Әлем тарихында әскери операциялар жиі қолданылады. Алайда олардың кейбірі тек әскери шеберлігімен ғана емес, батылдығымен, дәл жоспарлануымен және күтпеген нәтижесімен ерекшеленеді. Осындай оқиғалардың бірі – 1976 жылғы Израильдің «Энтеббе» операциясы. Көптеген әскери сарапшылар бұл операцияны XX ғасырдағы арнайы жасақтардың ең сәтті құтқару миссияларының бірі деп бағалайды. Төрт мың шақырымнан астам қашықтыққа ұшып барып, кепілге алынған жүздеген адамды аман алып шығу сол кезең үшін мүмкін емес міндет сияқты көрінген еді. Бірақ Израиль әскері тәуекелге барып, тарихта мәңгі қалатын операцияны жүзеге асырды.

1976 жылдың 27 маусымында Францияның Air France әуе компаниясына тиесілі жолаушылар ұшағы Израильдің Тель-Авив қаласынан Парижге бағыт алды. Ұшақ Афина әуежайында қысқа уақыт аялдап, жаңа жолаушыларды мінгізгеннен кейін сапарын жалғастырды. Дәл осы кезде төрт қарулы адам ұшақты басып алды. Олардың екеуі палестиналық қарулы ұйым мүшелері болса, қалған екеуі Германиядағы радикалды солшыл ұйыммен байланысты содырлар еді.

Ұшақты басып алғандар экипажды бағытын өзгертуге мәжбүрледі. Әуелі әуе кемесі Ливияның Бенгази қаласына қонып, кейін Африканың орталығындағы Уганда мемлекетіне ұшты. Ақырында ұшақ Энтеббе халықаралық әуежайына келіп тоқтады. Ол кезде Уганда президенті Иди Амин болатын. Оның билігі халықаралық қауымдастық тарапынан қатал әрі авторитарлық деп бағаланғанымен, ол лаңкестерге қолдау көрсетіп, олардың әуежайда орнығуына мүмкіндік берді.

Көп ұзамай кепілге алынған жолаушылар ескі терминал ғимаратына көшірілді. Лаңкестер өз талаптарын жариялады. Олар Израиль түрмелерінде отырған палестиналық тұтқындарды босатуды және басқа да бірнеше елдегі тұтқындарды айырбастауды талап етті. Егер талаптар орындалмаса, кепілдегі адамдарды өлтіретінін мәлімдеді.

Бірнеше күн өткен соң лаңкестер кепілдегі адамдарды ұлтына қарай бөліп, Израиль азаматтары мен еврей текті жолаушыларды ұстап қалды. Басқа мемлекеттердің азаматтарының көпшілігі босатылды. Осы шешім бүкіл әлемде үлкен алаңдаушылық туғызды. Кепілде қалған адамдардың өмірі қыл үстінде тұрды.

Израиль үкіметі өте қиын таңдау алдында қалды. Бір жағынан, адамдардың өмірін сақтау қажет еді. Екінші жағынан, лаңкестердің талабына келісу болашақта мұндай шабуылдардың жиілеуіне жол ашуы мүмкін болатын. Сондықтан Израиль басшылығы келіссөздерді жалғастыра отырып, жасырын түрде әскери операция әзірлеуге кірісті.

Бұл миссияның басты қиындығы – Энтеббе әуежайының Израильден шамамен төрт мың шақырым қашықтықта орналасуы еді. Израиль әскері бұрын-соңды мұндай алыс қашықтықта арнайы операция жүргізіп көрмеген. Оның үстіне Уганда әскері лаңкестерді қорғап тұрды. Сондықтан кез келген қателік ондаған, тіпті жүздеген адамның өміріне қауіп төндіруі мүмкін еді.

Израиль барлау қызметі операция алдында жан-жақты ақпарат жинады. Бір қызығы, Энтеббе әуежайының терминалын кезінде израильдік компаниялардың бірі салуға қатысқан екен. Соның арқасында әскери мамандар ғимараттың нақты жоспарын тауып, арнайы жаттығу алаңын жасап шықты. Арнайы жасақ сарбаздары операцияны қайта-қайта пысықтап, әрбір секундты есептеп дайындалды.

1976 жылдың 3 шілдесі күні кешке Израильдің әскери-көлік ұшақтары жасырын түрде әуеге көтерілді. Олар Қызыл теңіз бағытымен төмен биіктікте ұшып, радарларға байқалмауға тырысты. Ұзақ сапардан кейін ұшақтар Энтеббе әуежайына түн ішінде қонды.

Операцияның ең қызықты тұстарының бірі – арнайы жасақтың алдау тәсілі болды. Олар қара түсті Mercedes-Benz көлігі мен бірнеше әскери джипті бірге ала келген. Ол кезде президент Иди Амин дәл осындай қара Mercedes көлігімен жүретін. Израиль сарбаздары күзетшілерді шатастырып, президенттің кортежі келгендей әсер қалдырмақ болды. Алайда әуежай күзетшілерінің бірі күдіктеніп, тоқтауды талап етеді. Осы сәтте арнайы жасақ оқ атуға мәжбүр болды да, операцияның құпиялығы аяқ астынан ашылып қалды.

Соған қарамастан, израильдік сарбаздар терминалға санаулы минут ішінде жетті. Олар лаңкестер орналасқан залға басып кіріп, жедел шабуыл жасады. Қысқа уақытқа созылған атыста барлық лаңкестердің көзі жойылды. Арнайы жасақ кепілдегі адамдарды босатып, оларды әскери ұшақтарға қарай эвакуациялай бастады.

Операция барысында Уганда әскері де қарсылық көрсетті. Әуежай аумағында бірнеше атыс болды. Израиль әскері ұшып кетер алдында Уганда әскери-әуе күштерінің ондаған жойғыш ұшағын жойып жіберді. Бұл олардың соңынан қуғын ұйымдастырудың алдын алу үшін жасалған әрекет еді.

Барлық операция небәрі бір сағатқа жуық уақытқа созылды. Оның ішінде терминалдағы негізгі шабуыл бірнеше минуттың ішінде аяқталды. Нәтижесінде кепілге алынған 100-ден астам адамның басым көпшілігі аман құтқарылды.

Алайда бұл жеңіс құрбандықсыз келген жоқ. Израиль арнайы жасағының командирі, подполковник Йонатан Нетаньяху операция кезінде оққа ұшты. Ол сарбаздарын бастап келе жатқан сәтте ауыр жараланып, қаза тапты. Кейін операция оның құрметіне «Йонатан операциясы» деп те атала бастады. Оның есімі Израиль тарихында ерліктің символына айналды.

Өкінішке қарай, кепілдегі бірнеше адам да қаза тапты. Олардың кейбірі атыс кезінде оққа ұшса, бір егде жастағы әйел денсаулығына байланысты операцияға дейін ауруханаға жеткізілген еді. Кейін оны Уганда билігі өлтіргені белгілі еді. Осы оқиға халықаралық қауымдастықтың қатты сынына ұшырады.

Энтеббе операциясы аяқталғаннан кейін әлемнің көптеген мемлекеттері Израиль арнайы күштерінің кәсібилігіне жоғары бағалады. Әскери сарапшылар бұл миссияны арнайы операцияларды жоспарлау мен орындаудың классикалық үлгісі ретінде зерттей бастады. Кейін көптеген елдердің арнайы жасақтары Энтеббедегі тәжірибені өздерінің оқу бағдарламаларына енгізді.

Дегенмен операция халықаралық құқық тұрғысынан да қызу пікірталас туғызды. Кейбір мемлекеттер Израильдің Уганда аумағына келісімсіз әскери күш енгізуін егемендікті бұзу деп айтып келеді. Ал басқалары азаматтардың өмірін құтқару бірінші кезектегі міндет екенін айтып, бұл әрекетті ақтады. Осылайша Энтеббе операциясы әскери ғана емес, құқықтық және дипломатиялық тұрғыдан да ерекше тарихи оқиғаға айналды.

Бүгінде Энтеббе операциясы әскери тарихтағы ең батыл әрі ең дәл жоспарланған құтқару миссияларының бірі ретінде есте қалды. Ол кәсіби дайындықтың, сапалы барлау жұмысының, тәртіптің және батыл шешім қабылдаудың қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Сонымен қатар бұл оқиға терроризммен күресте мемлекеттердің алдында кейде өте күрделі моральдық әрі саяси таңдау туындайтынын тағы бір дәлелдеді.

Энтеббе операциясының басты сабағы – адам өмірін құтқару жолында табандылық, кәсібилік және батылдық шешуші рөл атқаратыны. Жарты ғасырға жуық уақыт өтсе де, бұл операция әскери академияларда зерттеліп, тарихшылар мен саясаттанушылардың назарынан түскен емес. Ол әлем тарихындағы ең ерекше құтқару миссияларының бірі ретінде өз маңызын әлі күнге дейін жоғалтқан жоқ.

Бейсенғазы Ұлықбек, 

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz