Соңғы жылдары халықаралық саясаттағы өзгерістер әлемнің жаңа кезеңге басқанын аңғартып отыр. Бірнеше онжылдық бойы қалыптасқан жаһандық тәртіптің орнына жаңа күштер тепе-теңдігі қалыптасуда. Ірі державалар арасындағы бәсекелестік күшейіп, халықаралық ұйымдардың ықпалы қайта қаралып, әлемдік экономика жаңа жолға із салуда. Осындай тарихи бетбұрыс кезеңінде Қазақстан қандай бағытты таңдауы керек деген сұрақ қоғамды да, сарапшыларды да толғандырады.

Тарихта әлемнің қайта бөлінуі талай рет болған. XV–XVI ғасырларда Ұлы жағрапиялық ашылулардан кейін еуропалық державалар жаңа жерлерді бөліске салды. XIX ғасырда өнеркәсіптік революциядан кейін алпауыт мемлекеттер шикізат пен нарық үшін күресті. Ал ХХ ғасырда әлем екі саяси лагерьге бөлініп, қырғи-қабақ соғыс ондаған жылдарға созылды. Кеңес Одағы тарағаннан кейін бірполярлы жүйе қалыптасқандай болғанымен, XXI ғасырдың алғашқы ширегінде халықаралық қатынастар қайтадан түбегейлі өзгеріп жатыр.

Бүгінде, АҚШ, Қытай, Еуропа және басқа да ірі мемлекеттер халықаралық ықпал үшін әртүрлі бағытта әрекет етуде. Бұл тек әскери немесе саяси бәсекелестік емес. Қазіргі күрес технология, жасанды интеллект, энергетика, логистика, сирек кездесетін металдар, азық-түлік қауіпсіздігі және ақпараттық кеңістік сияқты көптеген салаларды қамтиды. Кім осы салаларда басымдыққа иелік етсе, келешекте халықаралық жүйеде де маңызды орын алады.

Қазақстан дәл осы өзгерістердің тоғысқан нүктесінде орналасқан мемлекет. Жағрапиялық жағынан алып қарағанда, еліміз Еуропа мен Азияны жалғайтын кеңістіктің дәл ортасында жатыр. Бұл ерекшелік ғасырлар бойы Ұлы Жібек жолының маңызды аумағы болған қазақ даласының бүгінгі күні де стратегиялық маңызын жоғалтпағанын көрсетеді. Сондықтан, Қазақстанға әлемдік державалардың қызығушылық танытуы табиғи құбылыс.

Алайда, мұндай жағдай үлкен жауапкершілікті де талап етеді. Өйткені тарих көрсеткендей, ірі державалардың бәсекесі кезінде жағрапиялық тұрғыдан маңызды мемлекеттер көбіне қысымға ұшырайды немесе әртүрлі ықпал ету әрекеттеріне тап болады. Сондықтан, Қазақстан үшін басты міндет – өзінің ұлттық мүддесін бәрінен жоғары қою.

Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан сыртқы саясатта теңгерімді бағыт ұстанып келеді. Бұл саясат елімізге көптеген мемлекетпен өзара тиімді байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Қазақстан көршілес елдермен де, Батыс мемлекеттерімен де, Азия елдерімен де экономикалық және дипломатиялық қатынастарды дамытуға күш салды. Мұндай ұстаным халықаралық тұрақсыздық жағдайында елдің сыртқы саяси мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Сонымен қатар, қазіргі әлемде сыртқы саясаттың табысты болуы тек дипломатияға ғана байланысты деп ойламау керек. Мемлекеттің ішкі әлеуеті де шешуші рөл атқарады. Егер экономика әлсіз болса, ғылым мен өндіріс артта қалса, кез келген ел сыртқы ықпалға тәуелдірек болады. Сондықтан, Қазақстан үшін ең дұрыс бағыт – алдымен өзінің экономикалық және технологиялық қуатын арттыру.

Бүгінде, көптеген мемлекеттер өндірісті өз аумағына қайта орналастырып, жоғары технологиялық салаларды дамытуға ерекше көңіл бөлуде. Жасанды интеллект, микроэлектроника, биотехнология және цифрлық экономика алдағы ондаған жылдағы халықаралық бәсекенің негізгі бағытына айналмақ. Қазақстан осы өзгерістерден тыс қалмауы тиіс. Білім жүйесін жетілдіру, инженерлік мамандықтарды дамыту, ғылыми зерттеулерге инвестиция тарту – елдің ұзақ мерзімді қауіпсіздігінің кепілі.

Энергетика саласында да жаңа кезең басталды. Дәстүрлі мұнай мен газдың маңызы сақталғанымен, жаңартылатын энергия нүктелері мен көп кездесе бермейтін металдарға деген сұраныс өсіп келеді. Қазақстан табиғи ресурстарға бай мемлекет ретінде бұл мүмкіндіктерді тиімді пайдалана алады. Бірақ шикізатты тек экспорттап қана қоймай, оны терең өңдейтін өндірістерді дамыту әлдеқайда маңызды.

Көлік және логистика саласы да еліміздің болашағына тікелей әсер етеді. Еуропа мен Азия арасындағы сауда көлемі ұлғайған сайын Қазақстан арқылы өтетін халықаралық дәліздердің маңызы артып келеді. Теміржол, автомобиль жолдары, теңіз порттары және заманауи логистикалық орталықтар ел экономикасының жаңа тіректерінің біріне айналуы мүмкін. Осы бағытта инфрақұрылымды жаңғырту ұлттық мүддеге толық сәйкес келеді.

Әлем қайта бөлініп жатқан кезеңде мәдени және ақпараттық тәуелсіздік те ерекше маңызға ие. Ақпараттық технологиялардың дамуы мемлекеттердің қоғамдық пікіріне сырттан ықпал ету мүмкіндігін арттырды. Осаған орай, Ресейлік телеарналарды тездетіп ел аумағынан алып тастау керек. Ұлттық мәдениетті, мемлекеттік тілді, тарихи сананы және сапалы білім жүйесін дамыту елдің рухани қауіпсіздігінің маңызды бөлігі ретінде табылады. Өзінің мәдени негізі берік қоғам ғана сыртқы ақпараттық қысымға төтеп бере алады.

Қазақстан үшін тағы бір маңызды бағыт – Орталық Азиядағы ынтымақтастықты күшейту. Аймақ елдерінің экономика, көлік, су ресурстары, энергетика және қауіпсіздік жағдайларда өзара байланысы олардың халықаралық аренадағы салмағын арттыра алады. Ортақ мүдделерді үйлестіру арқылы аймақтың тұрақты дамуына қол жеткізуге болады.

Сонымен бірге, Қазақстан халықаралық құқық қағидаттарын, мемлекеттердің егемендігі мен аумақтық тұтастығын құрметтеуге негізделген саясатты жалғастыруы маңызды. Бұл ұстаным елдің халықаралық беделін нығайтып қана қоймай, ұзақ мерзімді тұрақтылыққа да қызмет етеді.

Әлемдік өзгерістердің тағы бір маңызды ерекшелігі – экономикалық ықпалдың саяси ықпалмен қатар жүруі. Бүгінде инвестиция, технология, қаржы және сауда байланыстары мемлекеттердің сыртқы саясатындағы басты құралдардың біріне айналды. Сондықтан Қазақстан инвесторлар үшін қолайлы құқықтық орта қалыптастырып, кәсіпкерлікті қолдап, ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруы қажет.

Ең бастысы – кез келген сыртқы бағыттың негізінде ұлттық мүдде тұруы тиіс. Қазақстан қандай мемлекетпен әріптестік орнатса да, оның басты мақсаты халықтың әл-ауқатын жақсарту, экономиканы дамыту, егемендікті нығайту және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету болуы қажет. Тарих көрсеткендей, өз мүддесін нақты айқындай алған мемлекеттер ғана жаһандық өзгерістер кезеңінен табысты өте алады.

Әлем расында да қайта бөлініп жатыр. Бұл – тек державалардың ықпал аймақтарын өзгертуі емес, халықаралық экономиканың, технологияның және қауіпсіздік жүйесінің жаңа кезеңге өтуі. Осындай тарихи бетбұрыс сәтінде Қазақстан үшін ең дұрыс бағыт – ықпалды мемкелекеттің  жолын таңдау деп түсінбеу керек, өзінің ұлттық даму жолын қалыптастыру дұрыс. Теңгерімді дипломатия, қуатты экономика, заманауи ғылым, сапалы білім, ұлттық бірлік және берік мемлекеттік институттар ғана еліміздің болашақтағы табысын қамтамасыз етеді.

Қазақстанның таңдауы нақты бір геосаяси лагерьге қосылудан бұрын, ең алдымен тәуелсіздігін, ұлттық мүддесін және азаматтарының әл-ауқатын нығайтуға бағытталған саясат болуы тиіс. Сонда ғана еліміз әлемдік өзгерістер дәуірінде өз орнын сақтап қана қоймай, жаңа мүмкіндіктерді тиімді пайдалана алатын қуатты мемлекетке айналады.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz