(1991–2026 жылдар)

1991 жылғы Кеңес Одағының ыдырауы Орталық Азия халықтарының тарихында жаңа дәуірдің басталуына жол ашты. Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан халықаралық құқықтың дербес субъектілеріне айналып, өздерінің тәуелсіз даму жолын таңдады. Осылайша, ғасырлар бойы ортақ тарихи, мәдени және өркениеттік кеңістікте өмір сүрген бес мемлекет жаңа саяси-экономикалық жағдайда ұлттық мемлекеттілігін қалыптастыруға кірісті.

Отыз бес жыл – тарих өлшемімен алғанда аса ұзақ кезең емес. Алайда осы уақыт ішінде Орталық Азия мемлекеттері саяси жүйесін, экономикалық құрылымын, әлеуметтік қатынастарын және халықаралық байланыстарын түбегейлі өзгерту жолынан өтті. Бүгінде аймақ әлемдік геосаясат пен геоэкономикада маңызы артып келе жатқан дербес өңір ретінде таныла бастады.

Тәуелсіздіктің басты тарихи нәтижесі – бес мемлекеттің өз тағдырын өзі айқындау құқығына ие болуы, ұлттық мемлекеттік институттарын қалыптастыруы және халықаралық қауымдастықтағы орнын белгілеуі.

Ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасуы – тәуелсіздіктің басты жетістігі

1991 жылдан кейінгі алғашқы жылдар Орталық Азия елдері үшін аса күрделі тарихи сынақ болды. Бұрынғы кеңестік шаруашылық байланыстардың үзілуі, өндірістің құлдырауы, әлеуметтік қиындықтар, инфляция және жұмыссыздық жаңа мемлекеттердің алдында күрделі міндеттер қойды.

Соған қарамастан, бес ел өздерінің мемлекеттік институттарын қалыптастырды, конституцияларын қабылдады, ұлттық валюталарын енгізді, мемлекеттік шекараларын айқындап, сыртқы саясаттың дербес бағыттарын белгіледі.

Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болып, халықаралық ұйымдармен байланыстарын дамытты. Бұл олардың халықаралық құқықтағы дербес мәртебесін нығайтты.

Әр мемлекет ұлттық даму ерекшеліктеріне сәйкес саяси басқару жүйесін қалыптастырды. Қазақстан көпвекторлы сыртқы саясатқа басымдық берсе, Өзбекстан соңғы жылдары экономикалық ашықтық пен реформаларды жеделдетуге бағыт алды. Қырғызстан саяси бәсекелестік пен қоғамдық белсенділіктің өзіндік үлгісін көрсетті. Тәжікстан азаматтық соғыстан кейін ұлттық тұрақтылық пен мемлекеттілікті қалпына келтіруге күш салды. Түрікменстан бейтараптық мәртебесіне негізделген сыртқы саяси бағытты таңдады.

Әрине, саяси институттардың тиімділігі, азаматтық қоғамның дамуы, құқық үстемдігі және мемлекеттік басқарудың ашықтығы мәселелері әлі де өзекті. Сондықтан тәуелсіз мемлекеттіліктің сапасын тек егемендік белгілерімен емес, азаматтардың құқықтары мен әл-ауқаты арқылы да бағалау қажет.

Экономикалық жаңғыру және ұлттық даму модельдері

Отыз бес жылдағы маңызды өзгерістердің бірі – Орталық Азия мемлекеттерінің жоспарлы экономикадан нарықтық қатынастарға көшуі. Қазақстан мұнай-газ, тау-кен, металлургия, көлік-логистика және қаржы салаларын дамыту арқылы аймақтың ірі экономикалық орталығына айналды. Шетелдік инвестицияларды тарту, инфрақұрылымды жаңарту және халықаралық көлік дәліздерін қалыптастыру ел экономикасының мүмкіндіктерін кеңейтті.

Өзбекстан өнеркәсіпті әртараптандыру, ауыл шаруашылығын жаңғырту, тоқыма өндірісін дамыту, энергетика мен инфрақұрылымға инвестиция тарту бағытында елеулі өзгерістер жасады. Халық санының өсуі мен ішкі нарықтың кеңеюі оның экономикалық әлеуетін арттырып отыр.

Қырғызстан гидроэнергетика, ауыл шаруашылығы, туризм, алтын өндіру және қызмет көрсету салаларын дамытуға басымдық берді. Елдің табиғи-географиялық ерекшеліктері жаңартылатын энергия көздерін дамытуға мүмкіндік береді.

Тәжікстан үшін энергетика, су ресурстары, гидроэнергетика, алюминий өндірісі және көлік инфрақұрылымы стратегиялық маңызға ие. Елдің су-энергетикалық әлеуеті бүкіл аймақтың экономикалық болашағына ықпал ететін факторлардың бірі болып табылады.

Түрікменстан табиғи газ қорларына сүйене отырып, энергетика секторын дамытуға, газ экспортын кеңейтуге, химия өнеркәсібі мен көлік инфрақұрылымын жаңғыртуға ұмтылды.

Дүниежүзілік банктің салыстырмалы деректері бойынша, 2024 жылы Қазақстанның жалпы ішкі өнімі шамамен 291,5 млрд АҚШ долларын, Өзбекстанның 115 млрд долларын, Түрікменстанның 51,4 млрд долларын, Қырғызстанның 17,5 млрд долларын, ал Тәжікстанның 14,2 млрд долларын құрады. Бұл көрсеткіштер экономикалық ауқым жағынан Қазақстанның аймақтағы жетекші орнын, ал Өзбекстанның ірі әрі қарқынды дамып келе жатқан экономикалардың бірі екенін көрсетеді.

Сонымен қатар 2024 жылғы нақты экономикалық өсім қарқыны бойынша Қырғызстан 9 пайыз, Тәжікстан 8,4 пайыз, Өзбекстан 6,5 пайыз, Түрікменстан 6,3 пайыз, Қазақстан 5 пайыз деңгейінде болды. Демек, экономикалық көшбасшылықты бағалағанда жалпы ішкі өнімнің көлемін ғана емес, өсу қарқынын, жан басына шаққандағы табысты және халықтың тұрмыс сапасын да ескеру қажет.

Халықаралық аренадағы Орталық Азияның жаңа орны

Тәуелсіздік жылдарында Орталық Азия мемлекеттері халықаралық қатынастардың дербес қатысушыларына айналды. Олар Ресей, Қытай, АҚШ, Еуропалық одақ, Түркия, Иран және басқа да мемлекеттермен саяси, экономикалық және мәдени байланыстарын дамытты.

Қазақстан көпвекторлы сыртқы саясатты қалыптастырып, халықаралық ұйымдар мен келіссөз алаңдарында белсенділік танытты. Өзбекстанның аймақтық дипломатияны жандандыруы Орталық Азиядағы өзара сенімнің артуына ықпал етті. Қырғызстан мен Тәжікстан халықаралық даму институттарымен, ал Түрікменстан бейтараптық саясаты арқылы сыртқы байланыстарын кеңейтті.

Соңғы жылдары Орталық Азия мемлекеттері арасындағы саяси диалог жаңа деңгейге көтерілді. Мемлекет басшыларының консультативтік кездесулері, сауда-экономикалық байланыстардың жандануы, көлік дәліздері мен энергетикалық жобалар бойынша ынтымақтастық аймақтың тұтастығын нығайтуға бағытталған маңызды қадамдар болып табылады.

Бүгінде Орталық Азия Еуропа мен Азияны жалғастыратын маңызды географиялық кеңістікке айналып отыр. Қытай – Еуропа бағытындағы құрлықтық тасымалдар, Транскаспий халықаралық көлік бағыты, теміржол және автомобиль жолдары желісін дамыту бес мемлекет үшін жаңа экономикалық мүмкіндіктер ашуда.

Осы орайда Орталық Азия елдерінің өзара ынтымақтастығы сыртқы державалармен қарым-қатынастың баламасы емес, керісінше, олардың халықаралық аренадағы келіссөздік мүмкіндіктерін арттыратын маңызды фактор екендігін атап өткен жөн.

Ортақ тарихи мұра және ұлттық бірегейліктің жаңғыруы

Тәуелсіздіктің тағы бір маңызды нәтижесі – ұлттық тарихқа, мәдениетке, тілге және рухани құндылықтарға деген қоғамдық қызығушылықтың артуы. Орталық Азия халықтары өздерінің тарихи мұрасын қайта зерделеуге мүмкіндік алды. Қазақ хандығы, Әмір Темір дәуірі, Бұхара, Хиуа және Қоқан хандықтары, Ұлы Жібек жолы, түркі өркениеті, ортағасырлық қалалар мен ғұламалардың мұрасы ғылыми және қоғамдық айналымда жаңаша қарастырыла бастады.

Ұлттық тілдердің мемлекеттік мәртебесі нығайып, білім беру, ғылым, мәдениет және ақпарат салаларында ұлттық мазмұнды дамытуға жол ашылды. Тарихи тұлғалар мен мемлекет қайраткерлерінің мұрасы қайта бағаланып, ұлттық сана мен тарихи жадты жаңғыртуға ерекше көңіл бөлінді.

Сонымен бірге жаһандану жағдайында ұлттық мәдениетті сақтау, жастардың сапалы білім алуы, ғылым мен инновацияны дамыту және жаңа технологияларды игеру мәселелері алдыңғы қатарға шықты.

Шешімін күткен ортақ мәселелер

Тәуелсіздіктің отыз бес жылдық тәжірибесімен бірге Орталық Азия мемлекеттері алдында шешімін күткен бірқатар күрделі мәселелер де сақталып отыр.

Біріншіден, экономиканы әртараптандыру және шикізатқа тәуелділікті азайту қажет. Өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, жоғары технологиялар мен шағын және орта бизнесті дамыту тұрақты экономикалық өсудің негізгі шарты болып қала береді.

Екіншіден, су және энергетикалық қауіпсіздік мәселесі аймақ үшін стратегиялық маңызға ие. Әмудария мен Сырдария өзендерінің ресурстарын тиімді пайдалану, Арал теңізінің экологиялық апатын еңсеру, климаттың өзгеруіне бейімделу және трансшекаралық су ресурстарын әділ бөлу бес мемлекеттің ортақ жауапкершілігін талап етеді.

Үшіншіден, халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту, сапалы білім мен медицинаның қолжетімділігін арттыру, жұмыс орындарын ашу және еңбек миграциясына байланысты мәселелерді шешу маңызды.

Төртіншіден, құқықтық мемлекет қағидаттарын нығайту, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес және азаматтардың қоғамдық өмірге қатысу мүмкіндіктерін кеңейту қажет.

Демек, тәуелсіздіктің келесі кезеңіндегі табысты айқындайтын өлшем – тек экономикалық көрсеткіштер емес, ең алдымен адамның өмір сапасы, қоғамдық әділеттілік және болашақ ұрпақтың мүмкіндіктері.

Орталық Азияның болашағы – ортақ ынтымақтастықта

2026 жылға қарай Орталық Азияның геосаяси және геоэкономикалық маңызы арта түсті. Әлемдік сауда бағыттарының өзгеруі, энергетикалық қауіпсіздік, көлік дәліздерінің дамуы және жаңа халықаралық экономикалық байланыстар аймақтың стратегиялық әлеуетін күшейтіп отыр.

Алдағы кезеңде бес мемлекеттің ынтымақтастығын тереңдету бірнеше бағыт бойынша маңызды нәтиже бере алады: ортақ көлік-логистика жүйесін қалыптастыру, сауда кедергілерін азайту, энергетикалық байланыстарды дамыту, су ресурстарын бірлесіп басқару, ғылыми-білім беру алмасуын кеңейту және мәдени-гуманитарлық қатынастарды нығайту.

Бұл ретте әр мемлекеттің егемендігі мен ұлттық мүдделерін құрметтеу, тең құқықты серіктестік және өзара тиімділік қағидаттары басты орында болуы тиіс.

35 жылдық тарихи тәжірибе және жаңа міндеттер

Орталық Азия мемлекеттерінің 1991–2026 жылдардағы тәуелсіз даму жолы – күрделі тарихи өзгерістер, ұлттық жаңғыру, саяси және экономикалық ізденістер кезеңі. Осы уақыт ішінде бес мемлекет халықаралық деңгейде танылған, өзіндік даму стратегиясы мен ұлттық мүддесі бар дербес елдерге айналды.

Әрине, олардың жетістіктері мен даму қарқыны бірдей емес. Қазақстан экономикалық ауқымы мен халықаралық байланыстары жағынан аймақтың жетекші мемлекеті болып отыр. Өзбекстан халық саны, ішкі нарығы және реформалардың ауқымы бойынша маңызды рөл атқарады. Қырғызстан мен Тәжікстанның гидроэнергетикалық және табиғи әлеуеті зор. Түрікменстанның энергетикалық ресурстары аймақтың экономикалық мүмкіндіктерінде ерекше орын алады.

Алайда Орталық Азиядағы нағыз көшбасшылықты бір мемлекеттің жетістігімен ғана өлшеуге болмайды. Аймақтың ортақ табысы – бес елдің тұрақты дамуы, бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтауы, өзара сенім мен экономикалық ынтымақтастықты нығайтуы.

35 жылдық тәуелсіздік тәжірибесінің басты тарихи сабағы да осында: мемлекеттің шынайы қуаты оның табиғи байлығымен ғана емес, адами капиталымен, білімді ұрпағымен, тиімді институттарымен, қоғамдық бірлігімен және халықаралық беделімен өлшенеді.

Орталық Азия халықтарын ортақ тарих, рухани жақындық, мәдени сабақтастық және географиялық тағдыр біріктіреді. Сондықтан XXI ғасырдағы басты міндет – осы тарихи байланысты заманауи экономикалық, ғылыми және саяси ынтымақтастықтың берік негізіне айналдыру.

Тәуелсіздіктің алғашқы 35 жылы ұлттық мемлекеттілікті қалыптастыру дәуірі болса, алдағы кезең Орталық Азияның әлемдік кеңістіктегі бәсекеге қабілетті, тұрақты және өркендеген аймақ ретінде қалыптасу дәуірі болуы тиіс.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz