1956 جىلعى بۋداپەشت پەن 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعالارىنىڭ ساباقتاستىعى

كسرو-نىڭ توتاليتارلىق ساياساتى مەن كوماندالىق-بيۋروكراتيالىق باسقارۋ جۇيەسىنە قارسى كۇرەستە بۋداپەشتەگى 1956 جىلعى ۆەنگر كوتەرىلىسى مەن 1986 جىلعى الماتىداعى جەلتوقسان وقيعالارى ەرەكشە ورىن الادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كەرىمسال جۇباتقانوۆ بۇل ەكى وقيعانىڭ ساياسي استارى مەن تاريحي ماڭىزىن ساراپقا سالادى.

ازاتتىققا ۇمتىلىس: قوزعاۋشى سەبەپتەر

ەكى كوتەرىلىستىڭ دە تۇپكى سەبەبى — ماسكەۋ تاراپىنان جۇرگىزىلگەن وتارشىلدىق ساياساتقا، ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ ەلەۋسىز قالۋىنا جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ىرقىنا قارسى كۇشتەپ تاڭىلعان شەشىمدەرگە نارازىلىق.

• ۆەنگريا (1956 جىل): ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەلدە ورناتىلعان م. راكوشيدىڭ ستاليندىك رەجيمى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە، 650 مىڭنان استام ازاماتتىڭ ساياسي قۋدالاۋعا ۇشىراۋىنا اكەلدى. ستۋدەنتتەر مەن حالىق دەموكراتيالىق رەفورمالاردى قولدايتىن يمرە نادتى ۇكىمەتكە قايتارۋدى، ەركىن سايلاۋ وتكىزۋدى جانە كەڭەس اسكەرىن ەلدەن شىعارۋدى تالاپ ەتتى.

• قازاقستان (1986 جىل): وداقتىق مينيسترلىكتەردىڭ رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىن وتارلىق جۇيەدە ۇستاۋى، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جابىلۋى جانە تىلدىك قىسىم حالىقتىڭ نارازىلىعىن شوعىرلاندىردى. تۇپكى تۇرتكى — ورتالىقتىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرمەستەن، رەسپۋبليكا كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا قازاقستانمەن ەش بايلانىسى جوق گ. كولبيندى تاعايىنداۋى بولدى.

ۇقساستىقتار مەن ايىرماشىلىقتار

تاريحي سالىستىرۋ ەكى وقيعانىڭ اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستار مەن وزىندىك ەرەكشەلىكتەردى كورسەتەدى.

نەگىزگى ۇقساستىقتار:

• ورتالىق ساياساتىنا قارسىلىق: ەكى وقيعا دا كسرو-نىڭ مەملەكەتتەر مەن رەسپۋبليكالاردىڭ ىشكى يگىلىگى مەن باسقارۋ جۇيەسىنە وكتەمدىكپەن ارالاسۋىنان تۋىندادى.

• جاستاردىڭ جەتەكشى ءرولى: بۋداپەشتە دە، الماتىدا دا نارازىلىقتىڭ باسىندا ءبىلىمدى جاستار مەن ستۋدەنتتەر تۇردى.

• بيلىكتىڭ قاتال كۇش قولدانۋى: كەڭەس ۇكىمەتى ەكى جاعدايدا دا ديالوگتان باس تارتىپ، دەمونستراتسيالاردى اسكەر مەن ارنايى قۇرالداردىڭ (تانكتەر، ساپەرلىك كۇرەكتەر، قىزمەتتىك يتتەر) كومەگىمەن اياۋسىز باسىپ-نىشتادى.

• ۇلتتىق قايتا ويانۋ: ەكى كوتەرىلىس دە توتاليتارلىق رەجيمنىڭ ىرگەسىن شايقالتىپ، ەگەمەندىككە دەگەن ۇمتىلىستىڭ سيمۆولىنا اينالدى.

باستى ايىرماشىلىعى: 1956 جىلعى ۆەنگرياداعى وقيعالار اۋقىمدى قارۋلى كوتەرىلىس سيپاتىن الىپ، ەلدىڭ كەڭەستىك بلوكتان تولىق شىعۋىن ماقسات ەتتى. ال 1986 جىلعى الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسى باستاپقىدا كادرلىق ادىلەتسىزدىككە قارسى بەيبىت دەمونستراتسيا رەتىندە باستالىپ، كەيىننەن جالپىۇلتتىق ساياسي سيپاتقا يە بولدى.

تاريحي ساباقتاستىق پەن ماڭىزى

1956 جىلعى ۆەنگر رەۆوليۋتسياسى دا، 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى دە كەڭەس يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋىن جاقىنداتقان تاريحي بەلەستەر بولىپ تابىلادى. ورتالىق تاراپىنان «ۇلتشىلدىق» نەمەسە «بۇزاقىلىق» دەپ سيپاتتالعان بۇل وقيعالار ۋاقىت وتە كەلە وزدەرىنىڭ تاريحي ءادىل باعاسىن الدى.

قازىرگى تاڭدا بۇل وقيعالار ەكى حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە تاريحتا قالدى.

Abai.kz