ابىزدى تۇزەپ، تەككە اداسپايىق!

حاكىم ابايدىڭ ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنەن تۋاتىن تۇڭعىش بالاسىنىڭ تۋراعۇل ەكەنىن بىلەمىز. اسا كورنەكتى عالىم قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىنىڭ (1-كىتاپ، الماتى، «ءداۋىر»، 1993 ج.) ءبىر ءبولىمى وسى تۋراعۇلدىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىنا جانە قوعامدىق قىزمەتىنە ارنالعان. سوعان وراي، كىتاپتىڭ كىرىسپەسى مەن اتالمىش بولىمىندە  مارتەبەلى اۆتور ءوز كەيىپكەرىنىڭ ەسىمىن 64 مارتە «تۋراعۇل» دەپ اتاپ كورسەتىپ، ميىمىزعا قۇيادى.

الايدا، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۇگەلدەي دەرلىك تۋراعۇل ەسىمىن «تۇراعۇل» دەپ، تۇزەتىپ جازۋدان تانباي كەلەدى. شىندىعىندا، قۇنانباي قاجىنىڭ دا، ابايدىڭ دا بالالارىنىڭ اتتارىن قاسيەتتى قۇراننان تاڭداپ الا وتىرىپ قويعانى ءمالىم. ۇلى اقىننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان يبراھيم ەسىمى دە مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) جانىن ۇممەتى ءۇشىن قۇربان قىلاتىن جالعىز ۇلىن مەڭزەپ، وعان «قايران قازاعىنىڭ» باقىتى جولىندا جانپيدا كۇرەسۋدى امانات ەتكەندەي.

ول – تۋرا جول، البەتتە، ادىلەت پەن ادالدىق جولى بولاتىن. اللا تاعالا قاسيەتتى قۇران كارىمدە «ءجانناتتان ءبارىڭ دە تۇسىڭدەر، - دەدى، - سەندەرگە مەنەن تۋرا جول (كىتاپ، راسۋل) كەلەدى. كىمدە-كىم سول جولمەن جۇرسە، وعان قاۋىپ قاتەر جوق جانە ولار ەشقاشان وكىنبەيدى («باقارا» سۇرەسى، 38-ايات). ابايدىڭ ءوز پەرزەنتىنە قۇدايدىڭ قۇلى، ياكي قىزمەتشىسى رەتىندە ءدىن يسلامنىڭ تۋرا جول، جارىق نۇرىمەن ءومىر ءسۇرۋىن تىلەگەنى كامىل. مۇنى مويىنداۋ، بىراق كوممۋنيستىك قۇدايسىز قوعامدا مۇمكىن ەمەس ەدى.

كەمەڭگەر اباي «مىڭمەن جالعىز الىسا ءجۇرىپ»، يسلامنىڭ «قۇداي – ءبىر، قۇران – شىن، پايعامبار – حاق» دەگەن ۇلى قاعيداسىن بەرىك ۇستاندى. «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس، راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس. كوپ كىتاپ كەلدى اللادان، ونىڭ ءتورتى / اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرماس - دەپ تولعانادى اقىن. - اللا ءمىنسىز اۋەلدەن، پايعامبار حاق، ءمۇھمين (مۇسىلمان) بولساڭ، ۇيرەنىپ، سەن دە ۇقساپ باق. قۇران راس، اللانىڭ ءسوزىدۇر ول، ءتاھۋيلىن (انىعىن) بىلەرلىك عىلىمىڭ شاق...».

وسى كولەمدى شىعارماسىندا حاكىم  «يماني گۇل» – ءۇش ءسۇيۋ تانىمىن  تۇجىرىمداپ، تەرەڭ تاعىلىم تۇيەدى: «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى، سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى. - ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ. جانە ءسۇي حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى... وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يماني گۇل، يماننىڭ اسىلى ءۇش دەپ سەن تاھقيق ءبىل، ويلان داعى ۇشەۋىن تاراتىپ باق، باستى بايلا جولىنا، مالىڭ تۇگىل». اقىن بارشا ادام بالاسىن ءسۇيۋ ءوز الدىنا، اۋەلى تۋعان «قازاعىنىڭ ءبىرىن - ءبىرى دوس تۇتۋىن» قالايدى.

ەندەشە، ابايدىڭ ۇلىنا اللا مەن ادامدى ءسۇيىپ، تۋرا جول – ادىلەت جولىندا مىعىم بولۋىن تىلەگەنى داۋسىز. حاكىمنىڭ ادىلدىگى مەن تۋراشىل مىنەزى جايىندا اقىننىڭ شاكىرتى ءارى ءىنى-دوسى كوكباي ءوز ەستەلىگىندە  ۇستازىنا سۇيىنە وتىرىپ جازادى. «ومىرىندەگى مۇرات قىلعان قيالى  – ادىلشىلدىك پەن دۇرىستىق، شىندىق بولادى، - دەپ ەسىنە الادى ول. - شىندىققا، دۇرىستىققا قۇمارلىعىن، جولداعى ەلدەن ەرەكشە مىنەزدەرىنىڭ بارلىعىن بيلىكتە انىق كورسەتىپ ءجۇردى...».

بيلىككە كەلگەندە، كوكباي اقىن جازاتىنداي، «ابايداي ءادىل، تازا، دۇرىستىعى كۇشتى ءبيدى توبىقتى ءىشى بۇرىنعى، سوڭعى زاماننىڭ قايسىسى بولسا دا كورمەپتى. ابايدىڭ بيلىگىنە، اباي تەرگەۋىنە ارقاشان ەل ىشىندە شيەلەنىسىپ، ۇستاسىپ جۇرگەن جاۋلارى قۇمار» ەكەن: «ءوزىمىز كورىپ، ءوزىمىز ەستىپ بىلگەن زاماندا، جاۋىنا كەلىپ بيلىك ايتقىزۋ ابايدان باسقا كىسىنىڭ تۇسىندا بولعانىن بىلمەيمىز. توبىقتىنىڭ وزگە ەشبىر ادامىنا دا بيلىك تۋراسىندا، بۇرىنعى زاماندا، سوڭعى زاماندا دا مۇنداي سەنىم بولعان جوق».

ولاي بولسا، اللا تاعالانى، ادام بالاسى مەن ادىلەتتى ءسۇيىپ، ەرەكشە ارداق تۇتقان ابايدىڭ، تاعى قايتالايمىز، پەرزەنتىنە تۋراعۇل ەسىمىن بەرىپ، ونىڭ تۋرا جولدا بولۋىن قالاعانى انىق.  «تۋراعۇل» ەسىمىن «تۇراعۇل» دەپ بۇرمالاۋ – قۇدايدىڭ تۋراشىل قۇلى، قىزمەتشىسى دەگەننەن، قاسيەتتى يسلام دىنىمىزدەن بەزىنۋ بولماق. دەمەك، ابايتانۋدىڭ ابىزى قايىم مۇحامەدحانۇلىن تۇزەتىپ، «اداسقانشا» حاكىمنىڭ دارىندى ۇلدارىنىڭ ءبىرى، شەبەر اۋدارماشى – تۋراعۇلعا  «دۇنيە ەسىگىن اشقاندا» العان ەسىمىن قايتارۋ پارىز.

جالپى، التى الاشتىڭ ماقتانىشى –  اباي قۇنانبايۇلى مەن ونىڭ اينالاسىنا قاتىستى اڭگىمەگە ارقاشان مۇقيات بولۋ قاجەت. قازىر جەكەلەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى، ۇلى اقىن جايىندا قىزىقتى دەرەكتەر ۇسىنامىز دەپ، قارابايىر قاتەلىكتەرگە ۇرىنىپ ءجۇر. بۇعان، «Ruh.kz» پەن «Aikyn.kz» ەلەكتروندى ۇنجاريالارىنداعى اباي تۋرالى تيىسىنشە 15 جانە 10 دەرەك دالەل. ونىڭ ەكەۋىندە دە ەركەجاندى وسپاننىڭ قالىڭدىعى دەپ شاتاسىپ،  ەكىنشىسى «10» دەپ وتىرىپ، «15 دەرەك» ۇسىنعانىن دا بايقامايدى.

اسىرەسە، «Aikyn.kz» اسىعىستىقتان 74 باپتان تۇراتىن «قارامولا ەرەجەسىن» 93 باپ دەپ قاتە كورسەتەدى. بۇعان قوسا اقىنعا قاستاندىق  جاسالعان 1898 جىلدى 1890 جىل اعات كەتىپ، ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ قاتارىنا بايعۇلاق دەگەندى «جاپسىرادى». ءتىپتى، «احمەت بايتۇرسىنۇلى ەڭ العاشقى ابايتانۋشى» دەپ اسىرا سىلتەيدى. بۇل ايتىلعاندار كەيبىرەۋ ءۇشىن ەلەۋسىزدەۋ كورىنگەنىمەن، اسىل مۇراعا جاناشىر قاۋىمنىڭ جانىنا ينەدەي قادالادى. سوندىقتان  ابايعا قاتىستى كەز-كەلگەن دەرەككە  اسا سەرگەك قاراعان ابزال.

بولات جۇنىسبەكوۆ، جازۋشى

Abai.kz