіне, ғылымды қолдауға, инновациялық кәсіпкерлікті дамытуға, халықаралық инвестицияларды тартуға және талантты мамандар үшін қолайлы орта қалыптастыруға байланысты. Егер осы бағыттар өзара үйлесімді дамыса, Қазақстан Орталық Азиядағы технологиялық инновациялар мен цифрлық экономиканың жетекші орталықтарының біріне айналуғанақты мүмкіндігі бар.

- Президент адам капиталын елдің ең басты стратегиялық ресурсы деп атады. Бұл бағыттың мемлекеттің ұзақ мерзімді дамуы үшін маңызы қандай? Сіздің ойыңызша, осы саладағы қандай жобаларды ерекше атап өтуге болады? Сондай-ақ мемлекеттік бюджеттің жартысынан астамының әлеуметтік салаға бағытталуы нені көрсетеді?

- Президенттің адам капиталын Қазақстанның басты стратегиялық ресурсы ретінде атауы – қазіргі әлемдікдаму үрдістеріне толық сәйкес келетін ұстаным. XXI ғасырда елдердің бәсекеге қабілеттілігі табиғи ресурстардың көлемімен емес, азаматтарының білімімен, кәсіби даярлығымен, денсаулығымен және инновациялық әлеуетімен айқындалады. Сондықтанадам капиталына салынған инвестиция – мемлекеттің ұзақ мерзімді экономикалық өсімі мен әлеуметтік тұрақтылығының ең тиімді инвестициясы. Адам капиталын дамыту ең алдымен сапалы білім беру жүйесімен, ғылымды қолдаумен, денсаулық сақтау қызметтерін жетілдірумен және азаматтардың кәсіби әлеуетін арттырумен байланысты. Осы бағыттағы реформалар еңбек өнімділігін көтеріп қана қоймай, жаңа технологияларды игеруге, инновациялық өндірістерді дамытуға және ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге мүмкіндік береді. Бұл саладағы маңызды бастамалардың қатарында мектепке дейінгі тәрбиенің қолжетімділігін кеңейту, заманауи мектептер салу, техникалық және кәсіптік білім беруді еңбек нарығының сұранысына бейімдеу, жоғары білім мен ғылымның интеграциясын күшейту, ғылыми зерттеулерді қаржыландыруды ұлғайту және цифрлық дағдыларды дамыту жобаларын ерекше атап өтуге болады. Сонымен қатар денсаулық сақтау инфрақұрылымын жаңғырту, алғашқы медициналық көмектің сапасын арттыру және халықтың өмір сүру ұзақтығын ұлғайтуға бағытталған бағдарламалардың да стратегиялық маңызы зор. Ерекше назар аударуға тұрарлық бағыттардың бірі – жасанды интеллект, ақпараттық технологиялар, инженерия, биотехнология және жоғары технологиялық өндірістер үшін жаңа буын мамандарын даярлау. Себебі дәл осы салалар алдағы онжылдықтарда экономикалық өсудің негізгі драйверлеріне айналады. Мемлекеттік бюджеттің жартысынан астамының әлеуметтік салаға бағытталуы мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігінің жоғары екенін және азаматтардың әл-ауқатын мемлекеттік саясаттың негізгі басымдығы ретінде қарастыратынын көрсетеді. Бұл қаражат білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау, мәдениет, спорт және халықтың әлеуметтік осал топтарын қолдау сияқты маңызды бағыттарға жұмсалады. Мұндай саясат әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға, адами әлеуетті дамытуға және қоғамдағы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуге ықпал етеді. Сонымен бірге, әлеуметтік шығындардың жоғары үлесі өздігінен жеткілікті көрсеткіш емес. Оның нақты нәтижесі бөлінген қаржының тиімді игерілуіне, көрсетілетін қызметтердің сапасына және азаматтардың өмір сапасының нақты жақсаруына байланысты бағаланады. Сондықтан әлеуметтік инвестициялар нақты реформалармен, цифрландырумен, тиімді басқарумен және қоғамдық бақылаумен ұштасқанда ғана ұзақ мерзімді нәтижебереді. Жалпы алғанда, адам капиталын дамытуға басымдық беру – Қазақстанның ұзақ мерзімді даму стратегиясының өзегі. Білімді, дені сау, кәсіби біліктіжәне шығармашыл азаматтар қалыптасқан жағдайда ғана ел инновациялық экономика құрып, жаһандық бәсекеде өз орнын нығайта алады. Сондықтан әлеуметтік салаға бөлінетін ауқымды қаржыны шығын ретінде емес, Қазақстанның болашағына салынған стратегиялық инвестиция ретінде қарастырған жөн.

Abai.kz