ستوكگولم حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI)  27 ساۋىردە جاريالانعان ەسەبىنە سايكەس، 2025 جىلى الەمدىك اسكەري شىعىندار 2,9%-عا ءوسىپ، 2,88 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. وتكەن جىلى دۇنيە ەلدەرى اسكەري شىعىندارعا الەمدىك ءجىو-ءنىڭ 2,5%-ىن جۇمساعان، بۇل 2009 جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى دەڭگەي سانالادى.

دەگەنمەن، شىعىنداردىڭ ءوسۋ قارقىنى 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا از-ماز باياۋلاپ، ايىرما شامامەن 10%-دى قۇراعان. بۇل اقش-تىڭ اسكەري شىعىندارىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى. اقش-تى ەسەپتەمەگەندە، جالپى الەمدىك شىعىندار 9,2%-عا وسكەن.

«الەمدىك اسكەري شىعىندار 2025 جىلى قايتادان ءوسىم كورسەتتى، سەبەبى مەملەكەتتەر سوعىستىڭ تاعى ءبىر جىلىنا جانە گەوساياسي توڭكەرىستەرگە اۋقىمدى قارۋ-جاراق باعدارلامالارىمەن جاۋاپ بەردى. قازىرگى داعدارىستاردىڭ اۋقىمىن، سونداي-اق مەملەكەتتەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى اسكەري شىعىندارىن ەسكەرە وتىرىپ، بۇل ءوسىم 2026 جىلى دا جانە ودان كەيىن دە جالعاسۋى مۇمكىن»، - دەپ بولجايدى «SIPRI» اسكەري شىعىندارى مەن قارۋ-جاراق ءوندىرىسى باعدارلاماسىنىڭ زەرتتەۋشىسى سياو ليان.

رەسەيدىڭ اسكەري بيۋدجەتى قانشا؟

«SIPRI» ەسەپتەۋلەرىنە سايكەس، رەسەي ءبىر جىل ىشىندە اسكەري شىعىندارىن 5,9%-عا ارتتىرىپ، 190 ميلليارد دوللارعا ء(جىو-ءنىڭ 7,5%-ى) جەتكىزگەن. بۇل كورسەتكىش بويىنشا رەسەي – امەريكا قۇراما شتاتتارىنان (954 ميلليارد) جانە قىتايدان (336 ميلليارد) كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇر.

زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، رەسەيدىڭ اسكەري شىعىندارىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 2022 جىلى ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن بەرى ەڭ باياۋ كورسەتكىشتى قۇراعان. سوعان قاراماستان، ونىڭ ۇكىمەتتىك شىعىندارداعى ۇلەسى 20%-عا جەتكەن.

«SIPRI» ەسەبىنشە، ەكونوميكالىق قىسىم مەن سانكتسيالارعا قاراماستان، رەسەي اسكەري شىعىندارىن جىل سايىن ارتتىرىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە ساتىپ الۋ ستراتەگياسىن وزگەرتۋدە. ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن العاشقى ماسكەۋ شىعىنداردى شەكتەۋ ماقساتىندا ارزان قارۋ-جاراق جۇيەلەرىن كوپ مولشەردە ساتىپ الۋعا كوشكەن. مىسالى، رەسەيدىڭ ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن پايدالانۋى ايتارلىقتاي وسكەن. بۇل ۇشاقتار مەن بروندالعان كولىكتەر سياقتى قىمباتىراق جابدىقتاردىڭ بۇرىنعى شىعىندارىن ءىشىنارا وتەيدى.

الايدا، سانكتسيالار رەسەيدىڭ شىعىندارىن ارتتىرىپ، كرەملدى قوس ماقساتتى كومپونەنتتەر مەن وزىق تەحنولوگيالاردى يمپورتتاۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. «SIPRI» مالىمەتتەرى بويىنشا، جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن قايتا قۇرىلىمداۋ شىعىنداردىڭ جالپى وسۋىنە اكەلدى.

ۋكراينانىڭ اسكەري بيۋدجەتى قانشا؟

ۋكراينا 2025 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي اسكەري شىعىنداردىڭ جالپى كولەمى بويىنشا جەتىنشى ورىنعا يە بولدى (20%-عا ءوستى). رەسەيدىڭ باسقىنشىلىعىنان قورعانعان ەل اسكەري ماقساتتارعا ۇزىن-ىرعاسى 84,1 ميلليارد دوللار جۇمساعان. بۇل تاريحي رەكورد، ەلدىڭ ءجىو-ءنىڭ 40%-ىن جانە ۇكىمەتتىك شىعىنداردىڭ 63%-ىن قۇرايتىن كورسەتكىش.

«2025 جىلى اسكەري شىعىنداردىڭ ۇكىمەتتىك شىعىندارداعى ۇلەسى رەسەيدە دە، ۋكراينادا دا رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتتى. رەسەيدىڭ مۇناي كىرىستەرىنىڭ ءوسۋىن جانە ۋكرايناعا ەۋروپالىق وداقتىڭ كۇتىلەتىن ءىرى نەسيەسىن ەسكەرە وتىرىپ، بۇل شىعىندار 2026 جىلى دا ءوسۋى مۇمكىن»، - دەيدى «SIPRI» زەرتتەۋشىسى لورەنتسو سكاراتستساتو.

ەۋروپانىڭ اسكەري بيۋدجەتى قانشا؟

ەۋروپاداعى اسكەري شىعىنداردىڭ جالپى كولەمى 2025 جىلى 864 ميلليارد دوللارعا جەتكەن (14% ءوسىم), بۇل «SIPRI-ءدىڭ» ەڭ جوعارى كورسەتكىشى.

«جالپى العاندا، قۇرلىقتاعى اسكەري شىعىندار 2016 جىلدان بەرگى 10 جىلدا ەكى ەسەگە وسكەن. بۇل ايماقتاعى گەوساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ ارتۋىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار، بۇل ءوسىم نەگىزىنەن ۋكرايناداعى سوعىسقا جانە اقش-تىڭ ناتو-عا مۇشە ەۋروپالىق مەملەكەتتەرگە قويعان تالابىنا بايلانىستى»، - دەپ تجازىلعان «SIPRI» ەسەبىندە.

ۇلىبريتانيا باسقا ەۋروپالىق ەلدەردىڭ اراسىندا ەرەكشەلەنىپ وتىر، اسكەري شىعىندار 2%-عا تومەندەگەن. لوندون ءجىو-ءنىڭ 2,4%-ىن اسكەري قاجەتتىلىكتەرگە بولگەن، بۇل 2027 جىلعا 2,5%-دىق بيۋدجەت قاراستىرىلعان.

«دەگەنمەن، ۇلىبريتانيا قارىز الۋدى مەجەلى 3%-عا جەتۋدىڭ تۇراقتى جولى دەپ سانامايدى، ياعني بۇل ماقساتتى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بولاشاقتا سالىقتاردىڭ ءوسۋى نەمەسە بيۋدجەتتىڭ باسقا سالالارىندا قىسقارتۋلار قاجەت بولۋى مۇمكىن»، - دەپ ەسكەرتەدى «SIPRI».

ەۋروپانىڭ باسقا ءىرى ەكونوميكالارى دا قارۋلانۋدا. فرانتسيادا اسكەري شىعىندار تەك 1,5%-عا (68 ميلليارد دوللارعا دەيىن) وسكەنىمەن، اسكەري شىعىندار 11%-عا وسكەن. بۇل نەگىزىنەن وتاندىق ونەركاسىپتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقان.

امەريكا قۇراما شتاتتارى 2020 جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە تومەندەپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان، اسكەري شىعىندار بويىنشا الەمدەگى داۋسىز كوشباسشى بولىپ قالا بەرەدى. 2025 جىلى بۇل شىعىندار تاعى 7,5%-عا تومەندەپ، 954 ميلليارد دوللاردى قۇرادى، بىراق ۆاشينگتون اسكەري ماقساتتارعا ەكىنشى ورىندا تۇرعان قىتايعا قاراعاندا (336 ميلليارد دوللار، 7,4%-عا ءوسىم) 2,8 ەسە كوپ قاراجات جۇمسايدى.

اقش اسكەري شىعىندارىنىڭ تومەندەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ۋكرايناعا جاڭا كومەكتى ماقۇلداماۋ تۋرالى شەشىم بولدى، بۇل الدىڭعى ءۇش جىلمەن كۇرت قاراما-قايشىلىق تۋدىردى، وندا جالپى سوماسى 127 ميلليارد دوللار ماقۇلداندى.

دەگەنمەن، امەريكا قۇراما شتاتتارى باتىس جارتى شاردا ۇستەمدىكتى ساقتاۋ جانە قىتايدى ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا تەجەۋ ء​​ۇشىن يادرولىق جانە ءداستۇرلى اسكەري الەۋەتىنە ينۆەستيتسيانى ارتتىردى، بۇل ۆاشينگتوننىڭ جاڭا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنداعى نەگىزگى ماقساتتار بولىپ سانالادى.

«اقش اسكەري شىعىندارىنىڭ 2025 جىلى تومەندەۋى ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن. اقش كونگرەسى ماقۇلداعان 2026 جىلعا ارنالعان شىعىندار 1 تريلليون دوللاردان استى، بۇل 2025 جىلمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ءوسىم جانە ەگەر پرەزيدەنت ترامپتىڭ سوڭعى بيۋدجەتتىك ۇسىنىسى قابىلدانسا، 2027 جىلى 1,5 تريلليون دوللارعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن»، - دەيدى «SIPRI» اسكەري شىعىندارى مەن قارۋ-جاراق ءوندىرىسى باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى نان تيان.

«SIPRI» مالىمەتتەرى بويىنشا، 2025 جىلى جاريالانعان ۇلتتىق ستراتەگيالىق شولۋىندا پاريج 2030 جىلعا قاراي قارۋلى كۇشتەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن اسكەري ونەركاسىپتى نىعايتۋ جانە سوعىسقا دايىن ەكونوميكا قۇرۋ ماقساتىن قويدى.

يسپانيا اسكەري شىعىندارىن ەكى ەسەگە ارتتىرىپ، 2014 جىلى ناتو-نىڭ شىعىس ماقساتى كەلىسىلگەننەن بەرى العاش رەت ءجىو-ءنىڭ 2,1%-ىنا جەتتى. وداقتىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ ىشىندە پولشا ەڭ ۇلكەن سالىستىرمالى اسكەري اۋىرتپالىقتى كوتەرىپ، ءجىو-ءنىڭ 4,5%-ىن اسكەري قاجەتتىلىكتەرگە جۇمسايدى. لاتۆيا 3,6% كورسەتكىشپەن ەكىنشى ورىن الدى.

سوڭعى جىلدارداعى الەمدىك اسكەري شىعىنداردىڭ جالپى ءوسۋ ءۇردىسى ۇكىمەتتەردىڭ تەك ءابسوليۋتتى تۇردە كوبىرەك اقشا جۇمساپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار بيۋدجەتتەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىن اسكەري قاجەتتىلىكتەرگە ءبولىپ جاتقانىن بىلدىرەدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz