«قازاق كىتابى جانە نارىق» دەگەن اسا زور پروبلەما 30 جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلەدى. جۇرتتىڭ ءبارى دە قالامگەرلەردىڭ بيلىك تەندەرمەن شىعاراتىن 1-2 مىڭ تيراجبەن شىعاتىن كىتابىن مىسە تۇتىپ، ول قولىندا بارلاردان اتان-تۇيەدەي سۇراپ الاتىن كۇيگە ۇشىرادى.

مىنە، وسىنى ەسكەرمەي، بىلايعى جۇرت «قازاق كىتاپ وقىماۋعا اينالدى» دەپ قارا اسپاندى توندىرەتىن كۇيگە جەتتىك. «ۇرا بەرسەڭ قۇدايدا ولەدى» دەمەكشى، قازاق جۇرتىنىڭ ساناسىنا وسى پىكىر ابدەن ءسىڭىپ تە كەتتى. قازاق كىتاپ وقىمايدى ەمەس، نارىقتاعى جاعداي وقىتپايدى دەگەن ءجون ءسوزدى ۇعاتىن جان تابىلمايتىن بولدى.

وسى دوگمانىڭ سەڭىن بەلگىلى اقىن، ءارى قارىمدى دا، الىمدى جازۋشى اقبەرەن ەلگەزەك «دارداي» رومانىمەن بۇزدى.

بۇعان دەيىن اقبەرەن باۋىرىمىز پروزادا ءوزىنىڭ باعىن سىناپ، «بولماعان بالالىق شاق» رومانىمەن ادەبي توڭكەرىس جاساعانىن دا وسى ورايدا ايتا كەتپەكپىز. ارتىنشا، ءبىر جىلدا ءۇش بىردەي تەاتردا سپەكتاكل قويىلىپ، ءالى كۇنگە جۇرت جاپىرىلىپ باراتىن انشلاگ قويىلىم بوپ كەلەدى. 2025 جىلدىڭ كوكتەمىندە شىعارمامەن اتتاس كينوتۋىندى دا ۇلكەن ەكراندارعا شىعىپ، 1,5 اي اينالىمنان تۇسپەي، تابىستى كينوونىمگە اينالدى.

«بولماعان بالالىق شاق» تىرناقالدى تۋىندىسىمەن پروزاداعى باعىن سىناعان اقبەرەن ەلگەزەك ەندى قازاق وقىرمانىنا «دارداي» رومانىن ۇسىنىپ وتىر. اتاقتى كولۋمبيالىق ماركەستىڭ «مەنى باسپاگەرلەر اش قالدىرمايدى» دەگەن  ءسوزىن، اقبەرەن «مەنى، ۇلت قالامگەرى رەتىندە زامانالىق ءاى مەن ءىت اش قالدىرمايدى» دەپ مادەني ۇران تاستادى. نەگە ءبىز مادەني ۇران تاستادى دەپ وتىرمىز!؟

ءيا، قاي گازەتتى اشىپ قالما، قاي سايتتى باسىپ قالما  كىتابىن وقىرمانعا جەتكىزە الماي زارلاعان قالامگەرلەر قاۋىمىنان اياق الىپ جۇرە المايسىڭ. ءتىپتى ءاى مەن ءىت-ءدى اتشا ەرتتەپ مىنۋگە ءتيىس جاستارعا دا وسى اۋرۋ، وسى زارلاۋىقتىق دەرتى جۇعىپتى. «كەڭەستىك كەزەڭدە 100 مىڭدى ەڭسەرۋشى ەدىك، قازىر 1-2 مىڭدىق تەندەرگە تەلمىرىپ قالدىق»، دەيتىن اقساقال جازۋشىلار بۇنى ايتسا قۇبا قۇپ دەر ەدىڭ؟ وسىعان دەيىنگى باستىقتار مەن بيزنەسمەندەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ، «كىتابىمدى شىعارىپ بەر» دەيتىن تىلەنكەشتىك ادام جيرەنەتىن جامان ادەتتەن ارىلۋعا جاسالعان العاشقى قادامدى ۇشىراتقاندا شىنىن ايتۋ كەرەك قۋاندىق.

«دارداي» رومانى ءولى قازاق كىتاپ نارىعىنىڭ بويىنا قان جۇگىرتتى. قازاق كىتاپ نارىعى دەگەن قۋراعان تەرەككە جان ءبىتىردى. جانە ەڭ باستىسى جالپىالاشتىق «تۇتىنۋشىلىق» نارىعىندا كىتاپقا دەگەن سۇرانىستىڭ بار ەكەنىن تامىرشىداي تاپ باسا ءبىلدى. وزگە ارىپتەستەرى اڭعارماعان دۇنيەنى ءبىرىنشى بولىپ بايقادى.

قازاقتىڭ تابيعاتى قاشاندا ەشكىم قولمەن ۇستاپ كورمەگەن، بىراق اتى مەن اتاعىن سىرتتاي بىلەتىن نارسەنىڭ وزىندە بولۋىن قالاۋشىلىقتان تۇرادى. بۇنى بيزنەس تىلىمەن «تۇتىنۋشىلىق قاسيەت» دەپ اتايدى. ءيا، نارىق قازاق ومىرىنە كىرگەلى ۇلتىمىز تەك برەندكە اينالعان دۇنيەلەردى عانا تۇتىنىپ، قالعاندارىن مەنسىنبەيتىن بولدى. كىتاپتى دا تاپ سونداي قىلىپ، ءوزىنىڭ ويلى وقىرمانىنا ازىرگە تەك اقبەرەن ەلگەزەك قانا ۇسىنا الدى.

جازۋشىلار اراسىندا دا: «ءبارىمىز دە كىتاپ شىعارىپ كورىپ ەدىك، بىراق ونلاين ساتۋعا قويعاندى ءبىرىنشى رەت كوردىكتىڭ» ءداۋىرى تۋدى. ونى تۋعىزعان اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ «جازىپ شىعۋ ماعان – سەرت، ونلاين ساتىلساڭ ساعان – سەرت» دەگەن الاپات تۋىندىگەرلىك تىرلىگى.

تەلەگرام پلاتفورماسىندا اقبەرەن ەلگەزەك جاساقتاعان ونلاين كىتاپ دۇكەنى الەۋمەتتىك جەلىدە بىرنەشە كۇننەن بەرى ەداۋىر تالقىعا ءتۇستى. جالپى جۇرت اۆتورعا قۇتتى بولسىن ايتىپ، رومانعا ساتتىلىك تىلەپ جاتتى. ال وسى كۇندەرى حالىق قۇر قۇتتىقتاۋمەن شەكتەلدى مە، ساتىلىمنىڭ جاعدايى قالاي دەگەن سۇراقتار مازالاعان سوڭ، اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ وزىنە حابارلاسقان ەدىك.

– اعا، رومان قۇتتى بولسىن! تەلەگرام كانال اشىپسىز. رومان قالاي ءوتىپ جاتىر؟

– اللاعا شۇكىر، تەلەگرام ارنامىزعا وقىرمان وتە بەلسەندى كىرىپ، كىتاپ ساۋداسىن قىزۋ جاساپ جاتىر. شامالاپ وسىنداي بولاتىن شىعار دەگەننەن دە اسىپ ءتۇستى. جۇرت جاڭا شىعارماعا سۋساپ قالعان سياقتى. ونىڭ ۇستىنە قازىر جاڭادان شىققان كىتاپتار وقىرمانعا مۇلدە جەتپەيدى. سوسىن ءىشى پىسقاننىڭ ءبارى «حالىق كىتاپ وقىمايدى» دەپ جازىقسىز كىنالاپ جاتادى. وقىرمانعا كىتاپتى الۋعا جاعداي جاسا، سوسىن وقىماسا، رەنجۋگە بولادى. ال مەنى وقىرمان ەشقاشان رەنجىتكەن ەمەس. ولەڭ جازىپ، الەۋمەتتىك جەلىگە سالسام، ورتا ەسەپپەن 40-50 مىڭنان استام وقىرمان وقيدى دەگەن ستاتيستيكا الامىن. بۇنى كىتابىڭ وسىنداي مىڭداعان تارالىممەن وقىلدى دەۋگە بولادى. ال «بولماعان بالالىق شاق» ءارتۇرلى فورماتتا، كىتاپ تۇرىندە بولسىن، ونلاين تۇردە بولسىن، پيراتتىق تارالىممەن تاراعانى بولسىن، شامامەن 1 ميلليوننان استام ادام وقىدى. ويتكەنى قايدا بارسام، وسى كىتاپتى وقىدىم دەگەن ادام الدىمنان كوپ شىعادى. كينونى كورگەن ادامنىڭ قاراسى ودان كوپ. كينونى كورە الماي قالعاندار، «قايدان كورە الامىز؟» دەپ سۇراپ جاتادى. سوندىقتان ول كينونى دا وسى ارناعا جۇكتەپ، كورەرمەنگە قول جەتىمدى ەتىپ قويدىق. ءبىزدىڭ باسپا شىعارعان «بولماعان بالالىق شاق» كىتابىنىڭ رەسمي تارالىمى بۇگىن 50 000 دانادان استى. «كاسپي دۇكەننەن» كۇنىنە كەم دەگەندە 10-15 دانا ساتىلادى. بۇل مەنى اۆتور رەتىندە ارينە قۋانتادى ءارى جاڭا شىعارمالارعا شابىتتاندىرادى. ال ەندى «داردايعا» كەلەتىن بولساق، جاڭا رومان جازىلدى، تەلەگرام كانالعا شىقتى دەگەن كۇننەن 2 تاۋلىك وتپەي، 100 دەن استام ەلەكتروندىق نۇسقاسى ساتىلىپ كەتتى. ودان بولەك بۇل ارناعا قويىلعان «بولماعان بالالىق شاق» كىتابى مەن كينوفيلمى دە وسىعان جاقىن ناتيجە كورسەتتى. ءالى جۇرت تولىق بىلمەي جاتىر عوي، ابدەن ءبىلىپ العان سوڭ، كىتاپتىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىنىڭ ساتىلىمى بولاشاقتا ايىنا 3000 دانادان اسادى دەپ سەنىپ وتىرمىز. ارينە وعان جۇرتتى شارشاتىپ الماي، نازىك ماركەتينگتىك قادامدار جاسايمىز. ونلاين دۇكەن اشىپ قويىپ، جۇمىس ىستەمەي قولىڭدى قۋسىرىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. بۇل – نارىق. نارىق بولعاسىن، ونىڭ بارلىق زاڭدىلىقتارىن زەرتتەپ، تالابىنا كونىپ، سوعان ساي ارەكەتتەر جاساۋ كەرەك. نان ساتساڭ دا – سول، كىتاپ ساتساڭ دا – سول زاڭدىلىقتار. تەك جالىقپاۋ كەرەك. شارشادىم دەمەۋ كەرەك. كىتابىن وتپەسە، وعان مەملەكەتتى يا قوعامدى كىنالاماي، تەك ءوزىڭدى جۇندەي تۇتۋگە ءتيىسسىڭ. سوندا عانا كوزقاراسىڭ، ساناڭ وزگەرىپ، ناقتى قادامدار جاساپ، قيمىلداي باستايسىڭ. مەنىڭ ايتارىم سول.

– راحمەت، اعا! الداعى شىعارماشىلىق جوسپارلارىڭىز قانداي؟     

– اماندىق بولسا، وسى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ اياق جاعىندا وقىرمانعا تاعى ءبىر كىتاپ ۇسىنباقشىمىن. بۇل ەندى ادەبي تۋىندى ەمەس. «ياساۋي تاريقاتىنىڭ جاۋھار سىرلارى» اتتى رۋحاني-تانىمدىق ەڭبەك بولادى. ودان كەيىن بالالارعا ارنالعان تاعى ءبىر كىتابىمدى كوكتەمگە تاياۋ شىعارسام دەگەن وي بار. وسى ەكى كىتاپتى ۇسىنىپ بولعان سوڭ، وقىرماننان رۇقسات سۇراپ، ءبىر جىلعا جاڭا رومانىمدى جازۋعا اپانىما قايتادان كىرىپ كەتسەم دەپ وتىرمىن).

– ساتتىلىك اعا!

– امان بولىڭدار!

جاڭا روماندى وقىرمانعا تانىستىرۋ ماقساتىندا ارنايى جابىق Telegram ارناسى اشىلعان. بۇل پلاتفورمادا:

• «دارداي» رومانىنىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى (شەكتەۋلى مەرزىمگە);
• «بولماعان بالالىق شاق» ءفيلمىنىڭ جوعارى ساپاداعى نۇسقاسى جانە اتتاس كىتاپتىڭ ەلەكتروندى ءتۇرى;
• اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ ەكى پوەزيالىق جيناعى سىيلىق رەتىندە ۇسىنىلادى;
• ءار وقىرمانعا كىتاپتار اۆتوردىڭ جەكە قولتاڭباسىمەن جەتكىزىلەدى.

جاڭا رومانمەن تانىسىپ، اۆتوردىڭ وزگە دە ەڭبەكتەرىن الۋ ءۇشىن تومەندەگى سىلتەمە ارقىلى Telegram-بوتقا وتۋگە بولادى: تەلەگرام ارنا

ەندى ادەبيەت الەمىنە «اسپاننان نايزاعاي تۇسىرگەن» تۋىندىنىڭ وزىنە قىسقاشا توقتالا كەتەيىك:

شىعارمانىڭ نەگىزگى يدەياسى اۆتورعا شامامەن ەكى جىل بۇرىن تاڭعى مەزگىلدە «ايان» تۇرىندە كەلگەن. سول ساتتە قاعازعا تۇسكەن العاشقى قىرىق بەت كەيىننەن كەڭەيتىلىپ، رومان بيىل كۇزدە تولىق تامامدالعان. ەندى اراعا ءسال-ءپال ۋاقىت تاۋىپ، وقىرماننىڭ كوز ايىمىنا اينالعالى وتىرعان جايى بار. بۇرىن ءبىز تەك بالالارعا ارنالعان فەنتەزيدى قاناعات تۇتساق ەندى دجوردج ورۋەللدىڭ «1984»، «مال قورا» جانە فرانتس كافكانىڭ «قۇبىلۋ» شىعارمالارىمەن ۇندەس، فەنتەزي تىلىندە جازىلعان قازاقى نۇسقانى وقۋعا قول جەتكىزىپ وتىرمىز.

روماندا ماگيالىق رەاليزم تاريحپەن، ساياسات سوپىلىق ىلىممەن، قاراپايىم ءومىر مەتافيزيكامەن، حالىقتىڭ جان جاراسى ۇمىتپەن تۇتاسىپ كەتكەن. باستى كەيىپكەر بەكەت – سوۆەت زامانىنىڭ اتەيست قوعامىندا ءوسىپ-جەتىلگەن قاراپايىم قۇرىلىسشى. بەكەت – سەمەي پوليگونىنىڭ قۇرباندارىنىڭ ۇرپاعى، رادياتسيامەن جانە عاسىر وتىرىگىمەن ۋلانعان كىشكەنتاي ادام. ول ءبىر كۇنى الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى ۇيىندە 81 مەترلىك الىپ بولىپ ويانادى. ءوزى دە، اينالاسى دا بۇل وزگەرىستى قابىلداي المايدى. بەكەت تە ءوز ىشىندە ەكىگە ءبولىنىپ، قوعام قاققا جارىلادى. ادامزات مۇنداي قۇبىجىقتى قابىلداۋعا دايىن ەمەس. بىراق بەكەت عالامات كۇشىن قيراتۋعا ەمەس، ءوزىن ءوزى تانۋعا، حالقىنا قورعان بولۋعا جۇمساۋعا بەكىنەدى...

سەمەي پوليگونىنىڭ قۇرباندارىنا باعىشتالعان، اۆتورعا ايان بوپ تۇسكەن رۋحاني-ميستيكالىق روماندا قازاقي دۇنيەتانىمىزعا ءتان اق كۇشتەر مەن قارا زۇلىمداردىڭ سوعىسى سۋرەتتەلىپ، ادام مەن ءناپسىنىڭ كۇرەسى توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربىپ، ادامنىڭ اشكوزدىگى مەن ادىلەتسىزدىكتەن شارشاعان ۇلتتىڭ بەينەسى شۇرايلى تىلمەن شيراتىلا سومدالادى. وسىلايشا، اقبەرەن ۇيقىداعى قازاق وقىرماندارىن ءدۇر سىلكىنتىپ وياتىپ، ءوزىنىڭ شىعارماشىلىقتاعى جاڭالىعىن تارتۋ ەتە ءبىلدى.

«دارداي» — بۇگىنگى قوعامنىڭ وزەكتى تاقىرىپتارىن تەرەڭ قامتىعان، ساياسات، ءدىن، جانە تاريح ءبىر-بىرىمەن استاسقان كوركەمدىك تۇرعىدان كۇردەلى شىعارما رەتىندە ءوز باعالاۋىن پاتشا پەيىل وقىرماندارىنان الاتىن بولادى. جاڭاشىلدىعى مەن تىلسىمدىعى استاسقان جاڭا تۋىندىنى قابىل الايىق، الاش جۇرتى!

قازاق ادەبيەتىندە تىڭ باعىت اشاتىن، ميستيكالىق-فەنتەزي جانرىنداعى بۇل شىعارما وقىرمان ءۇشىن ەلەۋلى جاڭالىق بولارى ءسوزسىز.

نۇرگەلدى ابدىعانيۇلى

Abai.kz