جىراۋلار پوەزياسىنداعى ابىلايحان داۋىرىنە قاتىستى تاريحي شىندىق سيپاتتارى

18 عاسىرداعى قازاق جىراۋلارى تاتىعارا،ۇمبەتەي،بۇقار جىرلارىندا ابىلاي تۇلعاسى، ونىڭ باتىرلارى جايىندا تاريحي شىندىق ىزدەرى كورىنىس بەرەدى.

ونىڭ ەرجۇرەك باتىلدىعى، قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقتاي قايسارلىعى، اقىلدى دانالىعى، سەرگەك تە سەزىمتال كورەگەندىگىنە بايلانىستى ەل اراسىندا عاجايىپ اڭىز - اڭگىمەلەر، شىتىرمان حيكايالار، تاماشا جىر داستاندار تۋدى. جازبا داستۇردەگى ادەبيەتىمىزدە دە قانشاما اۆتورلار ءوز شىعارمالارىنىڭ جەلىسىن ابىلايحاننىڭ ونەگەلى دە ەرلىك ىستەرىنە قۇردى.

"...وزگە ەل وكىلدەرىنە قازاق حاندارى ىشىنەن نەعۇرلىم ايگىلىسى دە، حالىق ادەبيەتىندە كوركەم بەينەسى جارقىن ماداقتالعانى دا ابىلاي ەكەنى كامىل. قازاق قاۋىمىنىڭ سان بۋىنى قىسىلعاندا مەدەت كورىپ، نامىس كەگى قايرالعاندا ۇران ەتىپ، شاقىراتىنى دا ابىلاي ەسىمى بولۋى تەگىن ەمەس. ول جونىندەگى كونە سوزدەردىڭ كوپتىگى سونشالىق ابىلايناما دەپ اتارلىق مول تۋىندىلار شوعىرى جاسالعان. ورىس حالقىنىڭ تاريحىندا بىلينا - جىرلاردىڭ ەڭ كوبى ەرتەدەگى "كۇن ديدارلى كنياز" ۆلاديمير داۋىرىنە ارنالعان دەسەك، قازاقتىڭ تاريحي - ەتيكالىق ولەڭ - جىرلارىنىڭ اسا كورنەكتى بولىگى دە ابىلاي جانە ونىڭ اينالاسىنداعى باتىرلارعا، بيلەرگە، شەشەندەرگە باعىشتالعان..." دەپ، جازادى بەلگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، پروفەسسور راحمانقۇل بەردىباەۆ (ابىلايحان. الماتى. "جازۋشى" 1993, 4-بەت).

ابىلاي بەينەسىنىڭ كوركەم ادەبيەتىمىزدە وسىنشاما جارقىن بەينەلەۋىنىڭ وزىندىك سىر، سەبەپتەرى بار. ونىڭ تاريحي نەگىزدەرىن قوزعاي بەرسەك ءوز الدىنا ۇلكەن ءبىر اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى بولار ەدى.

جالپى العاندا ابىلايحان - XVIII عاسىرداعى قازاق تاريحىندا الىس - جاقىنداعى دۇشپانداردى ايبىنىنان ىعىپ، ەسەپتەسۋگە ءماجبۇر بولعان قاھارمان تۇلعا. اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد ابىلايحان تۋرالى: "XVIII عاسىرداعى ەڭ كۇشتى ورتا ءجۇزدىڭ حانى ابىلاي بولدى" - دەپ، جازادى. (ۆ.ۆ.بارتولد. يستوريا تۋرەتسكو - مونگولسكيح نارودوۆ. م.، 1968, 5 ت)

XV ع. ورتاسىنان XVIII ع. ورتا تۇسىنا دەيىنگى ءۇش عاسىردىڭ ۇزىنا بويىندا تۋعان جەرى ءۇشىن جان اياماي الىسقان، بىردە جەڭىپ، بىردە جەڭىلىپ وتىرعان ازاتتىق كۇرەسى ءبىر تىنباعان قازاقتار ءۇشىن جوڭعار ويراتتارى راقىمسىز، اياۋدى بىلمەس قاتال جاۋ بولدى. قازاقتىڭ بۇرىنعى وتكەن زاماندارداعى الىسقان كوپ جاۋلارىنىڭ اتى ۇمىتىلىپ، باتىرلىق جىرلارداعى نەگىزگى "ەتنيكالىق جاۋدىڭ" قالماق بولىپ كەلۋى دە وسىنداي تاريحي فاكتىلەردەن تۋىندايتىنى داۋسىز.

مىنە، وسىنداي بالەنباي عاسىر بويى قۇلاعىنىڭ قيقۋ كەتپەگەن حالىقتىڭ ەڭسەسىن جازىپ، ازاتتىققا جاڭا ومىرگە باستاعان حان ابىلايدىڭ جارقىن بەينەسى حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ، كوپتەگەن جىر - داستانداردىڭ، اۋىزشا اڭگىمەلەردىڭ سۇيىكتى دە تۇلعالى كەيىپكەرىنە اينالادى. ابىلاي بەينەسى اۋليەدەي قاستەرلەنىپ كەيىنگى داۋىرلەردە اڭىزعا اينالىپ كەتكەن.

جىراۋلار پوەزياسىندا ابىلايدىڭ جارقىن تۇلعاسى، وشپەس بەينەسى سومدالعان. ابىلاي ارالاسقان وقيعالاردىڭ تاريحي ىزدەرى، شىندىق بولمىسى جىراۋلار سوزدەرىندە جاقسى ساقتالعان.

XVIII عاسىردىڭ تاريحي وقيعالارى ايگىلى جىراۋ تاتىعارانىڭ "قامىستىڭ باسى مايدا، ءتۇبى سايدا", "كەبەجە قارىن، كەڭ قۇرساق" تولعاۋلارىندا جاقسى سۋرەتتەلگەن.

"قامىستىڭ باسى مايدا، ءتۇبى سايدا" جىرىنداعى:

قامىستىڭ باسى مايدا، ءتۇبى سايدا،
جانىبەك شاقشاقۇلى بولات نايزا.
الدىڭنان سۋ، ارتىڭنان جاۋ قىسقاندا،
ەر جىگىتتىڭ ەرلىگى وسىندايدا - دەپ، كەلەتىن جىر جولىنداعى جانىبەك شاقشاقۇلى ارعىن ىشىندەگى شاقشاقتان شىققان باتىر، ابىلايحانعا اسقان ەرجۇرەكتىلىگىمەن، قارا قىلدى قاق جارىپ كەسىپ ايتاتىن ادىلدىگىمەن، ۇساق - تۇيەككە ءمان بەرمەيتىن تاكاپار مىنەزىمەن ۇناعان. ش.ءۋاليحانوۆ باتىرعا بايلانىستى ءبىر وقيعانى بىلايشا سۋرەتتەيدى: ء"ۇنسىز تەمەكى تارتىپ وتىرعان باتىرعا جاس جىگىت باتىل جاقىنداپ كەلىپ:

- جانىبەك باتىر، تەمەكىڭىزدەن مارحابات ەتىڭىز، - دەيدى. جانىبەك جاس باتىردى ەلەمەگەن كەيىپپەن تەمەكىسىن ءوزىنىڭ قالتاسىنا سالىپ قويادى. ازدان سوڭ قايتادان ۇرىس باستالىپ كەتەدى. ساربازدار ءبىرى ساداقپەن، ءبىرى ايبالتامەن، ءبىرى شوقپارمەن حاننىڭ توڭىرەگىنە جينالا باستايدى. "العى شەپكە شىعاتىن كىم بار؟" - دەپ جانىبەك باتىر جار سالادى. سوندا وزىنەن تەمەكى سۇراعان جاس جىگىت بايعوزى ءبىرىنشى بولىپ ساپتان العا شىعادى. ون مىڭ ساربازى بار قالماقتار جان قويار ەمەس، ءتۇتىپ جەپ جىلجىپ كەلەدى. اقىرى قازاقتار تىم - تىراقاي قاشا جونەلەدى. قالماق باسقىنشىلارىنىڭ الدىندا ەڭگەزەردەي ءىرى قالماق بىرنەشە قازاقتى اتتارىنان اۋدارىپ تاستاپ، جايپاپ كەلە جاتادى. سوندا جانىبەك اقىرىپ: ء"بىزدىڭ قازاقتاردان مىنا ءبىر ەسەرسوقتىڭ باسىن شاۋىپ تۇسىرەتىن ءبىر ەركەك كىندىكتى تۋماعان با؟" - دەيدى. بۇل ءسوزدى ەستىگەن سوڭ قاتتى نامىستانعان بايعوزى جاڭاعى اتان تۇيەدەي قالماقتى ساداعىمەن ات ۇستىنەن قالپاقتاي ۇشىرىپ تۇسىرەدى. قازاقتار بۇل ۋاقيعاعا قاتتى رۋحتانىپ كەتىپ، كەرى سوعادى دا، جەڭىسكە جەتەدى. بايعوزىنىڭ ەرلىگىنە سۇيىنگەن جانىبەك وعان شاقشاسىن ۇسىنادى. بايعوزى جانىبەك باتىرعا جاقىن كەلىپ: "باتىر، تەمەكىنى تارتاتىن كەز ەندى كەلدى", - دەيدى. وسىدان باستاپ تاراقتى بايعوزىنىڭ اتىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى" (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوبر. سوچ. ت. 1 س. 222.)

جىرداعى جانىبەك تەك باتىر عانا ەمەس، ادامگەرشىلىك بيىك قاسيەتتەرىمەن بەلگىلى تۇلعا. تاتىعارا تولعاۋىندا ءبىز جانىبەكتەن باسقا دا قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىك سيپاتى، قاھارماندىق تۇلعاسى اشىلعان.

بوكەيدى ايت ساعىر مەنەن دۋلاتتاعى،
دەرىپسالى، ماڭدايدى ايت قىپشاقتاعى.
وزگە باتىر قايتسا دا، ءبىر قايتپايتىن
سارى مەن باياندى ايت ۋاقتاعى.

ابىلاي حاننىڭ بىردە ء"وز باتىرلارىڭىزدىڭ ىشىندە قايسىسى ءسىزدىڭ جۇرەگىڭىزگە جاقىن؟", - دەپ سۇراعاندا، ول: "ىلگەرىدە وتكەن ازاماتتاردىڭ ىشىنەن ناعىز تاڭدانۋعا تۇرارلىعى ەكەۋ-اق. قالداننىڭ قولىنان توقسان تۇتقىنىن قايتارىپ العان قاراكەسەك قازىبەك پەن تۇتكىندارعا ۇيدە وتىرىپ بوستاندىق الىپ بەرگەن ۋاق دەرىپسالى. العاشقىسى قالدانعا ءوزى بارىپ سۇراپ قايتارىپ العان بولسا، كەيىنگىسى ءوز اۋلىندا وتىرىپ جاۋدىڭ زارەسىن الدى. مەنىڭ باتىرلارىمنىڭ ىشىنەن بايلىعى، ەرلىگى جانە مىنەزى جاعىنان باسەنتيىن مالايسارى، ال اقىلى مەن ەرلىگى جاعىنان ۋاق بايان بارىنەن جوعارى تۇر" - دەي كەلىپ، تاعى بىرنەشە قىراعى باتىرلارىن قوساتىنىن ەسكەرتكەن. (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوبر. سوچ. ت.1 س. 222.)

باياندى كەيدە سارى، بايان دەپ قوسارلاپ اتايدى، ونىڭ سەبەبى، قالماقپەن ءبىر قاتتى ۇرىستا بايان باتىر ءوزىنىڭ باۋىرى سارىمەن بىرگە قازا بولادى.

بوگەمباي باتىردىڭ دا ەرلىك بولمىسى وسى جىردا ايقىن بايقالادى.

اعاشتا بيىكتى ايتساڭ قاراعايدى ايت،

جىگىتتىك، ەرلىكتى ايتساڭ بوگەمبايدى ايت.

نايزاسىنىڭ ۇشىنا جاۋ مىنگىزگەن،

ەمەنالى كەرەيدە ەر جابايدى ايت.

بوگەمباي باتىر - ءىرى تاريحي تۇلعا. ول بار ءومىرىن ەلىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن سارىپ ەتكەن جاۋجۇرەك قاھارمان، XVIII عاسىردىڭ 20 - 30 جىلدارىنداعى ويرات - قازاق سوعىسىندا قازاق ساربازدارىن باسقارعان قولباسشى.

بۇل جىردىڭ شىعۋىنا سەبەپ بولعان وقيعاعا كەلسەك، ابىلاي حاننىڭ بىردە جورتۋىلدا جولى بولماعان ەكەن. وكشەلەگەن جاۋدان شەگىنىپ كەلە جاتقاندا، الدىنان وتكەل بەرمەس تاسىعان وزەن كەزدەسەدى. جاۋىنگەرلەر ابىرجىپ، ۇيلىعىپ قالادى. بارلىعىنا دا وپات بولۋ قاۋپى تونگەندە، تاتىعارا سۋىرىلىپ شىعىپ، وسى جىردى ايتىپ قويا بەرىپتى. جىرداعى اتى اتالعان باتىرلار جىراۋدىڭ سوڭىنان تاسىپ جاتقان وزەنگە تۇسە باستاعان. وسىلايشا بۇلاردىڭ ارتىنان قالىڭ قول دا ەرىپ، سۋدان امان - ەسەن ءوتىپتى.

تاتىعارا جىراۋدىڭ "كەبەجە قارىن، كەڭ قۇرساق" دەپ باستالاتىن جىرىندا تسين يمپەرياسى مەن ابىلاي جاساقتارى اراسىندا بولعان شابۋىل سيپاتتالادى.

"كەبەجە قارىن، كەڭ قۇرساق

ارتىق تۋعان ابىلاي

كوتەرە كور بۇل ءىستى:

كوپ قىتايدىڭ جىلقىسى،

تۇرىمتايداي قۇنىستى،

جاۋ جاعادان العاندا،

يت ەتەكتەن العاندا،

ەر ابىلاي قورىققان جوق،

اشەيىن ەڭكەيە بەرە جىلىستى.

باسەنتيىن سىرىمبەت،

ونى دا مەن ەر كوردىم،

وق جىبەرىپ ۇرىستى"

ابىلاي باستاعان قازاق اسكەرلەرى سان جاعىنان كۇشى باسىم قىتاي - ءمانجۇر اسكەرلەرىمەن تابان تىرەپ ۇرىس سالا الماي، شەگىنە سوعىسادى. ساربازداردىڭ ەڭسەسى تۇسكەنىن كورگەن تاتىعارا جىراۋ ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن كوتەرىپ، نامىسىن قايراۋ ءۇشىن، وسى جىردى تابان استىندا سۋىرىپ سالىپ، جىرلاعان.

بۇل جىردى كەزىندە قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ ورىس تىلىنە قارا سوزبەن اۋدارعان. شوقان ءتارجىماسىن تولىق كەلتىرە كەتەيىك:

"بەجاۆشيە كيتايتسى سنوۆا ناچالي دۆيجەنيا، ناتيانۋلاس تەتيۆا يز كۋلانەۆا حرەبتا. كرەپكورەبەرنىي ي شيروكوجەلۋدوچنىي ابلاي، پەرەنەسي ەتو ودنو دەلتسو. ۋ ۆراگا - كيتايتسا كلياچي كاك كوپچيكي يزلوۆچيليس; نەت، حان ابلاي نە بەجال، نە حوروشەە سلوۆو بەجال، - ون دۆيگالسيا تولكو كوسو. باسەنتينەتس سىرىمبەت، سترەل بروسايا، بيلسيا. نە يششي ۋما پري بەگستۆە! نەت حلادنوكروۆيا پري توروپليۆوستي! بايان ۋاكوۆتسەۆ، دا مى ەتو ۆيدەلي! كوگدا ون پوۆوروچيۆاياس نازاد، كوپەم رابوتال".

جىردىڭ كەيبىر نۇسقاسىندا "كوپ قالماقتىڭ جىلقىسى" دەپ بەرىلىپ ءجۇر. بۇل دۇرىس ەمەس. دۇرىسى "كوپ قىتايدىڭ جىلقىسى". جىرداعى وقيعا 1756 جىلى بولعان. "دانا ءامىرشى، كورەگەن ديپلومات ابىلاي شىعىستان شىققان جاڭا جۇرتتىڭ توپان سۋىنداي قاۋىپتى ەكەنىن بىردەن تانيدى، ونى توقتاتۋ ءۇشىن قاجىر - قايراتپەن قوسا، اقىل - پاراسات كەرەگىن، ءادىس - ايلا كەرەگىن، بىرەر كۇندىك ەمەس، ۇزاق زامانعا ەسەپتەلگەن جۇيەلى ساياسات قاجەتىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا جوڭعارياداعى تسين باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكە دەم بەرەدى. قازاق ورداسىنىڭ اسكەري كۇشىن توپتاپ، جانكەشتى ۇرىسقا ازىرلەنەدى.

اقىرى، 1756 جىلى جازدا ءمانجۋ - تسين اسكەرى حاداحا جانە داردانا دەيتىن قولباسىلارىنىڭ باسشىلىعىمەن وڭتۇستىك جانە تەرىستىك تاراپتان، ەكى لەك بولىپ، قازاق دالاسىنا قاراي قاپتاي توگىلگەندە، ابىلاي ءۇش الاشتان قۇرالعان قالىڭ قولدى باستاپ، قارسى شىعادى.

1756 -1757 جىلعى قازاق - قىتاي سوعىسىنىڭ تاريحى ءالى جازىلعان جوق. بۇل ءبىزدىڭ قاھارمان حالقىمىزدىڭ ەرلىك شەجىرەسىندەگى وزگەشە ءبىر تاراۋ.

سوڭعى كەزدە ماعلۇم بولعان ناقتى تاريحي قۇجاتتارعا قاراعاندا، جاز بويعى قانتوگىس - الما - كەزەك شابۋىل، يت جىعىس كۇرەس ۇستىندە وتەدى. قازاقتارمەن بىرگە ءامىرسانا باستاعان قالماق شەرىگى دە قايتپاي سوعىسادى.

ابىلاي باسشىلىق ەتكەن الاش اسكەرى اۋەلى جەتىسۋدا قالماق - تولاعاي تاۋىنىڭ ەتەگىندە، ودان سوڭ اياگوز بويىندا تسين اسكەرلەرىنە اۋىر سوققىلار بەرەدى. (مۇحتار ماعاۋين. قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى. الماتى "قازاقستان" 1995, 117-ب)

وسىنداي ساتسىزدىكتەردەن سوڭ تسين يمپەراتورى تسيانلۋن حاداحا مەن داردانا سياقتى قولباسشىلاردى كەرى شاقىرىپ، ولاردىڭ ورنىنا ءمانجۇر قولباسشىلارى فۋ دە جانە چجاو حۋەي دەگەن گەنەرالدارىن جىبەرەدى.

ولاي بولسا تاتىعارا جىراۋ شىعارماسى 1756 جىلدارى تۋعان. ۇمبەتەي جىراۋ شىعارمالارى بوگەمباي باتىر ەسىمىمەن بايلانىستى. جىراۋدىڭ اتىن شىعارعان دا وسى شىعارمالارى. ۇمبەتەيدىڭ بوگەمبايعا قاتىستى ەكى ۇزاق جىرى ساقتالعان. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى - بوگەمبايدى جوقتاۋ دا، ەكىنشىسى - بوگەمباي ءولىمىن ابىلاي حانعا ەستىرتۋ. جوقتاۋ جىرىندا:

"قولتىعى الا بۇعىنىڭ

پايكەسىندەي بوگەمباي،

جالاڭ قيا جەرلەردەن

جازباي ءتۇسىپ تۇلكى العان،

بىلەگى جۋان بۇركىتتىڭ

تەگەۋرىندەي بوگەمباي", - دەپ، باتىردى ازالايدى، كوزىنىڭ جاسىن كول قىلادى، باتىردىڭ حالقىنا جاساعان جاقسىلىقتارىن ايتىپ، ماداقتايدى.

ەكىنشى جىر ەستىرتۋ تۇرىندە كەلەدى. ۇمبەتەي الدىمەن ابىلاي ءومىرىن، حالىق باسىنداعى اۋىر جايلاردى تولعاپ، ودان سوڭ قۋانىشتى كۇندەر، جەڭىستى جورىقتار، باتىرلاردىڭ كورسەتكەن ەرلىكتەرىن ماداقتايدى.

ابىلايدىڭ ءوز باسىنىڭ ەرلىكتەرى سانامالانادى.

"جيىرما جاسىڭ تولعاندا،

قالماقپەن سوعىس بولعاندا

العاشقى باقتى تاپقاندا

شارىشتىڭ باسىن قاققاندا،

قانجىعاڭا باس بايلاپ،

جاۋ قاشتى" دەپ ايعايلاپ،

"ابىلايلاپ شاپقاندا..."

"ۇمبەتەي شىعارماسى جىراۋ كەڭىنەن تولعاعان سەبەپتى ادەپكى سالت ولەڭنىڭ كولەمىنەن شىعىپ كەتكەن. جىردان سول كەزدە بولعان تاريحي وقيعالاردىڭ ءبىرازىنىڭ ەلەسىن كورەمىز. جىردىڭ باس جاعىندا ابىلايدىڭ جايى، ونىڭ "سارىارقانى جەرىم دەپ، قالىڭ قازاق ەلىم دەپ" ۇرگەنىشتەن كەلگەندىگى، العاشىندا تولە ءبيدىڭ تۇيەسىن باعىپ جۇرگەندىگى، ەر جەتىپ بۇعاناسى قاتقان سوڭ، ويراتتارمەن كۇرەس داۋىرىندە كوزگە تۇسكەندىگى ايتىلادى.

...سول سياقتى ابىلايدىڭ تاشكەنتتە قالماق تۇتقىنىندا بولۋىنىڭ جايى ءسوز ەتىلەدى. قازاقتاردىڭ سىرت جاۋلارعا قارسى جاسالعان ءساتتى جورىقتارىنىڭ كەيبىرى ەسكە الىنادى. سول زامانداعى دۇشپاندى مۇقاتقان قارا كەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەمباي، سارى، بايان، ساعىمباي سياقتى باتىرلاردىڭ ەرلىگى ماداقتالادى. مۇنىڭ ءبارى بىزگە ەل جادىندا ساقتالعان تاريحي اڭگىمەلەر مەن پوەمالاردان دا بەلگىلى.

وسىلارعا قاراعاندا، ۇمبەتەيدىڭ ابىلاي جانە XVIII عاسىر باتىرلارى جايىنداعى جىرلاردى تۋعىزۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىعى كورىنەدى" (ماعاۋين مۇحتار. عاسىرلار بەدەرى. ا.، 1991, 79-80 ب.ب)

بۇل جىردى بوگەمباي اتىنان گورى ابىلاي اتى كوپ اتالادى. جىراۋ ابىلايدى يدەاليزاتسيالايدى، قاھارمان دەپ تانيدى، باسىنا كوتەرە ماداقتايدى.

ۇمبەتەيدىڭ بوگەمباي باتىر ەسىمىنە بايلانىستى جىرلارى XVIII عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ ورتا تۇسىندا تۋعان دەپ توپشىلايمىز.

ۇمبەتەيدىڭ ابىلايعا بوگەمباي ءولىمىن ەستىرتەتىن تۇستا ونىڭ قىرعىزدارمەن ارادا وتكەن سوعىستى ەسكە الاتىن جەرلەرىن XVIII عاسىردىڭ ناقتى تاريحي فاكتىسى دەپ قاراۋعا بولادى.

اناۋ ءبىر جىلى اتتانعان،

اسكەردى قىرعىز قىرعاندا.

باسىنان وبا قىلعاندا،

ول حاباردى ەل ءبىلىپ،

كوپ باتىرمەن سەن ءجۇرىپ،

كوزىڭنىڭ جاسىن كول قىلىپ،

قىرىلعان اسكەر باسىنىڭ

قاسىنا بارىپ تۇرعاندا

اقبوز اتتى شالعاندا،

موينىنا كىسە سالعاندا

بابا تۇكتى شاشتى ءازيز

ساۋاپ باتا العاندا

تىلەۋىڭ قابىل بولعانىن،

باسىنا قىدىر قونعانىن

ۇمىتتىڭ با سونى ابىلاي؟!

بۇل سوزدەردىڭ استارىندا ءبىراز تاريحي ناقتى وقيعالاردىڭ سىرى بار.

تاريحتا 1757 جىلى العاش رەت (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوبرانيە سوچينەني ۆ پياتي توماح. ت. 1 الما - اتا، 1961. س. 207), 1760 جىلى ەكىنشى رەت (لەۆشين.ا. وپيسانيە كيرگيز - كايساتسكيح يلي كيرگيز - كازاچيح ورد ي ستەپەي. چ. II. سپب، 1832. س. 230-231.), ابىلاي قولىنىڭ قىرعىزداردى شاباتىنى ءمالىم. 1760-جىلداردىڭ اياعىندا ورتا ءجۇز بەن ۇلى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىنىڭ ابىلايدىڭ قول استىنا قاراۋىنا وراي ونىڭ ىقپالى بۇرىنعىدان دا گورى ارتا تۇسەدى. مۇنان كەيىن ول 1770 جىلى قالىڭ قول جيىپ تالاس پەن شۋ بويىنىڭ قىرعىزدارىن تاۋەلدى ەتەدى. اماناتقا ادامدارىن الادى. بىراق، قازاق حانى قىرعىزداردىڭ قايتا كۇشەيىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنىپ، ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىن ورتا ءجۇز قونىستانعان قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىنە اپارىپ قونىستاندىرادى. (يستوريا كيرگيزسكوي سسر. ت. 1. فرۋنزە: قىرعىزستان، 1968. س. 250-251). ول قىرعىزداردى ا.لەۆشين يانى (دجانى) قىرعىز دەگەن اتپەن سوڭعى مەكەندەرىندە الىگە دەيىن تۇرادى دەپ جازسا (لەۆشين.ا. وپيسانيە كيرگيز - كايساتسكيح يلي كيرگيز - كازاچيح ورد ي ستەپەي. چ II. سپب، 1832. س. 268-269), ش.ءۋاليحانوۆ ولاردىڭ XIX عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا ەكى بولىس ەل بولعانىن حابارلاي كەپ، قىرعىزداردىڭ بۇل بەتكە قونىس تەبۋى 1770 جىلعى "جايىل قىرعىنى" وقيعاسى (ۆاليحانوۆ.چ.چ. زاپيسكي يرگو. ت. XXIX, سپب، 1904. س. 5.) مەن ونىڭ الدىنداعى ەكى ەل اراسىنداعى شاپقىنشىلىقتارمەن ساباقتاستىعىن ەسكە الادى. (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوبرانيە سوچينەني ۆ پياتي توماح. الما - اتا. 1961. س. 374).

ش.ءۋاليحانوۆ سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ شەشۋشىسى 1770 جىلعى قىرعىزدارعا قازاقتار ۇستەمدىگىن ورناتاتىن "جايىل قىرعىنى" اتاناتىن ايقاس ەكەندىگىن ايتا كەپ، ونىڭ نايمان سۇلتانى كوكجال باراقتىڭ جەڭىلىسىنىڭ ەسەسىن قايتارۋ ءۇشىن بولعان شاپقىنشىلىق ەكەندىگىنە توقتالادى.

"قازاق اراسىندا ايرىقشا ەرلىگى ءۇشىن جالدى باراق نەمەسە كوكجال باراق اتانعان تاۋەكەلى شەكسىز سۇلتان ءبىر جولى قىرعىزداردى وپ - وڭاي شاۋىپ الادى. سوعان مەيماناسى تاسقان ول قىرعىزداردىڭ اۋليەسى - قوشقاراتانىڭ مازارىن مازاق ەتەدى. بۇعان وشىككەن قىرعىزدار قۇپيا كەلىسىپ الىپ ءتۇن ىشىندە ونىڭ قولىنا شابۋىلدايدى. قايمىعۋدى بىلمەيتىن باراق بۇل جولى الدى - ارتىنا قاراماي قاشادى. قىرعىزدار مۇنى وزدەرىنە ارۋاقتىڭ كومەكتەسكەنى دەپ جوريدى. (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوبرانيە سوچينەني ۆ پياتي توماح. ت. 1. الما - اتا، 1961. س. 374-375)

بۇل شىنىندا دا ەكى ەلدىڭ دە ەسىندە بىرازعا دەيىن جۇرۋگە لايىقتى ۇلكەن وقيعالار ەكەنى كۇمانسىز. ويتكەنى، 1770 جىلعى ايقاستان كەيىن قىرعىزداردى كوپ ۋاقىت بويى قازاقتار تاۋەلدى ەتكەن. سول سوعىستا ەكى جاقتان دا شىعىن مول بولعان. اسىرەسە، قىرعىزدار جۋساي قيراعان. سولتى رۋىنىڭ كوسەمى جايىل ەكى بالاسىمەن وسى جولى وپات بولىپ، ونى ارتىندا قالعان قىزى، اتەكە باتىردىڭ ايەلى بيكەمجان ولەڭمەن جوقتاعان. بارىنەن بۇرىن بۇل ايقاس كوكجال باراقتىڭ كەگىن قايتارۋ ءۇشىن وتكەندەگىمەن وزگەشە.

تەگىندە ۇمبەتەيدىڭ دە "اناۋ ءبىر جىلى اتتانعان اسكەردى قىرعىز قىرعاندا", - دەپ قول باستاعان باتىردىڭ اتىن اتاماي جارتىلاي جۇمباقتاي سويلەۋىنە قاراعاندا ونىڭ دا وسى جاعدايدى ايتىپ وتىرعانى كۇدىك كەلتىرمەيدى. سەبەبى، كەك الۋ جورىعىنا جىراۋ قازاقتار جاعىنان قابانباي، بوگەمباي، سارى، بايان، ساعىمباي سىندى نەگىزگى باتىرلار قاتىناسقاندىعىن ايتىپ، ابىلايدىڭ قۇداي مەن اۋليەگە سىيىنىپ، ات شالىپ، موينىنا كىسە سالىپ "كوزىنىڭ جاسىن كول" قىلۋىن ەجىكتەۋى تەگىن ەمەس.

ۇمبەتەي جىرلاۋىنداعى قىرعىزدار مەن قازاقتار اراسىنداعى ەكى ايقاس - باراق قولىنىڭ جەڭىلىسى مەن ابىلاي جاساقتاعان كوپ اسكەردىڭ 1770 جىلعى جەڭىسى جايلى ەكەندىگى كۇدىك كەلتىرمەيدى. ال، جالپى سول كەزەڭ وقيعاسى اۋىز ادەبيەتىندە ءبىراز ءىز قالدىرعان. (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوبرانيە سوچينەني ۆ پياتي توماح. ت. 1. الما - اتا، 1961. س. 172-180; كازاحسكي فولكلور ۆ سوبراني گ.ن.پوتانينا. الما - اتا: ناۋكا، 1972. س. 263-264)

ابىلاي حان بەينەسىن ءوز تۋىندىلارىنا وزەك ەتكەن كوپتەگەن اقىن، جىرشى، جىراۋلاردىڭ باستاۋىندا تۇرعان بۇقار جىراۋدىڭ جىر - تولعاۋلارىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلەدى. ابىلاي حانعا ارنالعان بۇقار جىراۋ جىرلارىنىڭ تاماشا دا اسەرلى كوركەمدىك قۇندىلىقتارىن اڭگىمە ەتپەگەن كۇننىڭ وزىندە ءوز ءداۋىرىنىڭ، زامانىنىڭ تاريحي شىندىعىنىڭ تامىرىنا بويلاعان رەاليستىك قۋاتتى تەرەڭ بوياۋلار بۇقار جىراۋ جىرلارىنىڭ قۇجاتتىق ءمانىن ايرىقشا كوتەرىپ تۇر. كوپ جاعدايلاردا ءبىزدىڭ تاريحشى زەرتتەۋشىلەرىمىز XVIII ع. تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەردە وزگە ەل ساياحاتشى، زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جازبا دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ كەلگەنى شىندىق. سوڭعى ون جىلدىقتىڭ كولەمىندە عانا تاريحشى ماماندارىمىز بۇقار جىر، داستاندارىنىڭ تاريحي نەگىزدەرىنە كوڭىل اۋدارا باستادى.

ءۇندى تاريحىن اعىلشىنداردىڭ كوزىمەن ەمەس، ۇندىلەردىڭ كوزىمەن قايتا جازۋ كەرەك - دەگەن دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ ۇلعاتتى سوزدەرىن ەسكە الساق، بىزگە دە ءوز ءتول تاريحىمىزدى، سول تاريحتىڭ كۋاگەرى بولارلىق، قاينار باستاۋلاردان، سول ءداۋىردىڭ ءتىرى ايعاقتارى اقىن - جىراۋلار مۇرالارىنا عىلىمي زەردەمەن كوز جۇگىرتەتىن، سارالاپ - ولشەيتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ابىلايحاننىڭ جارقىن تۇلعاسىن بار قايشىلىقتى بولمىسىن، ول ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ الماعايىپ تىنىسىن جان - جاقتى كوركەم بەدەرلەي العان بۇقار جىراۋ مۇرالارىنىڭ تاريحيلىق سيپاتى عىلىمي تۇرعىدان كەلگەندە بۇگىنگى كۇندەرى ولشەۋسىز وسە تۇسەتىنى داۋسىز.

اسىرەسە ءبىر ورتالىققا باعىناتىن كۇشتى قازاق حاندىعىن قۇرۋ يدەياسى جولىندا تاباندى مەملەكەت قايراتكەرى بولا بىلگەن ابىلايحاننىڭ شىنايى تاريحي بولمىسىن، ونىڭ ادامي ىشكى جان - دۇنيەسىن، پەندەشىلىك وسال جاقتارى مەن تۋعان حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قايتپايتىن قايسار رۋحىن ديالەكتيكالىق تۇرعىدا تارازىلاۋدا بۇقار سوزدەرىنىڭ ءمانى ەرەكشە.

بۇقار جىر - داستاندارىنا ەڭ العاش عىلىمي ءمان بەرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ بولاتىن. بەرتىن كەزدەگى عىلىمي ەڭبەكتەردە مۇنداي جاعداي مۇلدە از نە بولماسا كەزدەسپەيدى. ابىلاي تۇلعاسىنا كەزەڭ - كەزەڭىمەن عىلىمي سيپاتتاما بەرگەن اكادەميك ر.سۇلەيمەنوۆ پەن ۆ.ا.مويسەەۆتىڭ "يز يستوري كازاحستانا XVIII ۆەكا" (1988) دەگەن مونوگرافياسىندا بىرىڭعاي تاريحي قۇجاتتار مەن مۇراعاتتىق دەرەكتەرگە عانا سۇيەنىپ اتالمىش جاعداي ياعني جىراۋلاردىڭ ادەبي مۇراسىنا دا كوڭىل ءبولىپ وتىرۋ قاعىس قالادى.

كوپ جاعدايدا بۇقار جىراۋ مۇرالارىنىڭ تاريحي قاتپارلارىنا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى ادەبيەتشى عالىمدار عانا كوڭىل ءبولىپ كەلدى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ، اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان بىرقىدىرۋ تاريحشى عالىمدار دا بۇقار جىراۋ جىرلارىنداعى تاريحي شىندىق قاتپارلارىنا عىلىمي زەردەمەن ۇڭىلە باستادى. بۇل ءۇردىس بولاشاقتا دا جالعاسا بەرۋگە ءتيىس.

بۇقار جىرلارىندا الماعايىپ زاماننىڭ بارلىق شىندىعى شىرقى بۇزىلماي، بار شىرايىمەن كوز الدىمىزدان كولبەڭدەيدى. ابىلايدىڭ ونىڭ زاماننىڭ بارلىق قايشىلىقتى بولمىسى جاسىرىلىپ، جابىلماي تاريحي ناقتىلىقپەن بەرىلەدى. ارتىق قوسپا، جاماپ - جاسقاۋ جوق. بۇقار جىرلارىنىڭ تاريحي شىندىقتى كوركەم بەينەلەۋدەگى وبەكتيۆتىك قۋاتى دا وسىندا دەپ بىلەمىز.

بۇقار جىرلارىن وقىپ وتىرىپ، زامانىندا جات جۇرتتىق باسقىنشىلارمەن ارىستانداي ارپالىسقان، ءوزىنىڭ ەپتىلىگىمەن ەرجۇرەكتىگىمەن حالىق قوشەمەتىنە بولەنگەن، سانسىز قولعا قولباسشىلىق جاساپ جۇرگەن ابىلايحاننىڭ ەر تۇلعاسى ەلەستەيدى.

ويراتتارمەن بولعان سوعىستا ەرجۇرەكتىگىمەن كوزگە تۇسكەن ابىلاي جونىندە شوقان بىلاي دەپ جازادى: "ۋچاستۆۋيا ۆو ۆسەح نابەگاح، سناچالا كاك ريادوۆوي ۆوين، ون وكازىۆاەت پودۆيگي نەوبىكنوۆەننوي حرابروستي ي حيتروستي. پولەزنىە سوۆەتى ەگو ي ستراتەگيچەسكيە سووبراجەنيا ۋپروچيۆايۋت زا نيم يميا مۋدروگو. ابلاي دەيستۆيتەلنو پەرەنەس منوگو يسپىتاني ي بوربى، پوكا زناچەنيا ەگو ۆوپلوتيۆشيمسيا دۋحام (ارۆاح) نيسپوسلاننىم دليا سۆەرشەنيا ۆەليكيح دەل". (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوبرانيە سوچينەني ۆ پياتي توماح. ت. 1, الما - اتا، 1961, س. 427).

بۇقار جىرلارىنان كوپتەگەن تاريحي وقيعالاردىڭ ءىزىن كورۋگە بولادى. جوڭعار مەملەكەتىن جويعاننان كەيىن تسين يمپەرياسى ەندىگى شەكاراسىن قازاق جەرىنە سۇعىنا كىرىپ كەڭەيتپەكشى بولادى. وسى ماقساتتا تسين يمپەراتورى چجاو حوي مەن فۋ دە گەنەرالدار باسقارعان 90 مىڭ اسكەر قىتاي شەرىكتەرىن قازاق جەرىنە جىلجىتقان. مۇنداي شابۋىلدار جيىلەپ باسقىنشىلىق ساياسات تولاستامايدى. وسى كەزدە ابىلاي حان بوگەمباي باتىردى باس ەتىپ، قىتاي اسكەرىنە قارسى شابۋىلعا شىعادى. بوگەمبايدىڭ قولى تسين اسكەرىن تالقانداپ تۋرفانعا دەيىن ىعىستىرادى. وسى تاريحي وقيعانى بۇقار:

سۇيەۋگە ارقا جارايدى،

مىناۋ كورشى ورىسىڭ.

ساتسىزدەۋ بوپ تىنىپ تۇر،

بوعدىحانمەن سوعىسىڭ.

تۋرفاندى شاپتى بوگەمباي،

جاراتامىن سول ءىسىن.

باتىر اڭعىرت دەسەك تە،

كورسەتكەندەي ەل كۇشىن، - دەپ سۇيسىنە جىرلايدى.

تاريحي وقيعالاردى نەگىز ەتكەن، ابىلايدىڭ جەكە باسىن دارىپتەگەن بۇقاردىڭ "كۇپشەك ساندى كۇرەڭدى", "قالدانمەنەن ۇرىسىپ", "باسىڭا بىتكەن كۇنىڭىز" اتتى ءۇش جىرى بار. بۇل تاريحي جىرلار 1771 جىلى التايعا قونىس اۋدارعان ەدىل بويى قالماقتارىنا قاتىناستى "شاڭدى جورىق" وقيعاسىنا بايلانىستى شىعارىلعان. بۇقار جىراۋ بۇل جايلى ابىلايعا قاراتىپ ايتاتىن ءۇش شىعارماسىندا دا ءسوز ەتەدى. مىسالى:

قىرىق سان قارا قالماقتى،

جارلىعىنا قاراتقان...

لاباشى دەگەن ءبىر ەلنى

انتىمەنەن ۋلاتقان.

ەرانشى مەن سەرەندى،

توزعىنداتىپ شۋلاتقان...

جاسىل كولگە ماسليحاتقا كەلتىرىپ، - دەيتىن جولداردىڭ باسقا جۇرت ەمەس، ەدىل قالماقتارى جايلى سىر شەرتەتىنى حاق. ەندى وسى جولداردىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك.

رەسەي مەملەكەتى XVIII عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ەدىل بويىندا وتارلاۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرا باستادى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تەك ورىس دۆورياندارىنىڭ عانا ەمەس، كوپەستەردىڭ دە مۇددەسىن كوزدەگەن بۇل قادامى قالماقتارعا قولايلى تيمەيدى. 1731-1732 جىلدارى دون كازاكتارىنىڭ مىڭنان استام وتباسى ەدىل مەن ءيلى (يلوۆلەي) وزەندەرىنىڭ ارالىعىنا كەپ قونىستانادى. (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م.، ناۋكا، 1967. س. 196). كوپ ۇزاماي جايىق بويىندا دا كازاك ستانيتسالارى بوي كوتەرىپ، قالماقتار قونىستانعان ولكەنىڭ سولتۇستىگىنە نەمىستەر كەلىپ ورنىقتى. مۇنىڭ ءوزى قالماق فەودالدارىنىڭ قونىستارىن ءبىراز تارىلتادى. سوعان ءتوزىم ەتە الماعان تورعاۋىت حانى ۋباشي 1766 جىلدارى استراحان گۋبەرناتورى ن.ا.بەكەتوۆكە كەپ وسى جايدى ەكى دۇركىن مالىمدەپ، شاعىم ەتەدى. وسىدان كەيىن پاتشا وكىمەتى داۋلى اۋدانداردى كارتاعا ءتۇسىرىپ، قالماقتار قونىسىنىڭ شەكاراسىن مەجەلەۋگە بەكىنەدى. (پالموۆ.ن.ن. ەتيۋدى پو يستوري پريۆولجسكيح كالمىكوۆ. چ. V. استراحان. 1932. س. 3-4) بۇل شارالار، بىراق، تەزدەتىپ جۇزەگە اسا قويمايدى. ءسويتىپ، ەدىل قالماقتارى 1771 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا التايعا قاراي بەت تۇزەيدى. (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م.، ناۋكا، 1967. س. 200-202) مۇنى كورگەن ورىس مەملەكەتى ولاردى كەرى قايتارۋ ءۇشىن ورس بەكىنىسىنەن گەنەرال-مايور تراۋرەنبەرگ باستاعان اسكەر شىعارادى. بۇل اسكەر نۇرالى، قايىپ، ەسىم، ءپىرالى، ت.ب. قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ساربازدارىمەن كەي تۇستا بىرىگە وتىرىپ، كەي جەردە ءوز بەتتەرىمەن قاشقانداردىڭ سوڭىنان ءبىراز جەرگە دەيىن قۋىپ بارىپ، كەرى ورالادى. (رىچكوۆ.ن. دنەۆنىە زاپيسي پۋتەشەستۆيا كاپيتانا ن.رىچكوۆا ۆ كيرگيز-كايساتسكوي ستەپي ۆ 1771 گودۋ. سپب، 1772. س. 319.) قاشقان حالىق كەرى قايتپاعانمەن سول جولدا اتا جاۋلارىنىڭ قارسىلىعىنا كەزىگىپ كوپ شىعىنعا ۇشىرايدى. اسىرەسە، قالماقتار ءۇشىن قيىن تيگەن كەز - ولاردىڭ مويىنتى وزەنىنە جەتكەن مەزگىلىندە بولعان سياقتى. ويتكەنى، وسى جەردە ۋباشي جۇرتىن ابىلاي، نۇرالى، ورىس، ءادىل قولى قورشاۋعا الادى. جوڭعارياعا بارار جول كەسىلەدى. امالى قۇرىعان تورعاۋىت حانى ابىلايعا ەلشىلەر جىبەرىپ، بوداندىق سۇرايدى. ءوز قولىنداعى ءبىر مىڭنان استام تۇتقىنداردى قايتاراتىندىعىن مالىمدەپ، كوشىپ - قونىپ ءجۇرۋ ءۇشىن قونىس سۇرايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەكى جاق كەلىسىمگە كەپ، قالماقتارعا تۇتقىنداردى قايتارۋ ءۇشىن ءۇش كۇندىك مۇرسات بەرىلەدى. بىراق، قالماقتار ءۇشىنشى كۇننىڭ تۇنىندە كۇتپەگەن جەردەن قازاقتارعا تاپ بەرەدى دە، قارسىلاستارىن ءبىراز قايمىقتىرىپ الىپ، بالقاشتىڭ باتىس بەتىمەن ىلگەرى قاراي بەت تۇزەيدى. ايتسە دە ولار سول جولى وراسان كوپ ادامدارى مەن مالدارىنان ايرىلادى. (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م.، ناۋكا، 1967. س. 217-218).

دەمەك، بۇقار جىراۋ بۇل جەردە "جارلىعىنا قاراتقان...انتىمەنەن ۋلاتقان" دەگەن سوزدەر ارقىلى تاريحي فاكتىنى ءدال كورسەتىپ وتىر. ءبىر قاراعاندا تورعاۋىتتى تىزە بۇكتىرىپ، ءامىرىن جۇرگىزگەن بيلەۋشى دەگەن ءسوز ارتىقتاۋ سياقتى كورىنگەنمەن تۇپتەپ كەلگەندە ونىڭ جوعارىداعىداي تاريحي نەگىزى بار. ال، جىراۋدىڭ "قىرىق سان قارا قالماق" دەگەن مالىمەتىنە، ياكي سول جولى ەدىلدەن التايعا قونىس اۋدارعان ۋباشي جۇرتىنىڭ سانىنا كەلسەك، بۇنىڭ ءوزىنىڭ وسى ماسەلەگە قالام تارتقان اۆتورلاردا ارقيلى كورسەتىلىپ جۇرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن، ن.رىچكوۆ پەن ا.ماكشەەۆ ولاردى وتىز مىڭ ءۇي، ياكي ءجۇز جيىرما مىڭداي ادام ەدى دەپ جازادى. (رىچكوۆ.ن. دنەۆنىە زاپيسي پۋتەشەستۆيا كاپيتانا ن.رىچكوۆا ۆ كيرگيز - كايساتسكوي ستەپي ۆ 1771 گودۋ. سپب، 1772. س. 55; ماكشەەۆ.ا. يستوريچەسكي وبزور تۋركەستانا ي ناستۋپاتەلنوگو دۆيجەنيا ۆ نەگو رۋسسكيح. سپب. 1890. س. 107.) ال، ياكينف بيچۋرين سول كەزدەگى ۋباشي حاننىڭ قاراماعىندا 580 مىڭ ءتۇتىن بار ەدى. بەلگىلى شەرۋدە ولاردىڭ ءۇش ءجۇز مىڭدايى وپات بولىپ، ەكى ءجۇز سەكسەن مىڭداي ادامى عانا التايعا جەتتى. مالىنىڭ ۇشتەن ەكىسى جولدا قىرىلدى دەپ كورسەتەدى. (ياكينف. وپيسانيە چجۋنگاري ي ۆوستوچنوگو تۋركەستانا ۆ درەۆنەم ي نىنەشنەم سوستوياني. سپب، 1829. س. 186-189, 192-193.)

ياعني، بۇل سوڭعى مالىمەت بۇقار جىراۋداعى "قىرىق سان" تىركەسىن، ياكي ءتورت ءجۇز مىڭدىق ادامدى بەس ءجۇز سەكسەن مىڭعا جەتكىزىپ، كوتەرىڭكىرەپ كورسەتەدى.

سوعان قاراعاندا جىراۋ بۇل تۋرالى دا ءبىر شامادان سوققان دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ارينە، بۇقار ابىلاي قاسىنداعى ادام بولعانمەن ونىڭ قولىندا تورعاۋىتتاردىڭ ءدال سانى بولماعانى انىق. جىراۋدىڭ سول ءسوزدى تۇتقىنعا تۇسكەن قالماقتاردىڭ وزدەرى جايلى بەرگەن مالىمەتتەرى ارقىلى عانا ايتۋى مۇمكىن. ايتپەسە، قازاقتىڭ اۋىزەكى سوزىندە كوپ ايتىلاتىن قىرىق سان ءسوزىن جىراۋ مۇقاعان جاۋىنىڭ سانىن ءبىراز وسىرىڭكىرەپ كورسەتۋ ءۇشىن پايدالانۋى دا عاجاپ ەمەس.

وسى 1771 جىلعى "شاڭدى جورىقتا" ابىلايدىڭ كوپتەگەن باتىرلارى ەرلىك كورسەتىپ، جاۋدىڭ قۇتىن قاشىرعاندىعى ايتىلادى. جىراۋ ولاردىڭ ەسىمدەرىن بىلايشا تىزبەلەيدى:

قالدانمەنەن ۇرىسىپ،

جەتى كۇندەي تۇرىسىپ،

سونداعى جولداس ادامدار:

قارا كەرەي قابانباي،

قانجىعالى بوگەمباي،

شاشاقۇلى جانىبەك،

سىرگەلى قارا تىلەۋكە،

قاراقالپاق قىلىشبەك،

تەكەدەن شىققان ساتاي بولەك،

شاپىراشتى ناۋرىزباي،

قاۋمەن، دالەت، جاپەك باتىر قاسىندا،

باق داۋلەتى باسىندا.

سەڭكىباي مەن شويبەك بار،

تاڭسىق قوجا، مامبەت بار،

قاسقاراۋدان مولداباي،

قاتاردان جاقسى قالدىرماي،

ەسەنقۇل باتىر ىشىندە،

وڭكەي باتىر جيىلىپ،

ابىلاي سالدى جارلىقتى.

ابىلايدى اقسۇيەكتەرى مەن باتىرلارىنا بارلىق ولجانى ۇلەستىرۋشى قىلىپ كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە وسى جولعى دۇنيە - مۇلىك بولىسۋدە ابىلايدىڭ وزىنە ەنشى بوپ تيگەن قالماق قىزىنان قاسىم تۋعاندىعىن حابارلايدى. ابىلايدىڭ سول ۇلىنا قۇتتى بولسىن ايتا بارعاندار اتىنان بۇقار جىراۋ، سونداعى قاندى جورىقتى، ونداعى ابىلاي قاسىندا بولعان قابانباي، بوگەمباي، جانىبەك، تىلەۋكە، قىلىشبەك، ساتاي، ناۋرىزباي، قاۋمەن، دالەت، جاپەك، سەڭكىباي، شويبەك، تاڭسىق، قوجا، مامبەت، مولداباي، ەسەنقۇل باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىن اتاي كەلىپ، قاسىمنىڭ شەشەسىنىڭ سوندا قولعا تۇسكەن تۇتقىن قىز "بولىسكە تۇسكەن ولجانىڭ" ەڭ نەگىزگىسى، باسى ەكەنىن اڭعارتادى. ودان ءارى جىراۋ:

- باسىڭا بىتكەن كۇنىڭىز،

قۇتتى بولسىن ۇلىڭىز،

حان ابىلاي اتاندىڭ،

دۇنيەدەن شىقپاي ءمىنىڭىز.

التىن تاقتىڭ ۇستىندە،

ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇرادىڭ.

جەتىم مەنەن جەسىرگە،

ەشبىر جامان قىلمادىڭ.

ادىلەتپەن ءجۇردىڭىز،

ادەپتى ەسكە كىردىڭىز.

ارمانىڭ بار ما، حان يەم؟

مارتەبەلى توبەگە،

جاۋىڭدى الىپ جايلادىڭ،

جەتى كۇن كىرىپ ۇرىسقا،

ولىمگە باستى بايلادىڭ.

ايتار ءسوزىم وسى - ءدۇر،

اقىلىڭ بار حان ەدىڭ،

مۇنىڭ ءتۇبىن ويلاعىن، - دەپ، مىنە، ەندى سول پەرزەنتىڭىزدىڭ باۋى بەرىك بولسىن، سول جولى "جەتى كۇن كىرىپ ۇرىسقا" جاۋىڭنىڭ جانىن جاھاننامعا كەتىرگەن سەنىڭ "ارمانىڭ بار ما حان يەم؟" - دەيدى.

ەندى وسى تولعاۋدى بۇقار جىراۋ قاي كەزدە شىعاردى، تاريحي تۇلعا قاسىم تورە قاي شامادا دۇنيەگە كەلگەن دەگەن ماسەلەگە توقتالالىق. جىردا ايتىلاتىن جاۋدى قۋعان وقيعا، سوندا قولعا تۇسكەن تۇتقىن قىزدى "قاسىم حاننىڭ شەشەسىن حان ابىلاي العان-دى" دەپ، ەندى سول كورگەن پەرزەنت "قۇتتى بولسىن ۇلىڭىز" دەگەن سوزدەرگە توقتالساق، جىر 1772 جىلى ايتىلعان بولىپ شىعادى. ەكى جىردا دا وسى بالانىڭ اناسى ابىلايدىڭ نەكەلى ايەلى بولعان جورىقتا ابىلايدىڭ قولىڭىڭ "جەتى كۇن جۇرگەندىگى" ايتىلادى. ال، قاسىم حان بارون ۋسلار جازباسىندا 1772 جىلى تۋعان دەپ ەشبىر ءدۇدامال كەلتىرىلمەي جازىلعان. (بارون ۋسلار. چەتىرە مەسياتسا ۆ كيرگيزسكوي ستەپي. "وتەچەستۆەننىە زاپيسكي", سپب، 1848, №10. س. 147.) ءدۇدامالسىز دەپ ايتاتىن سەبەبىمىز، ۋسلار جازباسى قاسىم حان ولگەن سوڭ ون جىلداي ۋاقىتتان كەيىن باسپا بەتىن كورگەن. ال، دۇنيەدەن وتكەنىنە ون جىلعا جەتپەيتىن مەزگىل بولعان سونداي بەلدى تۇقىمنىڭ بەلگىلى پەرزەنتىنىڭ قاي كەزدە ومىرگە كەلگەنىن ونىڭ ارتىندا قالعان اعايىندارى، ەلى مەن جۇرتى ۇمىتۋى مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە اۆتور قاسىمدى ابىلايدىڭ الپىس جاسقا كەلگەندە ۇيلەنگەن تۇتقىن قىزدان كورگەن پەرزەنتى ەكەنىن ايتا وتىرىپ، قارتايعان كىسىنىڭ ۇيلەنىپ، ودان پەنزەنت سۇيۋىنە وراي ول ءوزىنىڭ بۇعان تاڭعالاتىندىعىن جاسىرمايدى. ولاي بولسا قازاق ەپوسىنداعى "كەنجە توقال بالاسى قاسىم ەدى" دەيتىن قاسىمنىڭ 1772 جىلى ومىرگە كەلگەنىنە، ياكي جىراۋدىڭ وسى تولعاۋلاردى سول شامالاردا ايتقانىنا ءشۇبا كەلتىرۋگە بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە بۇقار اتالمىش تولعاۋىندا جوعارىدا كەلتىرىلگەن "التىن تاقتىڭ ۇستىنە ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇرادىڭ" دەگەن سوزدەر ايتادى. ال، ابىلايحاننىڭ ءوزىن ءۇش ءجۇزدىڭ حانى ساناعان كەزى ابىلمامبەت دۇنيەدەن وتكەن 1771 جىلدان كەيىنگى مەزگىل ەكەنى بەلگىلى. (يستوريا كازاحسكوي سسر. ت. 3. الما - اتا: ناۋكا، 1979. س. 81.) ولاي بولسا بۇقاردىڭ وعان ءۇش ءجۇزدىڭ حانى بولىپ ەسەپتەلمەي تۇرىپ بۇل سوزدەردى ايتۋى مۇمكىن بە؟ ارينە، جوق. ونىڭ ۇستىنە وسى جىر "قالدانمەنەن ۇرىسىپ" دەگەن جولدارمەن باستالادى. سونداي قالاي؟ 1745 جىلى دۇنيەدەن وزعان قازاق جۇرتىنىڭ باسىنا ۇلكەن زوبالاڭ تۋعىزعان ويرات قوڭتايشىسى قالداننىڭ اتى اتالۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ الدە قاسىمنىڭ شەشەسى سول قالدان سەرەنىڭ كەزىندەگى سوعىستا تۇتقىنعا تۇسكەن قىز با؟ 1771 جىلعى "شاڭدى جورىق" وقيعاسىندا ويرات قوڭتايشىسى قالداننىڭ اتى قايدان ءجۇر؟ ەگەر جوڭعار قوڭتايشى قالدان سەرەن دەيىن دەسەك جوعارىداعى تاريحي فاكتىلەر قايدا قالماق؟ ءبىز بۇل جىردى كەزىندە جوڭعار قوڭتايشىسى قالدان سەرەننىڭ تۇسىنداعى وقيعا كەزىندە شىعارىلعان جىر دەپ ەسەپتەپ جۇردىك. ءتىپتى بەلگىلى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ "جانتالاس" رومانىندا قاسىم تورە ابىلاي حانعا قوسىلعان قالدان سەرەننىڭ قارىنداسى حوچادان تۋعان دەلىنەدى. قازىر ءبىز بۇل فاكتىنىڭ جازۋشىنىڭ كوركەم قيالىنان تۋعاندىعىن ءبىلىپ وتىرمىز. بۇقار جىرىن زەرتتەي كەلگەندە ءبىز بۇل جىردىڭ قوڭتايشى قالدان سەرەننىڭ زامانىندا ەمەس، ودان بەرىرەكتەگى 1771 جىلعى "شاڭدى جورىق" وقيعاسى كەزىندە تۋعانىن اڭداپ وتىرمىز. سەبەبى، بارلىق تاريحي فاكتىلەر وسىعان مەڭزەيدى.

XVIII عاسىرداعى ويرات تاريحىندا گالدان شەرەن (قازاقتار قالدان سەرەن دەگەن س. ج.) ەسىمدى قوڭتايشى بىرەۋ بولعانىمەن، ونىمەن اتتاس، جەكجاتتىعى بار ادامدار دا، جاي كىسىلەر دە از بولماعان. سونداي اتتاس ادامداردىڭ ءبىرى - ونىڭ تۋعان قارىنداسىنا ۇيلەنگەن گالدان چەرەن شىڭعىسحان بالاسى دەگەن كىسى ەكەنىن بىلەمىز. (ۋنكوۆسكي.ي. پوسولستۆو ك زيۋنگارسكومۋ حۋن - تايچجي تسەۆان رابتانۋ كاپيتانا وت ارتيللەري يۆانا ۋنكوۆسكوگو ي پۋتەۆوي جۋرنال ەگو زا 1722-1724 گودى. سپب، 1887. س. 186-191).

سونداي-اق، 1741-1761 جىلدارى ەدىل قالماقتارىن بيلەگەن، ورىس قۇجاتتارىندا دوندۋكداشي دەگەن اتپەن ءمالىم، دونروب - ارشي ەسىمدى ادامنىڭ رەسەي تاراپىنان 1757 جىلعا دەيىن حاندىق اتاق الا الماي، 1756 جىلى تيبەتتەگى دالاي - لامادان حاندىق تيتۋل، مارتەبە سۇراۋ ءۇشىن ارنايى ەلشىلىك جونەلتكەندە، دالاي - لاماعا ءوز ءوتىنىشىن ءبىلدىرىپ، ودان ءمور مەن گراموتا الاتىن ءدۇربىت نويانى گالدان تسەرەن - چجيەن - جەتەن ەسىمدى كنياز دە بولعان. بۇل - 1674 جىلى توبىل ماڭىنان ەدىل بويىنا ءتورت مىڭ ۇيىمەن كوشىپ كەلەتىن سولوم - تسەرەننىڭ، ونىڭ ارجاعىندا 1622-1623 جىلدارى توبىل ۆوەۆوداسى ماتۆەي گودۋنوۆ ارقىلى رەسەيمەن بايلانىس جاسايتىن ءدۇربىت بيلەۋشىسى دالاي - تايشىنىڭ تۇقىمىنان شىققان ءوز ۇلىسىنىڭ بيلەۋشىسى ەدى. ارينە، گالدان تسەرەن جۇرتى 1674 جىلدارى، ءوزىنىڭ ءتورتىنشى اتاسى سولوم تسەرەننىڭ تۇسىندا ءتورت مىڭ ءۇي بولعانىنا قاراعاندا، ارادا 97 جىل وتكەندە ءۇش - ءتورت ەسە ءوسۋى مۇمكىن. 1756 جىلى تيبەتتەگى دالاي - لاماعا بارىپ، ودان ءمور مەن گراموتا الىپ جۇرگەن ادام، ەگەر 1771 جىلى جوڭعارياعا كوشۋ باستالعان كەزدە ءتىرى بولسا ءبىرسىپىرا جاسقا كەلگەن، ۇلىسى ءوز اتىن كەلەتىندەي كىسى بولعانى ءسوزسىز. ال، ءۋباشيدىڭ 1762 جىلى مۇراگەرلىك جولمەن حان بولعانى بولماسا، ال وعان قاراعاندا الدەقايدا بالا. ويتكەنى، حان بولىپ سايلانعاندا ون سەگىز جاسقا عانا جەتكەن ول 1770-1771 جىلدارى بار بولعانى 26-27- اق جاستا. (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م.، ناۋكا، 1967. س. 195, 214.) دەمەك، گالدان تسەرەن - چجيەن - جەتەنىڭ ەل اراسىنداعى سالماعى بۇل كەزدە حانمەن قارايلاس كەلىپ، بۇقار شىعارماسىندا ەسىمى ۋباشي (لاباشي) اتىمەن قاتار جۇرەردەي-اق ءجونى بار. ويتكەنى، دۇربىتتەر 1771 جىلعى وقيعا كەزىندە ەدىل بويىندا قالىپ قويماعان.

قىسقاسى اتتاس بولۋ قيىن ەمەس. 1745 جىلى دۇنيەدەن وزعان جوڭعار قوڭتايشىسى قالدان سەرەن مەن ءدۇربىت شەرەن اتتاس. بۇقار جىرىندا قازىرگى "قالدانمەنەن ۇرىسىپ" دەگەن جول، ءاۋ باستا، "شەرەنمەنەن ۇرىسىپ" بولۋى دا مۇمكىن. جىردىڭ باستالۋى "شەرەنمەنەن ۇرىسىپ" بولعان جاعدايدا ەل اۋزىندا اۋىزشا ساقتالعان وسى ءسوزدىڭ قازاق قاۋىمى ءۇشىن الدە قايدا ءماشھۇر، قازاقتارعا تىزەسى قاتتى باتقان "قالدانمەنەن" اۋىسىپ رەداكتسيالانۋى عاجاپ ەمەس. ءدۇربىت شەرەن تاريح ساحناسىندا قىسقا ءبىر عانا ساتكە كورىنە ءتۇسىپ جوق بولعان ادام دا، ويرات قوڭتايشىسى قالدان شەرەن ءوزىن شامالى ۋاقىتتا ۇمىتتىرمايتىنداي ەتىپ قازاققا ءتىسىن باسىپ وتكەن كىسى. ولاي بولسا كەيىنگى قاۋىمعا قايداعى ءبىر دۇربىتتىك تسەرەننەن گورى دۇنيەدەن كۇركىرەپ وتكەن ويرات تسەرەننىڭ ابدەن ماسقارا بولعانى كەرەگىرەك.

بەلگىلى ءبىر اقىن - جىراۋ ايتقان تولعاۋلار كەيىنگى جىرلاۋشىلار ارقىلى وزگەرتىلىپ، "رەداكتسيالانا" بەرۋى اۋىز ادەبيەتى پوەتيكا ءتان ءۇردىس. بۇعان ونشا تاڭعالۋعا بولمايدى. ونىڭ دالەلىن الىستان ىزدەمەي - اق، وسى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تولعاۋدان - اق تابۋعا بولادى. مۇندا بۇقار اۋزىمەن مىنانداي سوزدەر ايتىلادى:

- قاسىم حاننىڭ شەشەسىن،

حان ابىلاي العان - دى...

جابى دەگەن قالماققا،

تىرناعىن قاتتى باتىردى.

شىندىعىندا، جورگەكتە جاتقان نارەستەنى بۇقار ابىلايعا قانشا جاقسى اتتى كورىنەيىن دەگەننىڭ وزىندە حان دەپ اتاپ، ارتىق سويلەۋى مۇمكىن بە؟ بەسىكتە جاتقان بالا كەلەشەكتە حان بولا ما، باسقا بولا ما ونى الدىن الا كىم بولجاعان؟ سول كەزدەگى تۇسىنىك بويىنشا حان بالاسى مۇراگەرشىلىك جولىمەن حان بولماق دەگەننىڭ وزىندە دە بۇقار مۇنداي بالا - شاعانىڭ ءسوزىن ايتا ما؟ سوندىقتان بۇل ءسوز دە كەيىن ارادا كوپ جىلدار وتكەن سوڭ قاسىم شىن مانىسىندە ۇلى ءجۇزدىڭ شىمكەنت توڭىرەگىن بيلەگەن كەزدەرىندە سول جەردەگىلەر قاسىمدى حان دەپ ويلايتىن پىكىر قالىپتاسقان ۋاقىتتا، قاسىمنىڭ جىلى قاباعىندا، وڭ نازارىندا بولعىسى كەلگەن كەيىنگى جىرشىلاردىڭ قوسپاسى دەپ ساناۋىمىز ورىندى.

وسى تولعاۋدا "جابى دەگەن قالماققا تىرناعىن قاتتى باتىردى" دەگەن جول بار. ابىلايدىڭ وعان تىرناعىن قاتتى باتىرۋىنا قاراعاندا بۇل دا تەگىن كىسى بولماعانى عوي. حان نەمەسە سوعان جەتەقابىل بىرەۋدىڭ ەسىمى بولۋى كەرەك، بولماسا تايپانىڭ، رۋدىڭ اتى بولۋى دا مۇمكىن. ايتپەسە، ابىلاي قايداعى ءبىر بەلگىسىز بىرەۋگە ايرىقشا تىزەسىن باتىرعاندا نە ۇتپاق، ودان نە ابىروي الماق؟ قاراپايىم قاتارداعى كوپ قالماقتىڭ بىرىنە وشىگەتىندەي ونىڭ وعان نە اقىسى كەتكەن؟ ەل بيلەۋشىسى ەجەلدەن قاستاسقان تۇقىمنىڭ بەلدى جەرىنە شەڭگەلىن سالۋى كەرەك قوي. حاننىڭ اتا جاۋىنان كەگىن العان جورىعىن ماداقتاپ وتىرعان كەزىندە ونىڭ تەك تىڭداۋشى، ەستۋشى حالىق وكىلى ريزا بولار ارەكەتىن عانا سانامالاسا كەرەك. ال، سوندا بۇل كىم؟ ءبىز جابى دەگەن اتپەن كەلەتىن نە گالدان تسەرەن حان توڭىرەگىنەن نەمەسە ۋباشي حان ماڭايىنان سول تۇس تاريحىندا بەلگىلى بولعان ەشكىمدى كەزدەستىرە المادىق. جوڭعاريا مەن ەدىل بويىنىڭ قالماقتارى اراسىندا دا ونداي تايپا اتى كەزدەسپەيدى. بۇقار جىراۋ جاڭىلىسقان با؟

كونە كوز جىراۋ بۇل تۇستا دا قاتەلەسپەگەن. گالدان سەرەندى جاي عانا قالدان، بولماسا شەرەن، تسەۆان رابداندى رابتان دەيتىنى سەكىلدى قازاقتار ايۋكەنىڭ تۇڭعىش ۇلى چاكدۋر چجابىنى، ونان تاراعان ۇرپاقتى چجابى نەمەسە قازاقشا دىبىس ۇندەستىگىنە سايكەس چجابى (جابى) اتاعان دەگەن ويعا كەلەمىز. ال، چاكدۋر چجابىدان دوندۋك داشي حان، ودان ۋباشي حان تۋعان عوي. (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م.، ناۋكا، 1967. س. 195;) سوندا ۋباشيمەن نەمەرە جەردەن قوسىلاتىن بارلىق تۇقىم وسى اتاۋعا سىيىپ كەتپەي مە؟ سولاردىڭ ءبارى جابى قالماق اتانباي ما؟ ولاي بولسا بۇقاردىڭ "ۋباشي دەگەن قالماققا تىرناعىن قاتتى باتىردى" دەمەي بۇكىل ونىڭ توڭىرەگىن قامتي "جابى" دەپ الۋىندا وسىنداي سىر بار.

بۇل جىردان اڭعارعانىمىز ابىلايدىڭ بالاسى قاسىم سۇلتاننىڭ اناسى قالماق قىزىنىڭ ويرات قوڭتايشىسى قالدان سەرەننىڭ ەمەس، ەدىل قالماقتارى چاكدۋر چجابى تۇقىمىنان شىققاندىعى. جانە جىر وقيعاسى دا قالدان سەرەن زامانى ەمەس، ودان بەرتىنىرەكتەگى 1771 جىلعى "شاڭدى جورىق" شايقاسىنان تۋعان.

بۇقار جوعارىدا اتالعان تولعاۋىندا:

- لاباشى دەگەن ءبىر ەلىنى،

انتىمەنەن ۋلاتقان.

ەرانشى مەن سەرەندى،

توزعىنداتىپ شۋلاتقان، - دەپ جىرلايتىنىن ىلگەرىدە ايتتىق. مۇنداعى لاباشى (ۋباشي) ەلىنىڭ ماعىناسى جوعارىداعى دەرەكتەردەن تۇسىنىكتى بولدى. ال، وسى جىرداعى ەرانشى مەن سەرەن كىم؟

"بۇلار قالماق كنيازدەرى بولاتىن" - دەپ، جازدى شوقان ءۋاليحانوۆ (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوبرانيە سوچينەني ۆ پياتي توماح. ت. 1. الما - اتا.، ناۋكا، 1961. س. 171).

اسىرەسە، سەرەن ءوزىنىڭ زامانىندا ايرىقشا بەلگىلى بولعان ادام. ول 1755 جىلى تسيان ءلۋننىڭ اسكەرلەرى ىلە ولكەسىن قيراتىپ، جوڭعارلىقتاردى بوستىرىپ، توزعىنداتقاندا ءوزى بيلەيتىن ولوت تايپاسىن، حويت، حوشوۋتتىقتاردى باستاپ ەدىل بويىنا جەتكەن ولوت تايشىسى ەدى. كەيىن تورعاۋىتتىقتار ەدىلدەن كەرى قايتپاق بوپ كوڭىلى بۇزىلعاندا اقپاتشا سوعىسقا اسكەر سۇراتىپ جاتىر دەپ ەل اراسىنا ءسوز تاراتقان دا وسى كىسى بولاتىن. (ياكينف. وپيسانيە چجۋنگاري ي ۆوستوچنوگو تۋركەستانا ۆ درەۆنەم ي نىنەشنەم سوستوياني. سپب. 1829. س. 186-187)

كەزىندە امۋرسانانىڭ ەڭ ءبىر جاقىن سىبايلاسى بولعان، كەيىن قاراماعىنداعى ون مىڭ ۇيلىك التاي قالماقتارىن رەسەيدىڭ جاڭا بودانى ەتكەن شەرەننىڭ (سەرەن) 1771 جىلى حالقىنىڭ سانىنىڭ قانشاعا جەتكەنى بەلگىسىز. بىراق، قالاي بولعاندا دا ەدىلدەن قوزعالعان جۇرتتىڭ ءبىرازىن سونىڭ حالقى دەپ شامالاۋعا نەگىز بار. سەبەبى، ەدىلدى قونىستانعانىنا ءبىر جارىم عاسىرداي ۋاقىت بولعان تورعاۋىتتارعا قاراعاندا جاڭا مەكەندى ءالى جەرسىنە الماي، ەسكى اتا قونىستى ويلاپ قامىعىپ جۇرگەن ويراتتاردىڭ الگىندەي قالماقتار ەجەلگى ەسكى قونىسقا بارىپ ەل بولامىز دەپ دۇركىرەي كوتەرىلگەن كەزىندە بىردە ءبىرىنىڭ ەرمەي قالۋى مۇمكىن ەمەس سياقتى. ولاي بولسا بۇل شەرۋدە شەرەن مەن ونىڭ نيەتتەستەرىنىڭ اتقارعان ورنى ەرەكشە ەكەنى ايقىن. سول سەبەپتى دە ول 1770 جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا تورعاۋىتتار ەدىلدەن كوشۋگە الدىن الا قام جاساپ، سونىڭ دايىندىعىنا جاسىرىن كىرىسكەندە وسى ءىستىڭ بارشا قۇپياسىن بىلەتىن تسەبەك - دورجي، بامبار سەكىلدى ۋباشي توڭىرەگىندەگى ساناۋلى اقسۇيەكتەردىڭ ساناتىندا بولعان. (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م.، ناۋكا، 1967. س. 215).

ونى سول تۇستاعى ورىس بيلەۋشىلەرى قۋ، جىرىندى ادام دەپ بىلگەن. سونداي - اق، قازاق اراسىنداعى سول كەزدەن ساقتالعان اڭىز - اڭگىمەلەردە دە ول وسى تۇرعىدان باعالانادى. وسىنداي اڭگىمەلەردىڭ ءبىرىن ش.ءۋاليحانوۆ بىلايشا كەلتىرەدى: "قانجىعالى ارعىن ءۇيسىنباي، ارقاندار، قاراۋىل جاناتاي باتىرلار تورعاۋىتتاردان قازا تابادى. جاناتاي باتىردىڭ ولگەنىن ەستىگەندە ابىلاي حان "قايراۋ بەرمەگەن قارا بولاتىم - اي" دەپ جىلايدى. مۇنان كەيىن امان قالعان قازاق قولى شابۋىلداپ وتىرىپ ىلەنىڭ بارلىق ولكەلىنە قالماقتاردان بۇرىن جەتىپ، جاۋدى الدارىنان توسادى. قالماقتار جەتى ادام ەلشى جىبەرەدى. الدارىندا تۇلكى تىماقتى ەڭگەزەردەي قارا قالماق. ول ابىلايعا جۋىق كەپ، ءوزىن ۋسا مەن سەرەن حاننىڭ جىبەرگەنىن، تاتۋلاسپاق، تارتۋ - تارالعى تارتپاق ويلارىن ايتادى. ابىلاي بۇل جايىندا باتىرلارىمەن وڭاشا اقىلداسقاندا: "اق وتاۋىن الىپ، وزدەرىن ۇمىتتەندىرىپ وتىرىپ شابۋ كەرەك" دەگەن پىكىر ايتادى. سوندا بايان باتىر: "جوق، اق وتاۋىن الماڭىز. الدايىن دەپ الەك بولماڭىز. وردەگى قىتاي مەن ويداعى ورىستى الداپ جۇرگەن ۋسا مەن سەرەن سەنى دە الدايدى" - دەپ جاۋاپ بەرەدى. حان ءوزىنىڭ شەشىمىن ەكى رەت قايتالايدى. باتىر دا ەكى رەت بۇرىنعى ءسوزىن ايتادى. ءوز ويىن ىسكە اسىرماق بولعان ابىلاي تارتۋ - تارالعىمەن كەلەمىز دەگەن قالماقتاردى ەكى كۇن كۇتەدى. ولار كەلمەيدى. سويتسە، قالماقتار بۇلاردان ەلشىلەرى ورالعان كۇنى ۇيلەرىن جىعىپ، تايىپ تۇرعان بولىپ شىعادى. (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوچينەنيە. سپب، 1904. س. 319-320).

تەگىندە وسى اڭگىمە مەن بۇقار جىرىنىڭ قالماق اسسر تاريحىندا ايتىلاتىن مويىنتى وزەنى بويىنداعى ۋباشي حاننىڭ ابىلايدان بوداندىق سۇرايتىن اڭگىمەسىنىڭ ءتۇپ - توركىنى ءبىر تاريحي فاكتىدەن باستاۋ الاتىندىعىن ەرەكشە ايتۋ كەرەك. سەبەبى، مويىنتى مەن ىلەنىڭ قۇيار ساعاسىنىڭ اراسى سوندايلىق قاشىق جەر ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ۋباشى التايعا بالقاش كولىنىڭ باتىسىمەن، ياكي ىلەنىڭ وسى كولگە قۇيار ساعاسىنا قاراي جىلجي وتىرىپ، ىلگەرى اسقان. (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م.، ناۋكا، 1967. س. 217-218).

بۇقار جىراۋدىڭ "لاباشى دەگەن ءبىر ەلىنى انتىمەنەن ۋلاتقان" دەپ، ۋباشى جۇرتىنىڭ تاۋەلدىلىككە وزدەرى مويىن ۇسىنىپ، انت بەرگەنىن اڭعارتقاننان سوڭ، ەرانشى مەن سەرەننىڭ "توزعىنداعانىن" ايتۋى تەگىن ەمەس. بۇل جەردە جىراۋ، ءسوز جوق، بوداندىق سۇراعان قالماق ەلشىلىگىنىڭ سەرەن كىسىلەرى ەكەنىن، ال سەرەننىڭ ۋباشيدىڭ ەڭ جاقىن، قاجىرلى سەرىگى ەكەنىن انىق بايقاعان دەپ توپشىلاۋعا بولادى.

بۇقار جىراۋدىڭ ابىلايعا ايتقان وسيەت سوزدەرىنىڭ ەڭ ۇلكەنى ەل بىرلىگى. قازاقتاردىڭ جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتپەي ىرگەلى ەل بولۋى ءۇشىن، دۇشپاندارى ىعاتىنداي ايبارلى كۇش بولۋى ءۇشىن دە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستىسى، ماڭىزدىسى ەلدىڭ "التىباقان الاۋىز" بولماي، "ىشتەي ىرىمەي" تۇتاسا ۇيىسۋى ءۇشىن دە ەل بىرلىگىنىڭ قاجەت ەكەنىن ۇنەمى جىرلاۋدان استە تىنباعان.

كىشى قارا قالماق بۇلەردە

بوزىلاردىڭ بيلىگى،

بۇلت بۇرقان بولىستى،

ۋاعىدادان جىلىستى،

بۋىرشىنداي تىزدەستى،

جاماندىقتى ىزدەستى

ءبىرىن - ءبىرى كۇندەستى.

جاۋلاعان حانىن قارا وڭباس،

حان قيسايسا ءبارى وڭباس،

حانىن قالماق جاۋلاعان

سۇيتكەن قالماق وڭباعان.

سول قالماقتىڭ جەرى ەدى - اۋ،

ءۇش قارقارا، كوپتوبە

يت تە ۇلىپ قالماعان.

جىراۋ ويرات جۇرتىنىڭ بۇلىنەر، بۇلعاق باستالار تۇسىندا ولاردىڭ بيلىگىنە "بۇلت بۇرقاننىڭ" كەلگەنىن ايتادى. بۇل جوڭعار بيلىگىنە لاما - دورجىنى ءولتىرىپ تاققا وتىرعان داۆاتسي (داباشى) مەن ءامىرسانا ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى بيلىك ءۇشىن قىرقىستىڭ باستالعان كەزى. داباشى مەن ءامىرسانا سىبان راپتاننىڭ تيبەت بيلەۋشىسىنە ۇزاتىلعان قىزىنان تۋعان جيەندەرى، تيبەت حانزادالارى ەدى. جوڭعار ءداستۇرى بويىنشا جيەندەر دە ۇلدان تۋعان حان تۇقىمدارىمەن بىردەي تاققا مۇراگەر بولا بەرەتىن. قالدان سەرەننىڭ بۇل جيەندەرى تيبەت دالاي لاماسىنىڭ تاربيەسىن كورگەن ءدىني ءبىلىم مەن تاربيە العان، ءدىني اتاق، لاۋازىمدارعا يە بولاتىن. بۇقاردىڭ ايتىپ وتىرعان "بۇلت بۇرقانى" وسىنداي ءدىني لاۋازىم بولار دەپ توپشىلايمىز. سەبەبى "بۇرقان" ءسوزى ەجەلگى تۇركى، قازاق تىلدەرىندە "بۋددا" ۇعىمىن بەرەدى. ءار نارسەدەن ءبىلىمى مول، كوپتى كورگەن بۇقار ءسوزى وسىنى مەڭزەسە كەرەك.

داۆاتسي مەن امۋرسانانىڭ بيلىك ءۇشىن قىرقىسۋى قالماق جۇرتىن توز - توز  قىلادى. بۇل ورايدا جىراۋ ويرات بيلەۋشىلەرى داۆاتسي مەن امۋرسانانىڭ تاق ءۇشىن تالاسىپ، قاراقان باستارىنىڭ قامى ءۇشىن ەل قامىن، ونىڭ بىرلىگىنىڭ قاجەت ەكەنىن ۇقپاي اقىر سوڭىندا تسين، مانجۋر ەزۋشىلەرىنىڭ جەمىنە اينالعان جان شوشىرلىق تراگەدياسىن:

سول قالماقتىڭ جەرى ەدى - اۋ،

ءۇش قارقارا، كوكتوبە

يت تە ۇلىپ قالماعان - دەپ، حاننىڭ دا حالىقتىڭ دا ۇنەمى ەسىنە سالىپ وتىرادى.

ورتا ازيا حاندارىنىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق شەبەرلىگىمەن، اقىلدى تەرەڭ ساياساتىمەن ابىلايحان ءوز تۇستاستارىنان، ەرەكشەلەنە كوزگە تۇسەدى. رەسەي مەن قىتاي سەكىلدى ەكى الىپتىڭ اراسىندا جۇتىلىپ كەتپەي، ەكەۋىنىڭ دە كوڭىلىن تاباتىن اقىلدى ساياسات جۇرگىزىپ، حالقىنىڭ بولاشاعىن ويلاۋ وتە قيىن ءىس ەدى. ورىستىڭ زەرتتەۋشى عالىمى لەۆشين ابىلاي تۋرالى: "ابىلاي تاجىريبەلى، اقىل - ايلاسى جاعىنان بولسىن، سونداي - اق ءوزىنىڭ رەسەي پاتشالىعىمەن، قىتايدىڭ بوعدىحانىمەن جۇرگىزگەن تاپقىر دا، شەبەر قارىم - قاتىناستارى جاعىنان بولسىن ءوز تۇستارىنداعىلاردىڭ بارىنەن دە باسىم ەدى. ول ۇستامدى، دوسىنا قايىرىمدى، جاۋىنا قاتال، قاھارلى كىسى ەدى. سوندىقتان جۇرتتى وزىنە تارتا، ەرتە بىلەتىن ەدى", - دەپ، مىنەزدەمە بەرەدى. (لەۆشين.ا. وپيسانيە كيرگيز - كايساتسكيح ورد ي ستەپەي. سپب، 1832).

بۇقار جىراۋ دا ابىلايدىڭ كەمەڭگەر ەل بيلەۋشىسى رەتىندەگى قاسيەت - بولمىسىن:

حان ابىلاي اتاندىڭ،

دۇنيەدەن شىقپاي ءمىنىڭىز.

التىن تاقتىڭ ۇستىندە،

ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇرادىڭ.

جەتىم مەنەن جەسىرگە،

ەشبىر جامان قىلمادىڭ.

ادىلەتپەن ءجۇردىڭىز،

ادەپتى ىسكە كىردىڭىز - دەپ، جوعارى باعالايدى.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز XVIII عاسىرداعى قازاق جىراۋلارى ءوز شىعارمالارىندا، تولعاۋ - جىرلارىندا الاش جۇرتىنىڭ قامى ءۇشىن "ەدىگەدەي" ارپالىسىپ وتكەن قازاقتىڭ اۋليە حانى ابىلايدىڭ، ونىڭ باتىرلارىنىڭ جارقىن تۇلعاسىن، وشپەس بەينەسىن، ءوز ءداۋىرىنىڭ ەرلىككە تولى ءدۇبىرلى سيپاتىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جادىنان شىقپاستاي ەتىپ، ورنەكتەي ءبىلدى.

ءسابيت جامبەك

Abai.kz