قازاقستان جاڭا ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋ كەزەڭىنە قادام باسىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ، ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ، جوعارى تەحنولوگيالىق ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ جانە ادام كاپيتالىن كۇشەيتۋ – بۇگىندە ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا اينالدى. بۇل باعىتتاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋى رەفورمالاردىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى.

وسى وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە مارات سەيداحمەتوۆ – وڭتۇستىك قازاقستان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارۋ جانە بيزنەس جوعارى مەكتەبىنىڭ دەكانى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ساراپشى پرەزيدەنت باستامالارىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە، ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە جانە قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا ىقپالىنا جان-جاقتى توقتالدى.

- مارات مىرزا، قاسىم-جومارت توقاەۆ قوس پالاتالى پارلامەنتتەن ءبىر پالاتالى قۇرىلتايعا كوشۋدى قازاقستان مەملەكەتتىلىگى تاريحىنداعى «جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋى» دەپاتادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, مۇنداي اۋقىمدى ساياسيوزگەرىستەر مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن قانشالىقتى ارتتىرا الادى? سونىمەن قاتار, وتپەلىكەزەڭدە قانداي تاۋەكەلدەر تۋىنداۋى مۇمكىن?

- بۇل باستاما جۇزەگە اسقان جاعدايدا, ول مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمىن عانا ەمەس, ساياسي شەشىم قابىلداۋ مادەنيەتىن دە وزگەرتەتىن ءىرى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما بولار ەدى. سوندىقتان ونىڭ تيىمدىلىگى تەك جاڭا ينستيتۋتتىڭ قۇرىلۋىنا ەمەس, ونىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن جۇمىس ىستەۋ تەتىكتەرىنىڭ قانشالىقتى ساپالى قالىپتاساتىنىنا بايلانىستى. ەگەر ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن اناعۇرلىم ىقشام ءارىجەدەل جۇرگىزەتىن ورگانعا اينالسا, وندا:

​سونىمەن بىرگە, قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى – تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك مەحانيزمدەرىنىڭ بولۋى. جوعارعى پالاتا زاڭداردىڭ ساپاسىن قوسىمشا سۇزگىدەنوتكىزىپ, وڭىرلىك مۇددەلەردىڭ ەسكەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر مۇنداي فۋنكتسيالار جاڭا جۇيەدە ءتيىمدى الماستىرىلماسا, زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ ساپاسىنا اسەر ەتۋ قاۋپى بار.

وتپەلى كەزەڭدە بىرنەشە تاۋەكەل تۋىنداۋى مۇمكىن:

​ەگەر بۇل وزگەرىستەر كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋمەن, ناقتى قۇقىقتىق نەگىزبەن جانە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلسا, وندا ولار مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋىمۇمكىن. جالپى العاندا, مۇنداي اۋقىمدى ساياسي رەفورمالاردىڭ تابىسى ولاردىڭ اشىقتىعى, ەسەپتىلىگى, كاسىبيلىگى جانە قوعام سەنىمىنە يە بولۋىندا جاتىر. سوندىقتان كەز كەلگەن جاڭا مودەلدىڭ تيىمدىلىگى ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ساپاسى مەن دەموكراتيالىق باسقارۋ قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.

- مەملەكەت باسشىسى اتوم ەنەرگەتيكاسىن, گازداندىرۋدى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن جانە ەكولوگيالىقتۇرعىدان ءتيىمدى كومىر ەنەرگەتيكاسىن قاتار دامىتۋعاباسىمدىق بەرىپ وتىر. ءسىز بۇل ستراتەگيانىڭ جۇزەگە اسۋ پەرسپەكتيۆالارىن قالاي باعالايسىز?

- پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستامالارى قازىر پرەزيدەنت ۇسىنعان ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيانى قازىرگى الەمدىك ەنەرگەتيكالىق ترانسفورماتسيا جاعدايىندا كەشەندى ءارى پراگماتيكالىق ءتاسىل رەتىندە باعالاۋعا بولادى. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن مەملەكەتتەر ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋدى قاتار قاراستىرىپ وتىر. قازاقستان ءۇشىن دە ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى سەنىمدى ءارى ارتاراپتاندىرىلعان ەنەرگيا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەڭ الدىمەن, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ – ۇزاق مەرزىمدى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى تۇراقتى بازالىق قۋات كوزىن قالىپتاستىرىپ، ءوندىرىس پەن حالىقتى ۇزدىكسىز ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ستانتسيالارعا قاراعاندا كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىسى ەداۋىر تومەن بولعاندىقتان، بۇل باعىت جاھاندىق دەكاربونيزاتسيا ساياساتىنا سايكەس كەلەدى. گازداندىرۋ باعدارلاماسىن كەڭەيتۋ دە ماڭىزدى قادام بولىپ سانالادى. تابيعي گاز كومىرگە قاراعاندا ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا وتىن بولعاندىقتان, ول اتموسفەراعا تارالاتىن زياندى زاتتاردى ازايتىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار, وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ – قازىرگى الەمدىك ەنەرگەتيكالىق ساياساتتىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. قازاقستاننىڭ جەل جانە كۇن ەنەرگەتيكاسى بويىنشا تابيعي الەۋەتى وتە جوعارى. سوندىقتان وسى باعىتقا ينۆەستيتسيا تارتۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە ەنەرگيا ساقتاۋ جۇيەلەرىن دامىتۋ ەلدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋىن جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى كومىر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, قازاقستاننىڭ كومىر قورى مول بولعاندىقتان، جاقىن جانە ورتا مەرزىمدىكەزەڭدە كومىردەن تولىق باس تارتۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان كۇردەلى. وسى سەبەپتى كومىر ەلەكترستانتسيالارىن زاماناۋي سۇزگىلەۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتاۋ, شىعارىندىلاردى ازايتاتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ورىندى شەشىم بولۋىمۇمكىن. بۇل باستامالار حالىقارالىق ۇردىستەرمەن دە ۇندەسەدى. بۇگىندە كوپتەگەن ەلدەر ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمدى ساقتاۋعا ۇمتىلىپ، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋمەن قاتار اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قايتا بەت بۇرۋدا، تابيعي گازدى وتپەلى كەزەڭنىڭ ەنەرگيا كوزى رەتىندە پايدالانۋدا. ياعني الەم ءبىر عانا ەنەرگيا كوزىنە ەمەس, ارتاراپتاندىرىلعان ەنەرگەتيكالىق مودەلگە كوشىپكەلەدى. دەگەنمەن, بۇل ستراتەگيانىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋىبىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى بولادى. اتاپ ايتقاندا:

​جالپى العاندا, پرەزيدەنت ۇسىنعان ەنەرگەتيكالىق ساياسات قازاقستاننىڭ تابيعي رەسۋرستىق الەۋەتىن, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن جانە حالىقارالىق كليماتتىق مىندەتتەمەلەرىن ۇيلەستىرۋگە باعىتتالعان تەڭگەرىمدى ستراتەگيا رەتىندە باعالانۋى مۇمكىن. ەگەر اتالعان باستامالار عىلىمي نەگىزدە, زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جانە ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋمەن جۇزەگە اسىرىلسا, ولار ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ، ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق ترانسفورماتسياداعى ورنىن كۇشەيتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسا الادى.

- قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندى «ۇلكەن قۇرىلىسالاڭىنا» اينالدىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, مەملەكەتتىك قاراجات ەڭ الدىمەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا باعىتتالۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مۇنى مەملەكەتتىڭ دامۋ باسىمدىقتارىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق باعىتقا قاراي وزگەرۋى دەپ باعالاۋعا بولا ما? مۇنداي ءتاسىلدىڭ قازاقستاندىقتار ءۇشىن قانداي ناقتى پايداسى بولادى?

- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستاندى «ۇلكەن قۇرىلىس الاڭىنا» اينالدىرۋ تۋرالى ۇستانىمىن مەملەكەتتىڭ دامۋ باسىمدىقتارىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق باعىتقا قاراي بەت بۇرۋىنىڭ كورىنىسى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. مۇنداي ءتاسىلدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ بەرىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋ جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنارتتىرۋ. ينفراقۇرىلىم – ەكونوميكانىڭ «قاڭقاسى».  اۆتوموبيل جانە تەمىرجولدار, ەنەرگەتيكا، سۋ شارۋاشىلىعى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق جۇيە, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار مەن تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم نەعۇرلىم دامىعان سايىن, وڭىرلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتىپ, كاسىپكەرلىككە قولايلى جاعداي قالىپتاسادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالاردى وسىنداي جوبالارعا باعىتتاۋ تەك بۇگىنگى قاجەتتىلىكتى ەمەس, بولاشاق ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. بۇل ساياساتتىڭ قازاقستاندىقتار ءۇشىن بىرنەشە ناقتى پايداسى بولۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن, ءىرى قۇرىلىس جوبالارى مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, قۇرىلىس, ءوندىرىس, كولىك جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. ەكىنشىدەن, جاڭارتىلعان جولدار مەن ينجەنەرلىك جەلىلەر شالعاي وڭىرلەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىن جەڭىلدەتەدى. ۇشىنشىدەن، جاڭا الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ سالىنۋى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, ينفراقۇرىلىمعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرەدى. ياعني قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى, لوگيستيكا، شاعىن جانە ورتا بيزنەس، قىزمەت كورسەتۋ سالالارى قاتار دامىپ, ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەر مەن حالىقتىڭ تابىسى ارتۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, زاماناۋي ينفراقۇرىلىم شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار ءۇشىن دە قولايلى جاعداي قالىپتاستىرادى. بۇل ءتاسىل الەمدىك تاجىريبەگە دە سايكەس كەلەدى. كوپتەگەن دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق ءوسۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن كولىك دالىزدەرىن, ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى, تسيفرلىق جەلىلەردى جانە كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا باسىمدىق بەرۋدە. قازاقستان ءۇشىن بۇل باعىتتىڭ ماڭىزى ەرەكشە, ويتكەنى ەل ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى ترانزيتتىك كەڭىستىكتە ورنالاسقان. سونىمەن بىرگە, مۇنداي ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى بىرنەشە ماڭىزدى شارتقا تاۋەلدى. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ناقتى ەكونوميكالىق قاجەتتىلىككە نەگىزدەلۋى, مەملەكەتتىك قاراجات اشىق ءارىءتيىمدى جۇمسالۋى, قۇرىلىس ساپاسىنا قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزىلۋى جانە جوبالاردىڭ ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قايتارىمى ەسكەرىلۋى قاجەت. سوندا عانا ينۆەستيتسيالار ناقتى ناتيجەگە جەتكىزەدى. جالپى العاندا, ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باعىتى قازاقستان ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا, وڭىرلەر اراسىنداعى تەڭگەرىمدى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادام رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.

Abai.kz