Қазақстан мен Түркия арасындағы тарихи бауырластық бүгінде саяси диалог, экономикалық әріптестік және ортақ мәдени мұраны сақтау бағыттарындағы ынтымақтастықпен сабақтасып отыр. Екі елдің стратегиялық байланыстары түркі әлемінің бірлігін нығайтып, ортақ мүдделерді халықаралық деңгейде ілгерілетуге жаңа мүмкіндіктер ашуда. Бұл ретте Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Түркияға ресми сапары мен Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитінде көтерілген бастамалардың маңызы ерекше.

Қазақстан мен Түркия арасындағы сауда көлемін 15 миллиард долларға жеткізу мақсаты, түркі халықтарының ортақ тарихи мұрасын сақтау жөніндегі бастамалар және ғылыми-мәдени байланыстарды кеңейту екіжақты ынтымақтастықтың басым бағыттарын айқындайды. Сонымен қатар білім, ғылым, технология, инвестиция және көлік-логистика салаларындағы бірлескен жобалар түркі мемлекеттері арасындағы интеграцияны тереңдетуге ықпал етеді. Осы бастамалар ортақ тарихи құндылықтарды заманауи даму міндеттерімен ұштастырып, ұзақ мерзімді әріптестікке негіз қалайды.

Қазақстан мен Түркия арасындағы стратегиялық әріптестіктің даму қарқыны, Президент Тоқаевтың түркі әлемінің ортақ тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған ұсыныстары және ғылыми-мәдени ынтымақтастықтың келешегі туралы Кютахья қаласындағы Думлупынар университетінің ректоры, профессор Сүлейман Кызылтопрак пікір білдірді.

— Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Түркияға ресми сапары екі ел арасындағы мәңгілік достық пен кеңейтілген стратегиялық әріптестікті нығайту тұрғысынан маңызды кезеңде өтті. Тарихи, мәдени және тілдік ортақтықтың нақты саяси-экономикалық ынтымақтастыққа ұласуын қалай бағалайсыз? Бұл үдерісте екі ел басшылары арасындағы диалогтың рөлі қандай?

— Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Түркияға жасаған ресми сапары екі ел арасындағы Мәңгілік достық пен кеңейтілген стратегиялық әріптестіктің нақты қадамдар арқылы нығайып келе жатқан маңызды кезеңінде өтті. Бүгінде Қазақстан мен Түркия арасындағы байланыстар тарихи, мәдени және тілдік ортақтықтарға сүйене отырып, саяси диалог, экономикалық ынтымақтастық және көпжақты алаңдардағы өзара қолдау бағыттарында жаңа мазмұнға ие болуда. Бұл – ғасырлар бойы қалыптасқан бауырластық қатынастардың қазіргі заман талаптарына сай дамып, стратегиялық әріптестік деңгейіне көтерілгенінің айқын көрінісі.

Осы үдерістің негізінде екі ел басшылары арасындағы шынайы сенімге құрылған, нақты нәтижелерге бағытталған диалог жатыр. Көшбасшылар деңгейіндегі тұрақты байланыстар мемлекеттердің ортақ мүдделерін айқындауға, ынтымақтастықтың басым бағыттарын белгілеуге және бірлескен бастамаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Өзара сенім мен ашық диалог екіжақты қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етіп, жаңа мүмкіндіктерге жол ашады.

Сонымен қатар Қазақстан мен Түркияның Түркі мемлекеттері ұйымы (ТМҰ) аясындағы өзара іс-қимылы ортақ стратегиялық көзқарасты қалыптастыруға ықпал етеді. Екі елдің ұйым қызметіне белсенді қатысуы түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықты тереңдетіп, ортақ мүдделерді халықаралық деңгейде ілгерілетуге мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Түркияға сапары тарихи бауырластықтың қазіргі заманға сай стратегиялық әріптестікке ұласқанын және екі елдің болашаққа ортақ бағдар ұстанатынын көрсетеді.

— Президент Тоқаев Түркияның Қазақстанның маңызды сауда және инвестициялық серіктестерінің бірі екенін атап өтті. Екі ел тауар айналымын 15 миллиард долларға жеткізуді көздеп отыр. Тарихи-мәдени жақындық экономикалық әріптестікті тереңдетуге қалай ықпал етеді? Қандай бағыттарда жаңа мүмкіндіктер бар?

—Тарихи және мәдени жақындық экономикалық әріптестікті тереңдетуде маңызды артықшылықтар береді. Ортақ құндылықтар, тілдік туыстық және қалыптасқан мәдени байланыстар іскерлік орта өкілдерінің бір-бірін жақсырақ танып, өзара сенім негізінде ұзақ мерзімді жобаларға кірісуіне қолайлы жағдай жасайды. Мұндай байланыстар кәсіпкерлер арасындағы түсіністікті арттырып, инвестициялық шешімдер қабылдау мен бірлескен бастамаларды жүзеге асыру үдерісін жеңілдетеді.

Қазақстан мен Түркияның екіжақты сауда көлемін 15 миллиард долларға жеткізу мақсаты осы тарихи және мәдени жақындықтың экономикалық әлеуетін көрсетеді. Бұл – екі ел арасындағы қалыптасқан сенім мен ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеруге бағытталған маңызды әрі қолжетімді меже. Оған қол жеткізу үшін сауда байланыстарын кеңейтіп, инвестициялық әріптестікті тереңдету және өзара тиімді жобаларды іске асыру қажет.

Ынтымақтастықтың басым бағыттарына энергетика, көлік және логистика, әсіресе Орта дәліз, ауыл шаруашылығы мен азық-түлік өндірісі, құрылыс және мердігерлік қызметтер, қорғаныс өнеркәсібі мен туризм жатады. Бұл салалар екі елдің экономикалық мүмкіндіктерін ұштастырып, өзара тиімді жобаларды жүзеге асыруға кең жол ашады. Мәселен, көлік-логистика саласындағы әріптестік сауда байланыстарының дамуына ықпал етсе, ауыл шаруашылығы, құрылыс және энергетика бағыттарындағы ынтымақтастық инвестициялық мүмкіндіктерді кеңейте алады.

Түрік компанияларының Қазақстандағы инвестициялық қызметі мен Қазақстанның Түркиядағы инвестицияларының артуы осы әлеуеттің нақты іске асып жатқанын көрсетеді. Экономикалық байланыстардың дамуына мәдени жақындық та оң ықпал етеді. Ортақ тарихи мұра мен өзара түсіністік іскерлік қатынастарды нығайтып, олардың тұрақтылығы мен өзара тиімділігін арттырады. Сондықтан Қазақстан мен Түркия арасындағы экономикалық әріптестік тарихи бауырластықты нақты экономикалық нәтижелермен ұштастыратын маңызды бағыт.

— Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитінде Президент Тоқаев Түркі өркениеті орталығы мен «Мәңгілік Ел» орталығын құру, сондай-ақ Түркі өркениеті мұрасын қорғау туралы конвенцияны қабылдау үдерісін жеделдету бастамаларын көтерді. Тарихшы әрі академик ретінде бұл ұсыныстардың түркі әлемінің ортақ тарихи санасын қалыптастырудағы маңызын қалай бағалайсыз?

— Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Түркі өркениеті орталығы мен «Мәңгілік Ел» орталығын құру, сондай-ақ Түркі өркениеті мұрасын қорғау туралы конвенцияны қабылдау үдерісін жеделдету жөніндегі ұсыныстары түркі әлемінің ортақ тарихи санасын нығайту тұрғысынан аса маңызды. Бұл бастамалар түркі халықтарының ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи және мәдени мұрасын жүйелі түрде зерттеп, оны келер ұрпаққа жеткізуге бағытталған.

Тарихшы ретінде ортақ мұраны ғылыми әрі институционалдық негізде сақтау тарихи сабақтастықты терең түсінуге мүмкіндік беретініне сенемін. Түркі халықтарының тарихы, мәдениеті мен өркениеттік жетістіктері бір-бірімен тығыз байланысты. Осы ортақ мұраны тұтас ғылыми тұрғыдан зерделеу түркі өркениетінің әлемдік тарихтағы орнын айқындауға және оның тарихи маңызын кеңінен танытуға ықпал етеді.

Түркі өркениеті орталығы мен «Мәңгілік Ел» орталығы осы бағыттағы зерттеулерді үйлестіріп, ғалымдар мен зерттеушілер арасындағы ынтымақтастықты дамытуға мүмкіндік береді. Мұндай орталықтардың қызметі ортақ тарихи деректерді жинақтау, ғылыми зерттеулер жүргізу, мәдени мұра нысандарын зерделеу және тарихи білімді кеңінен тарату бағыттарында маңызды рөл атқара алады. Ал Түркі өркениеті мұрасын қорғау туралы конвенция ортақ мұраны сақтау мен зерттеудің институционалдық негізін нығайтуға ықпал етеді.

Бұл бастамалардың тағы бір маңызды қыры – түркі халықтарының ортақ тарихи санасын қалыптастыру. Ортақ тарихты зерделеу өткенді танумен қатар, бүгінгі ынтымақтастықты нығайтып, болашаққа ортақ көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, Президент Тоқаевтың ұсыныстары түркі әлемінің мәдени тұтастығын нығайтып, академиялық ынтымақтастықты дамытуға және ортақ өркениеттік мұраны халықаралық деңгейде танытуға бағытталған маңызды қадамдар.

— Қазақстан тарихына арналған жеті томдық академиялық еңбекті әзірлеуге түркі мемлекеттерінің ғалымдары да қатысқан. Сонымен қатар Түркістан қаласы 2027 жылы Ислам әлемінің мәдени астанасы атанады. Бұл бастамалар түркі әлеміндегі мәдени және ғылыми ынтымақтастықты дамытуға қалай ықпал етеді? Түркиямен бірлескен зерттеулер жүргізудің қандай мүмкіндіктері бар?

— Қазақстанның түркі әлемінің ғылыми және мәдени мұрасына ерекше мән беруі түркі мемлекеттері арасындағы интеграцияны тереңдетуге елеулі үлес қосып отыр. Ортақ тарихи мұраны зерттеу, мәдени құндылықтарды сақтау және ғылыми байланыстарды дамыту Қазақстанның түркі әлеміндегі маңызды бағыттарының бірі болып саналады. Бұл жұмыстар түркі халықтарының тарихи сабақтастығын ғылыми тұрғыдан зерделеуге және ортақ мәдени мұраны кеңінен танытуға мүмкіндік береді.

Қазақстан тарихына арналған жеті томдық академиялық еңбекті әзірлеуге түркі мемлекеттерінің ғалымдарының қатысуы – халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың маңызды үлгісі. Мұндай бірлескен зерттеулер әртүрлі ғылыми мектептердің тәжірибесін ұштастырып, тарихи деректерді жан-жақты қарастыруға жағдай жасайды. Сонымен қатар ғалымдар арасындағы академиялық байланыстарды нығайтып, ортақ ғылыми ізденістердің ауқымын кеңейтеді.

Түркістан қаласының 2027 жылы Ислам әлемінің мәдени астанасы атануы Қазақстанның да, тұтас түркі әлемінің де мәдени танымалдығын арттыруға мүмкіндік беретін маңызды оқиға. Түркістанның тарихи және рухани мұрасы түркі халықтарының ортақ мәдени кеңістігін танытуда ерекше орын алады. Осы мәртебе ғылыми, мәдени және халықаралық байланыстарды дамытуға, сондай-ақ қаланың тарихи мұрасын кеңінен насихаттауға жаңа мүмкіндіктер ашады.

Түркиямен бірлескен ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыру үшін тарих, археология, тіл білімі, өнер тарихы және мәдени мұра салаларында кең мүмкіндіктер бар. Екі елдің университеттері мен ғылыми-зерттеу орталықтары арасында ортақ жобалар ұйымдастыру, студенттер мен академиктер алмасуын дамыту, бірлескен ғылыми жарияланымдар әзірлеу осы ынтымақтастықты одан әрі тереңдете алады.

Әсіресе ортақ тарихи деректерді зерттеу, археологиялық мұраларды зерделеу және түркі тілдерінің тарихи дамуын салыстырмалы тұрғыдан қарастыру бағыттарындағы жұмыстардың маңызы зор. Мұндай академиялық бастамалар мәдени жақындықты ғылыми негізде нығайтып, екі ел арасындағы ұзақ мерзімді әріптестікке берік негіз қалыптастырады. Сонымен бірге түркі әлемінің ортақ ғылыми және мәдени мұрасын халықаралық академиялық кеңістікте танытуға ықпал етеді.

— Президент Тоқаев Түркі мемлекеттері ұйымы аясында білім, ғылым, технология, сауда және инвестиция салаларында нақты жобаларды жүзеге асыру қажеттігін атап өтті. Қазақстанның осы бағыттағы бастамаларын қалай бағалайсыз? Қазақстан мен Түркия әріптестігі түркі әлемінің интеграциясына алдағы жылдары қай салаларда көбірек үлес қоса алады?

— Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Түркі мемлекеттері ұйымы аясында білім беру, ғылым, технология, сауда және инвестиция салаларында нақты жобаларды жүзеге асыру қажеттігі туралы пікірі өте орынды әрі болашаққа бағытталған. Бұл ұстаным түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықтың мазмұнын кеңейтіп, ортақ тарихи және мәдени құндылықтарды заманауи даму басымдықтарымен ұштастыруға мүмкіндік береді. Қазақстанның осы бағыттағы бастамаларын оң бағалаймын.

Алдағы жылдары Қазақстан мен Түркия арасындағы әріптестік түркі әлемінің интеграциясына бірнеше маңызды бағыт бойынша елеулі үлес қоса алады. Ең алдымен, білім беру және жоғары оқу орындары арасындағы ынтымақтастықты дамыту ерекше маңызға ие. Университеттер арасындағы байланыстарды нығайту, студенттер мен ғалымдардың академиялық алмасуын кеңейту және бірлескен білім беру бағдарламаларын жүзеге асыру ортақ білім кеңістігін қалыптастыруға ықпал етеді.

Ғылым мен технология саласындағы әріптестік те маңызды мүмкіндіктерге жол ашады. Бірлескен ғылыми-зерттеу жобалары, технологиялар мен инновацияларды трансферлеу, ғылыми жетістіктерді тәжірибеге енгізу түркі мемлекеттерінің зияткерлік және экономикалық әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар көлік-логистикалық дәліздерді дамыту, сауда байланыстарын кеңейту және инвестициялық жобаларды жүзеге асыру өңірлік экономикалық ынтымақтастықты нығайтады.

Түркі мемлекеттері ұйымының қызметі өңірлік бейбітшілікке, өзара байланыстылыққа және тұрақты дамуға үлес қосатын сындарлы ынтымақтастық алаңы ретінде одан әрі нығая алады. Ұйымның мүше мемлекеттердің егемендігін құрметтеу, өзара сенім мен диалогты дамыту қағидаттарына сүйенуі оның халықаралық беделін арттырады. Мұндай ұстаным түркі мемлекеттерінің ортақ мүдделерін үйлестіріп, өңірлік тұрақтылық пен экономикалық дамуға қолайлы жағдай қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан мен Түркия арасындағы стратегиялық әріптестік түркі әлеміндегі бейбітшілік пен ынтымақтастықты нығайтудың нақты үлгісі бола алады. Екі елдің өзара сенімге негізделген байланыстары ортақ бастамаларды жүзеге асыруға, түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықты тереңдетуге және тұтас түркі әлемінің халықаралық деңгейдегі ықпалын арттыруға жол ашады.

Abai.kz