الەم تاريحىندا اسكەري وپەراتسيالار ءجيى قولدانىلادى. الايدا ولاردىڭ كەيبىرى تەك اسكەري شەبەرلىگىمەن عانا ەمەس، باتىلدىعىمەن، ءدال جوسپارلانۋىمەن جانە كۇتپەگەن ناتيجەسىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسىنداي وقيعالاردىڭ ءبىرى – 1976 جىلعى ءيزرايلدىڭ «ەنتەببە» وپەراتسياسى. كوپتەگەن اسكەري ساراپشىلار بۇل وپەراتسيانى XX عاسىرداعى ارنايى جاساقتاردىڭ ەڭ ءساتتى قۇتقارۋ ميسسيالارىنىڭ ءبىرى دەپ باعالايدى. ءتورت مىڭ شاقىرىمنان استام قاشىقتىققا ۇشىپ بارىپ، كەپىلگە الىنعان جۇزدەگەن ادامدى امان الىپ شىعۋ سول كەزەڭ ءۇشىن مۇمكىن ەمەس مىندەت سياقتى كورىنگەن ەدى. بىراق يزرايل اسكەرى تاۋەكەلگە بارىپ، تاريحتا ماڭگى قالاتىن وپەراتسيانى جۇزەگە اسىردى.

1976 جىلدىڭ 27 ماۋسىمىندا فرانتسيانىڭ Air France اۋە كومپانياسىنا تيەسىلى جولاۋشىلار ۇشاعى ءيزرايلدىڭ تەل-اۆيۆ قالاسىنان پاريجگە باعىت الدى. ۇشاق افينا اۋەجايىندا قىسقا ۋاقىت ايالداپ، جاڭا جولاۋشىلاردى مىنگىزگەننەن كەيىن ساپارىن جالعاستىردى. ءدال وسى كەزدە ءتورت قارۋلى ادام ۇشاقتى باسىپ الدى. ولاردىڭ ەكەۋى پالەستينالىق قارۋلى ۇيىم مۇشەلەرى بولسا، قالعان ەكەۋى گەرمانياداعى راديكالدى سولشىل ۇيىممەن بايلانىستى سودىرلار ەدى.

ۇشاقتى باسىپ العاندار ەكيپاجدى باعىتىن وزگەرتۋگە ماجبۇرلەدى. اۋەلى اۋە كەمەسى ليۆيانىڭ بەنگازي قالاسىنا قونىپ، كەيىن افريكانىڭ ورتالىعىنداعى ۋگاندا مەملەكەتىنە ۇشتى. اقىرىندا ۇشاق ەنتەببە حالىقارالىق اۋەجايىنا كەلىپ توقتادى. ول كەزدە ۋگاندا پرەزيدەنتى يدي امين بولاتىن. ونىڭ بيلىگى حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان قاتال ءارى اۆتوريتارلىق دەپ باعالانعانىمەن، ول لاڭكەستەرگە قولداۋ كورسەتىپ، ولاردىڭ اۋەجايدا ورنىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى.

كوپ ۇزاماي كەپىلگە الىنعان جولاۋشىلار ەسكى تەرمينال عيماراتىنا كوشىرىلدى. لاڭكەستەر ءوز تالاپتارىن جاريالادى. ولار يزرايل تۇرمەلەرىندە وتىرعان پالەستينالىق تۇتقىنداردى بوساتۋدى جانە باسقا دا بىرنەشە ەلدەگى تۇتقىنداردى ايىرباستاۋدى تالاپ ەتتى. ەگەر تالاپتار ورىندالماسا، كەپىلدەگى ادامداردى ولتىرەتىنىن مالىمدەدى.

بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ لاڭكەستەر كەپىلدەگى ادامداردى ۇلتىنا قاراي ءبولىپ، يزرايل ازاماتتارى مەن ەۆرەي تەكتى جولاۋشىلاردى ۇستاپ قالدى. باسقا مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارىنىڭ كوپشىلىگى بوساتىلدى. وسى شەشىم بۇكىل الەمدە ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزدى. كەپىلدە قالعان ادامداردىڭ ءومىرى قىل ۇستىندە تۇردى.

يزرايل ۇكىمەتى وتە قيىن تاڭداۋ الدىندا قالدى. ءبىر جاعىنان، ادامداردىڭ ءومىرىن ساقتاۋ قاجەت ەدى. ەكىنشى جاعىنان، لاڭكەستەردىڭ تالابىنا كەلىسۋ بولاشاقتا مۇنداي شابۋىلداردىڭ جيىلەۋىنە جول اشۋى مۇمكىن بولاتىن. سوندىقتان يزرايل باسشىلىعى كەلىسسوزدەردى جالعاستىرا وتىرىپ، جاسىرىن تۇردە اسكەري وپەراتسيا ازىرلەۋگە كىرىستى.

بۇل ميسسيانىڭ باستى قيىندىعى – ەنتەببە اۋەجايىنىڭ يزرايلدەن شامامەن ءتورت مىڭ شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسۋى ەدى. يزرايل اسكەرى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي الىس قاشىقتىقتا ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزىپ كورمەگەن. ونىڭ ۇستىنە ۋگاندا اسكەرى لاڭكەستەردى قورعاپ تۇردى. سوندىقتان كەز كەلگەن قاتەلىك ونداعان، ءتىپتى جۇزدەگەن ادامنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ەدى.

يزرايل بارلاۋ قىزمەتى وپەراتسيا الدىندا جان-جاقتى اقپارات جينادى. ءبىر قىزىعى، ەنتەببە اۋەجايىنىڭ تەرمينالىن كەزىندە يزرايلدىك كومپانيالاردىڭ ءبىرى سالۋعا قاتىسقان ەكەن. سونىڭ ارقاسىندا اسكەري ماماندار عيماراتتىڭ ناقتى جوسپارىن تاۋىپ، ارنايى جاتتىعۋ الاڭىن جاساپ شىقتى. ارنايى جاساق ساربازدارى وپەراتسيانى قايتا-قايتا پىسىقتاپ، ءاربىر سەكۋندتى ەسەپتەپ دايىندالدى.

1976 جىلدىڭ 3 شىلدەسى كۇنى كەشكە ءيزرايلدىڭ اسكەري-كولىك ۇشاقتارى جاسىرىن تۇردە اۋەگە كوتەرىلدى. ولار قىزىل تەڭىز باعىتىمەن تومەن بيىكتىكتە ۇشىپ، رادارلارعا بايقالماۋعا تىرىستى. ۇزاق ساپاردان كەيىن ۇشاقتار ەنتەببە اۋەجايىنا ءتۇن ىشىندە قوندى.

وپەراتسيانىڭ ەڭ قىزىقتى تۇستارىنىڭ ءبىرى – ارنايى جاساقتىڭ الداۋ ءتاسىلى بولدى. ولار قارا ءتۇستى Mercedes-Benz كولىگى مەن بىرنەشە اسكەري ءدجيپتى بىرگە الا كەلگەن. ول كەزدە پرەزيدەنت يدي امين ءدال وسىنداي قارا Mercedes كولىگىمەن جۇرەتىن. يزرايل ساربازدارى كۇزەتشىلەردى شاتاستىرىپ، پرەزيدەنتتىڭ كورتەجى كەلگەندەي اسەر قالدىرماق بولدى. الايدا اۋەجاي كۇزەتشىلەرىنىڭ ءبىرى كۇدىكتەنىپ، توقتاۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ساتتە ارنايى جاساق وق اتۋعا ءماجبۇر بولدى دا، وپەراتسيانىڭ قۇپيالىعى اياق استىنان اشىلىپ قالدى.

سوعان قاراماستان، يزرايلدىك ساربازدار تەرمينالعا ساناۋلى مينۋت ىشىندە جەتتى. ولار لاڭكەستەر ورنالاسقان زالعا باسىپ كىرىپ، جەدەل شابۋىل جاسادى. قىسقا ۋاقىتقا سوزىلعان اتىستا بارلىق لاڭكەستەردىڭ كوزى جويىلدى. ارنايى جاساق كەپىلدەگى ادامداردى بوساتىپ، ولاردى اسكەري ۇشاقتارعا قاراي ەۆاكۋاتسيالاي باستادى.

وپەراتسيا بارىسىندا ۋگاندا اسكەرى دە قارسىلىق كورسەتتى. اۋەجاي اۋماعىندا بىرنەشە اتىس بولدى. يزرايل اسكەرى ۇشىپ كەتەر الدىندا ۋگاندا اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ ونداعان جويعىش ۇشاعىن جويىپ جىبەردى. بۇل ولاردىڭ سوڭىنان قۋعىن ۇيىمداستىرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاسالعان ارەكەت ەدى.

بارلىق وپەراتسيا نەبارى ءبىر ساعاتقا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلدى. ونىڭ ىشىندە تەرمينالداعى نەگىزگى شابۋىل بىرنەشە مينۋتتىڭ ىشىندە اياقتالدى. ناتيجەسىندە كەپىلگە الىنعان 100-دەن استام ادامنىڭ باسىم كوپشىلىگى امان قۇتقارىلدى.

الايدا بۇل جەڭىس قۇرباندىقسىز كەلگەن جوق. يزرايل ارنايى جاساعىنىڭ كومانديرى، پودپولكوۆنيك يوناتان نەتانياحۋ وپەراتسيا كەزىندە وققا ۇشتى. ول ساربازدارىن باستاپ كەلە جاتقان ساتتە اۋىر جارالانىپ، قازا تاپتى. كەيىن وپەراتسيا ونىڭ قۇرمەتىنە «يوناتان وپەراتسياسى» دەپ تە اتالا باستادى. ونىڭ ەسىمى يزرايل تاريحىندا ەرلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالدى.

وكىنىشكە قاراي، كەپىلدەگى بىرنەشە ادام دا قازا تاپتى. ولاردىڭ كەيبىرى اتىس كەزىندە وققا ۇشسا، ءبىر ەگدە جاستاعى ايەل دەنساۋلىعىنا بايلانىستى وپەراتسياعا دەيىن اۋرۋحاناعا جەتكىزىلگەن ەدى. كەيىن ونى ۋگاندا بيلىگى ولتىرگەنى بەلگىلى ەدى. وسى وقيعا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قاتتى سىنىنا ۇشىرادى.

ەنتەببە وپەراتسياسى اياقتالعاننان كەيىن الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى يزرايل ارنايى كۇشتەرىنىڭ كاسىبيلىگىنە جوعارى باعالادى. اسكەري ساراپشىلار بۇل ميسسيانى ارنايى وپەراتسيالاردى جوسپارلاۋ مەن ورىنداۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى رەتىندە زەرتتەي باستادى. كەيىن كوپتەگەن ەلدەردىڭ ارنايى جاساقتارى ەنتەببەدەگى تاجىريبەنى وزدەرىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزدى.

دەگەنمەن وپەراتسيا حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان دا قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزدى. كەيبىر مەملەكەتتەر ءيزرايلدىڭ ۋگاندا اۋماعىنا كەلىسىمسىز اسكەري كۇش ەنگىزۋىن ەگەمەندىكتى بۇزۋ دەپ ايتىپ كەلەدى. ال باسقالارى ازاماتتاردىڭ ءومىرىن قۇتقارۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت ەكەنىن ايتىپ، بۇل ارەكەتتى اقتادى. وسىلايشا ەنتەببە وپەراتسياسى اسكەري عانا ەمەس، قۇقىقتىق جانە ديپلوماتيالىق تۇرعىدان دا ەرەكشە تاريحي وقيعاعا اينالدى.

بۇگىندە ەنتەببە وپەراتسياسى اسكەري تاريحتاعى ەڭ باتىل ءارى ەڭ ءدال جوسپارلانعان قۇتقارۋ ميسسيالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەستە قالدى. ول كاسىبي دايىندىقتىڭ، ساپالى بارلاۋ جۇمىسىنىڭ، ءتارتىپتىڭ جانە باتىل شەشىم قابىلداۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار بۇل وقيعا تەرروريزممەن كۇرەستە مەملەكەتتەردىڭ الدىندا كەيدە وتە كۇردەلى مورالدىق ءارى ساياسي تاڭداۋ تۋىندايتىنىن تاعى ءبىر دالەلدەدى.

ەنتەببە وپەراتسياسىنىڭ باستى ساباعى – ادام ءومىرىن قۇتقارۋ جولىندا تاباندىلىق، كاسىبيلىك جانە باتىلدىق شەشۋشى ءرول اتقاراتىنى. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە، بۇل وپەراتسيا اسكەري اكادەميالاردا زەرتتەلىپ، تاريحشىلار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ نازارىنان تۇسكەن ەمەس. ول الەم تاريحىنداعى ەڭ ەرەكشە قۇتقارۋ ميسسيالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز ماڭىزىن ءالى كۇنگە دەيىن جوعالتقان جوق.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك، 

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz