Songhy jyldary halyqaralyq sayasattaghy ózgerister әlemning jana kezenge basqanyn anghartyp otyr. Birneshe onjyldyq boyy qalyptasqan jahandyq tәrtipting ornyna jana kýshter tepe-tendigi qalyptasuda. Iri derjavalar arasyndaghy bәsekelestik kýsheyip, halyqaralyq úiymdardyng yqpaly qayta qaralyp, әlemdik ekonomika jana jolgha iz saluda. Osynday tarihy betbúrys kezeninde Qazaqstan qanday baghytty tandauy kerek degen súraq qoghamdy da, sarapshylardy da tolghandyrady.

Tarihta әlemning qayta bólinui talay ret bolghan. XV–XVI ghasyrlarda Úly jaghrapiyalyq ashylulardan keyin europalyq derjavalar jana jerlerdi bóliske saldy. XIX ghasyrda ónerkәsiptik revolusiyadan keyin alpauyt memleketter shiykizat pen naryq ýshin kýresti. Al HH ghasyrda әlem eki sayasy lagerige bólinip, qyrghiy-qabaq soghys ondaghan jyldargha sozyldy. Kenes Odaghy taraghannan keyin birpolyarly jýie qalyptasqanday bolghanymen, XXI ghasyrdyng alghashqy shiyreginde halyqaralyq qatynastar qaytadan týbegeyli ózgerip jatyr.

Býginde, AQSh, Qytay, Europa jәne basqa da iri memleketter halyqaralyq yqpal ýshin әrtýrli baghytta әreket etude. Búl tek әskery nemese sayasy bәsekelestik emes. Qazirgi kýres tehnologiya, jasandy intellekt, energetika, logistika, siyrek kezdesetin metaldar, azyq-týlik qauipsizdigi jәne aqparattyq kenistik siyaqty kóptegen salalardy qamtidy. Kim osy salalarda basymdyqqa iyelik etse, keleshekte halyqaralyq jýiede de manyzdy oryn alady.

Qazaqstan dәl osy ózgeristerding toghysqan nýktesinde ornalasqan memleket. Jaghrapiyalyq jaghynan alyp qaraghanda, elimiz Europa men Aziyany jalghaytyn kenistikting dәl ortasynda jatyr. Búl erekshelik ghasyrlar boyy Úly Jibek jolynyng manyzdy aumaghy bolghan qazaq dalasynyng býgingi kýni de strategiyalyq manyzyn joghaltpaghanyn kórsetedi. Sondyqtan, Qazaqstangha әlemdik derjavalardyng qyzyghushylyq tanytuy tabighy qúbylys.

Alayda, múnday jaghday ýlken jauapkershilikti de talap etedi. Óitkeni tarih kórsetkendey, iri derjavalardyng bәsekesi kezinde jaghrapiyalyq túrghydan manyzdy memleketter kóbine qysymgha úshyraydy nemese әrtýrli yqpal etu әreketterine tap bolady. Sondyqtan, Qazaqstan ýshin basty mindet – ózining últtyq mýddesin bәrinen joghary qong.

Tәuelsizdik jyldarynda Qazaqstan syrtqy sayasatta tengerimdi baghyt ústanyp keledi. Búl sayasat elimizge kóptegen memleketpen ózara tiyimdi baylanys ornatugha mýmkindik berdi. Qazaqstan kórshiles eldermen de, Batys memleketterimen de, Aziya elderimen de ekonomikalyq jәne diplomatiyalyq qatynastardy damytugha kýsh saldy. Múnday ústanym halyqaralyq túraqsyzdyq jaghdayynda elding syrtqy sayasy mýmkindikterin keneytedi.

Sonymen qatar, qazirgi әlemde syrtqy sayasattyng tabysty boluy tek diplomatiyagha ghana baylanysty dep oilamau kerek. Memleketting ishki әleueti de sheshushi ról atqarady. Eger ekonomika әlsiz bolsa, ghylym men óndiris artta qalsa, kez kelgen el syrtqy yqpalgha tәueldirek bolady. Sondyqtan, Qazaqstan ýshin eng dúrys baghyt – aldymen ózining ekonomikalyq jәne tehnologiyalyq quatyn arttyru.

Býginde, kóptegen memleketter óndiristi óz aumaghyna qayta ornalastyryp, joghary tehnologiyalyq salalardy damytugha erekshe kónil bólude. Jasandy intellekt, mikroelektronika, biotehnologiya jәne sifrlyq ekonomika aldaghy ondaghan jyldaghy halyqaralyq bәsekening negizgi baghytyna ainalmaq. Qazaqstan osy ózgeristerden tys qalmauy tiyis. Bilim jýiesin jetildiru, injenerlik mamandyqtardy damytu, ghylymy zertteulerge investisiya tartu – elding úzaq merzimdi qauipsizdigining kepili.

Energetika salasynda da jana kezeng bastaldy. Dәstýrli múnay men gazdyng manyzy saqtalghanymen, janartylatyn energiya nýkteleri men kóp kezdese bermeytin metaldargha degen súranys ósip keledi. Qazaqstan tabighy resurstargha bay memleket retinde búl mýmkindikterdi tiyimdi paydalana alady. Biraq shiykizatty tek eksporttap qana qoymay, ony tereng óndeytin óndiristerdi damytu әldeqayda manyzdy.

Kólik jәne logistika salasy da elimizding bolashaghyna tikeley әser etedi. Europa men Aziya arasyndaghy sauda kólemi úlghayghan sayyn Qazaqstan arqyly ótetin halyqaralyq dәlizderding manyzy artyp keledi. Temirjol, avtomobili joldary, teniz porttary jәne zamanauy logistikalyq ortalyqtar el ekonomikasynyng jana tirekterining birine ainaluy mýmkin. Osy baghytta infraqúrylymdy janghyrtu últtyq mýddege tolyq sәikes keledi.

Álem qayta bólinip jatqan kezende mәdeny jәne aqparattyq tәuelsizdik te erekshe manyzgha iye. Aqparattyq tehnologiyalardyng damuy memleketterding qoghamdyq pikirine syrttan yqpal etu mýmkindigin arttyrdy. Osaghan oray, Reseylik telearnalardy tezdetip el aumaghynan alyp tastau kerek. Últtyq mәdeniyetti, memlekettik tildi, tarihy sanany jәne sapaly bilim jýiesin damytu elding ruhany qauipsizdigining manyzdy bóligi retinde tabylady. Ózining mәdeny negizi berik qogham ghana syrtqy aqparattyq qysymgha tótep bere alady.

Qazaqstan ýshin taghy bir manyzdy baghyt – Ortalyq Aziyadaghy yntymaqtastyqty kýsheytu. Aymaq elderining ekonomika, kólik, su resurstary, energetika jәne qauipsizdik jaghdaylarda ózara baylanysy olardyng halyqaralyq arenadaghy salmaghyn arttyra alady. Ortaq mýddelerdi ýilestiru arqyly aimaqtyng túraqty damuyna qol jetkizuge bolady.

Sonymen birge, Qazaqstan halyqaralyq qúqyq qaghidattaryn, memleketterding egemendigi men aumaqtyq tútastyghyn qúrmetteuge negizdelgen sayasatty jalghastyruy manyzdy. Búl ústanym elding halyqaralyq bedelin nyghaytyp qana qoymay, úzaq merzimdi túraqtylyqqa da qyzmet etedi.

Álemdik ózgeristerding taghy bir manyzdy ereksheligi – ekonomikalyq yqpaldyng sayasy yqpalmen qatar jýrui. Býginde investisiya, tehnologiya, qarjy jәne sauda baylanystary memleketterding syrtqy sayasatyndaghy basty qúraldardyng birine ainaldy. Sondyqtan Qazaqstan investorlar ýshin qolayly qúqyqtyq orta qalyptastyryp, kәsipkerlikti qoldap, últtyq ekonomikanyng bәsekege qabilettiligin arttyruy qajet.

Eng bastysy – kez kelgen syrtqy baghyttyng negizinde últtyq mýdde túruy tiyis. Qazaqstan qanday memleketpen әriptestik ornatsa da, onyng basty maqsaty halyqtyng әl-auqatyn jaqsartu, ekonomikany damytu, egemendikti nyghaytu jәne últtyq qauipsizdikti qamtamasyz etu boluy qajet. Tarih kórsetkendey, óz mýddesin naqty aiqynday alghan memleketter ghana jahandyq ózgerister kezeninen tabysty óte alady.

Álem rasynda da qayta bólinip jatyr. Búl – tek derjavalardyng yqpal aimaqtaryn ózgertui emes, halyqaralyq ekonomikanyn, tehnologiyanyng jәne qauipsizdik jýiesining jana kezenge ótui. Osynday tarihy betbúrys sәtinde Qazaqstan ýshin eng dúrys baghyt – yqpaldy memkelekettin  jolyn tandau dep týsinbeu kerek, ózining últtyq damu jolyn qalyptastyru dúrys. Tengerimdi diplomatiya, quatty ekonomika, zamanauy ghylym, sapaly bilim, últtyq birlik jәne berik memlekettik instituttar ghana elimizding bolashaqtaghy tabysyn qamtamasyz etedi.

Qazaqstannyng tandauy naqty bir geosayasy lagerige qosyludan búryn, eng aldymen tәuelsizdigin, últtyq mýddesin jәne azamattarynyng әl-auqatyn nyghaytugha baghyttalghan sayasat boluy tiyis. Sonda ghana elimiz әlemdik ózgerister dәuirinde óz ornyn saqtap qana qoymay, jana mýmkindikterdi tiyimdi paydalana alatyn quatty memleketke ainalady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz