تاريحتىڭ ەڭ اۋىر ساباقتارىنىڭ كوبءى كەيدە — بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن سوعىس باستالعاننان كەيىن عانا ءتۇسىنۋ. 1973 جىلعى قازان ايىندا تاياۋ شىعىستا تۇتانعان يوم-كيپپۋر سوعىسى وسى اششى اقيقاتتىڭ ايقىن دالەلى بولدى. ەكى اپتاعا سوزىلعان قاندى قاقتىعىس يزرايل، مىسىر جانە سيريا اراسىنداعى تەكەتىرەستى جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ قانا قويماي، بۇكىل الەمنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالىنا اسەر ەتتى.

1973 جىلدىڭ 6 قازانى. يزرايل حالقى ءۇشىن قاسيەتتى كۇن — يوم-كيپپۋر، ياعني كۇنادان ارىلۋ كۇنى. بۇل كۇنى ەلدە ءومىر ادەتتەگىدەن دە باياۋلاپ، ادامدار قۇلشىلىق پەن ويعا شومۋعا بەت اۋداراتىن. الايدا ءدال وسى ساتتە تاياۋ شىعىستىڭ ساياسي كوكجيەگىن قارا بۇلت تورلادى. مىسىر مەن سيريا كۇتپەگەن جەردەن يزرايلگە قارسى كەڭ اۋقىمدى شابۋىل باستادى.

بۇل سوعىس كەزدەيسوق تۇتانعان جوق. ونىڭ تامىرى 1967 جىلعى التى كۇندىك سوعىسقا بارىپ تىرەلەدى. سول سوعىستا يزرايل سيناي تۇبەگىن، گازا سەكتورىن، باتىس جاعالاۋدى، شىعىس يەرۋساليمدى جانە گولان جوتالارىن باقىلاۋىنا الدى. اراب مەملەكەتتەرى بۇل اۋماقتاردىڭ جوعالۋىن اۋىر جەڭىلىس رەتىندە قابىلدادى. اسىرەسە مىسىر ءۇشىن سيناي تۇبەگىنىڭ تاعدىرى ۇلتتىق نامىسقا اينالدى. سيريا دا گولان جوتالارىن قايتارۋدى ماقسات ەتتى.

التى جىل بويى ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر ناتيجەلى بولمادى. مايدان شەبىندەگى شيەلەنىس كەيدە باسەڭدەپ، كەيدە قايتا ءورشىپ وتىردى. مىسىر پرەزيدەنتى انۆار سادات يزرايل باسىپ العان سينايدى قايتارۋدى جوسپارلادى. سيريا پرەزيدەنتى حافەز اساد تا گولان جوتالارىن ازات ەتۋ نيەتىنەن كەتارى ەمەس ەدى. ءسويتىپ، 1973 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي سوعىس قاۋپى ايقىن سەزىلە باستادى.

الايدا يزرايل باسشىلىعى اراب ەلدەرىنىڭ تولىققاندى سوعىسقا دايىندالىپ جاتقانىن دەر كەزىندە باعالاي المادى. ەلدىڭ اسكەري بارلاۋ جۇيەسى مىسىر مەن سيريانىڭ شابۋىل جاساۋعا ازىرلىگى تۋرالى مالىمەتتەر العانىمەن، جوعارى باسشىلىق وسى اقپاراتتى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قابىلدامادى. يزرايل ءوزىن اسكەري تۇرعىدان ۇستەم مەملەكەت رەتىندە سەزىندى. 1967 جىلعى جەڭىس ونىڭ اسكەري سەنىمىن كۇشەيتكەن ەدى.

6 قازان كۇنى تۇستەن كەيىن اراب اسكەرلەرى ءبىر مەزگىلدە ەكى باعىتتا شابۋىلعا كوشتى. مىسىر ارمياسى سۋەتس كانالىنان ءوتىپ، يزرايل اسكەرلەرى سالعان قورعانىس شەبىن بۇزۋعا كىرىستى. سيريا اسكەرى گولان جوتالارى باعىتىندا العا جىلجىدى. يزرايل ءۇشىن بۇل شابۋىل كۇتپەگەن سوققى بولدى.

مىسىرلىق ساربازدار سۋەتس كانالىنان ءوتۋ كەزىندە ەرەكشە ينجەنەرلىك تاسىلدەردى پايدالاندى. يزرايل سالعان قۇم بوگەتتەرىن سۋ اتقىش قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن بۇزىپ، اسكەر مەن تەحنيكانى ارعى بەتكە وتكىزدى. العاشقى كۇندەرى مىسىر ارمياسى ەداۋىر اۋماقتى باقىلاۋىنا الىپ، ءيزرايلدىڭ قورعانىس شەبىن شايقالتتى.

سولتۇستىك مايدانداعى جاعداي يزرايل ءۇشىن ودان دا كۇردەلى ەدى. سيريا اسكەرى گولان جوتالارىندا جىلدام شابۋىل جاساپ، يزرايل قورعانىسىن بۇزۋعا تىرىستى. يزرايل ارمياسى بىرنەشە كۇن بويى اۋىر قىسىمعا تاپ بولدى. ەلدىڭ اسكەري-ساياسي باسشىلىعى رەزەرۆتەگى اسكەرلەردى جەدەل جۇمىلدىرۋعا ءماجبۇر بولدى.

سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرى اراب مەملەكەتتەرى ايتارلىقتاي تابىسقا جەتكەنىمەن، مايدانداعى جاعداي كوپ ۇزاماي وزگەرە باستادى. يزرايل ارمياسى رەزەرۆتىك كۇشتەرىن جيناپ، قارسى شابۋىلعا كوشتى. سيريا مايدانىندا يزرايل اسكەرلەرى شابۋىلدى توقتاتىپ قانا قويماي، قارسى جاقتىڭ اۋماعىنا قاراي ىلگەرىلەدى. ال مىسىر مايدانىندا دا شايقاستاردىڭ سيپاتى وزگەردى.

سوعىستىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە يزرايل سۋەتس كانالىنان باتىسقا قاراي ءوتىپ، مىسىر اۋماعىنا ەنە باستادى. يزرايل ارمياسىنىڭ بولىمدەرى كايرگە اپاراتىن جولدارعا جاقىنداي ءتۇستى. بۇل جاعداي مىسىر ءۇشىن وتە قاۋىپتى ەدى. سيريانىڭ دا اسكەري جاعدايى كۇردەلەنە ءتۇستى.

وسى تۇستا سوعىسقا ەكى الپاۋىت دەرجاۆانىڭ — امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن كەڭەس وداعىنىڭ ارالاسۋى ايقىن سەزىلدى. قىرعي-قاباق سوعىس كەزەڭىندە ءيزرايلدى اقش قولداسا، مىسىر مەن سيريا كەڭەس وداعىمەن تىعىز اسكەري-ساياسي بايلانىستا بولدى. ەكى دەرجاۆا دا ءوز وداقتاستارىنا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا جەتكىزدى. سوندىقتان تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس ءبىر ساتتە الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ تىكەلەي تەكەتىرەسىنە ۇلاسىپ كەتۋ قاۋپىن تۋعىزدى.

سوعىس بارىسىنداعى ەڭ قاۋىپتى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى — يادرولىق تەكەتىرەس قاۋپىنىڭ كۇشەيۋى ەدى. كەڭەس وداعى اراب مەملەكەتتەرىنىڭ جاعدايىنا الاڭداسا، اقش ءيزرايلدىڭ اسكەري باسىمدىعىن ساقتاۋعا تىرىستى. حالىقارالىق قاۋىمداستىق قاقتىعىستىڭ كەڭەيىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەندى.

بۇۇ اراعايىندىق جاساۋعا كىرىستى. اقىرى 1973 جىلدىڭ 22 قازانىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اتىستى توقتاتۋدى تالاپ ەتەتىن قارار قابىلدادى. بىراق مايدانداعى قاقتىعىستار بىردەن توقتاي قويعان جوق. بىرنەشە كۇننەن كەيىن تاراپتار اتىستى توقتاتۋعا كەلىستى.

يوم-كيپپۋر سوعىسى اسكەري تۇرعىدان ايقىن جەڭىمپازسىز اياقتالعانىمەن، ونىڭ ساياسي ناتيجەسى اسا ماڭىزدى بولدى. اراب مەملەكەتتەرى 1967 جىلعى جەڭىلىستەن كەيىن وزدەرىنىڭ اسكەري قابىلەتىن قايتا كورسەتتى. يزرايل بولسا، ءوزىنىڭ قورعانىس جۇيەسىنە تىم سەنىپ، قارسىلاستىڭ مۇمكىندىگىن تومەن باعالاۋدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن ءتۇسىندى.

سوعىس يزرايل قوعامىنا دا اۋىر اسەر ەتتى. مىڭداعان ادامنىڭ قازا بولۋى مەن جارالانۋى ەلدە ۇلكەن قايعى تۋعىزدى. ۇكىمەت پەن اسكەري باسشىلىقتىڭ سوعىسقا دايىندىق دەڭگەيى سىنعا الىندى. كەيىن ءيزرايلدىڭ ساياسي باسشىلىعىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر ورىن الدى.

ال مىسىر ءۇشىن سوعىس ساياسي تۇرعىدان ماڭىزدى جەتىستىككە اينالدى. پرەزيدەنت انۆار سادات اراب الەمىندە بەدەلىن نىعايتىپ، يزرايلمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە جاڭا مۇمكىندىك الدى. بىرنەشە جىلدان كەيىن بۇل ءۇردىس تاريحي وقيعاعا ۇلاستى: مىسىر مەن يزرايل بەيبىتشىلىك كەلىسىمىنە جاقىندادى. 1978 جىلى اقش پرەزيدەنتى دجيممي كارتەردىڭ اراعايىندىعىمەن كەمپ-دەۆيد كەلىسىمدەرى جاسالىپ، 1979 جىلى مىسىر مەن يزرايل اراسىندا بەيبىتشىلىك شارتىنا قول قويىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سيناي تۇبەگى كەزەڭ-كەزەڭىمەن مىسىرعا قايتارىلدى.

يوم-كيپپۋر سوعىسىنىڭ سالدارى تاياۋ شىعىستان الدەقايدا اسىپ ءتۇستى. اراب مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەرى ءيزرايلدى قولداعان مەملەكەتتەرگە مۇناي جەتكىزۋدى شەكتەدى. مۇناي باعاسى كۇرت ءوستى. بۇل جاعداي باتىس ەلدەرىندە ەنەرگەتيكالىق داعدارىس تۋعىزىپ، الەم ەكونوميكاسىنا اۋىر سوققى بولدى. وسىلايشا تاياۋ شىعىستاعى ءبىر سوعىس جاھاندىق ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ كاتاليزاتورىنا اينالدى.

بۇگىنگى كۇنى 1973 جىلعى سوعىسقا ونداعان جىلدار وتسە دە، ونىڭ تاريحي ساباعى ماڭىزىن جوعالتقان جوق. يوم-كيپپۋر سوعىسى اسكەري كۇشتىڭ ءوزى تۇراقتى بەيبىتشىلىككە كەپىل بولا المايتىنىن كورسەتتى. قارۋلى جەڭىس ساياسي جاعدايدى تۇبەگەيلى شەشە المايدى. كەرىسىنشە، شەشىلمەگەن داۋ ۋاقىت وتە كەلە جاڭا قاقتىعىستىڭ تۇتانۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

بۇل سوعىس سونداي-اق بارلاۋ اقپاراتىنا، ساياسي شەشىمدەردىڭ ساپاسىنا جانە قارسىلاستى دۇرىس باعالاۋعا قاتىستى ماڭىزدى ساباق قالدىردى. 1967 جىلعى جەڭىستىڭ اسەرىمەن يزرايل باسشىلىعى ءوز قاۋىپسىزدىگىنە شامادان تىس سەنىم ارتتى. ال بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ كۇتپەگەن شابۋىل وسى سەنىمنىڭ قانشالىقتى وسال ەكەنىن كورسەتتى.

يوم-كيپپۋر سوعىسىن تەك تاياۋ شىعىستاعى كەزەكتى اسكەري قاقتىعىس دەپ قاراۋ — ونىڭ تاريحي ماڭىزىن تارىلتۋ بولار ەدى. بۇل سوعىس حالىقارالىق ساياساتتىڭ كۇردەلىلىگىن، گەوساياسي مۇددەلەردىڭ قاقتىعىسىن، ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى ورنىن جانە بەيبىت كەلىسسوزدەردىڭ قۇندىلىعىن ايقىن تانىتتى.

تاريح كەيدە وقيعالاردى جىلدارمەن ەمەس، ادامداردىڭ تاعدىرىنداعى ىزدەرىمەن ولشەيدى. 1973 جىلدىڭ قازانى دا سونداي كەزەڭدەردىڭ ءبىرى. ايتساق بىرنەشە كۇن ىشىندە مىڭداعان وتباسى قارا جامىلدى، تۇتاس مەملەكەتتەر ءوز قاۋىپسىزدىگىنە جاڭاشا قاراۋعا ءماجبۇر بولدى، ال الەم ەكونوميكاسى كۇتپەگەن داعدارىسقا تاپ بولدى.

يوم-كيپپۋر سوعىسىنىڭ ەڭ باستى ساباعى — سوعىس باستالعان كەزدە ونىڭ قاي جەردە توقتايتىنىن ەشكىم ناقتى بىلمەيدى. سوندىقتان ادامزات ءۇشىن ەڭ ۇلكەن جەڭىس — قارسىلاسىن جەڭۋ ەمەس، سوعىستىڭ الدىن الۋ. تاياۋ شىعىستىڭ قانعا بويالعان تاريحى وسى قاراپايىم، بىراق اسا قىمبات اقيقاتتى قايتا-قايتا ەسكە سالادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz