بۇل ادامنىڭ ءومىرى ەرلىك پەن باتىلدىققا تولى بولدى، ال قايتىس بولعاننان كەيىن ول ناعىز اڭىزعا اينالدى. اسكەري جولىن قاراپايىم سارباز بولىپ باستاپ، گەنەرال شەنىنە دەيىن كوتەرىلدى. سابىر راحىموۆ ەڭ قيىن شايقاستارعا قاتىسىپ، ەشقاشان مايدان دالاسىنان شەگىنگەن ەمەس.

ءستاليننىڭ ءوزى ونى «تەمىر گەنەرال» دەپ اتاعان، ال قارۋلاستارى تاڭعالا وتىرىپ، وعان ءوزىن كۇتۋدى جانە پولكتەردى شابۋىلعا ءوزى باستاپ شاپپاي، شايقاستى قاۋىپسىز پوزيتسيادان باسقارۋدى كەڭەس بەرەتىن. بىراق ول ولاي ىستەي المايتىن; ساربازدارىنىڭ قاسىندا بولۋدى ءوزىنىڭ باستى مىندەتى دەپ سانادى.

بولاشاق اسكەري قولباسشىنىڭ تۋعان كۇنى ءدال بەلگىلى — 1902 جىلدىڭ 25 قاڭتارى، بىراق تۋعان جەرى تۋرالى دەرەكتەر ءارتۇرلى. رەسمي دەرەككوزدەرگە سايكەس، ول تاشكەنتتە وزبەك شوپانىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن، دەگەنمەن باسقا دەرەككوزدەر ونىڭ اكەسى قازاق بولعانىن جانە تۋعان جەرى قازاقستانداعى كوكىبەل اۋىلى ەكەنىن ايتادى.

سايكەسسىزدىكتىڭ باستى سەبەبى — سابىردىڭ اتا-اناسىز وسكەندىگىندە. ەرتە جەتىم قالعان ول ەشقانداي قۇجاتسىز قاڭعىباستىق كەشۋگە ءماجبۇر بولدى. كۇنكورىس ءۇشىن شوپان بولىپ جۇمىس ىستەدى، ال قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن بالالار ۇيىندە بىرنەشە جىل وقىدى. وندا ءوزىن وزبەك دەپ ەسەپتەگەنىمەن جانە كەيىنىرەك «العاشقى وزبەك گەنەرالى» دەپ اتالسا دا، ونى اينالاسىنداعىلار «سابىر قازاق» دەپ اتايتىن. كەيىننەن ونىڭ ەتنيكالىق قازاق ەكەنى دالەلدەندى.

سابىر 18 جاسقا تولعاندا اسكەرگە شاقىرىلىپ، باكۋدەگى اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا ءتۇستى. ونى بىتىرگەننەن كەيىن ازامات سوعىسىنىڭ قىزعان شاعىندا ورتا ازياداعى باسماشىلارمەن شايقاسىپ، قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ال 1938 جىلى ستاليندىك رەپرەسسياعا ۇشىرادى. تۇتقىندالىپ، ەكى جىل تۇرمەدە وتىردى، بىراق كەيىن اقتالىپ، قايتادان ءوز لاۋازىمىنا ورالدى.

ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا مايور شەنىندەگى سابىر بىردەن مايدان شەبىندەگى بولىمشەگە تاعايىندالىپ، سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق ءوزىنىڭ اسكەري تالانتى مەن باتىلدىعىن كورسەتتى. الايدا ءبىر ايدان سوڭ سمولەنسك ماڭىنداعى شايقاستا اۋىر جاراقات الدى.

گوسپيتالدا ەمدەلىپ شىققان سوڭ مايدانعا ورالىپ، پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. كەلەسى جىلدارى راحىموۆ باتىس، سوسىن وڭتۇستىك مايداندارىندا قىزمەت ەتىپ، ديۆيزيا كومانديرى بولدى. دەگەنمەن ول ارقاشان ساربازدارىنا جاقىن بولۋعا تىرىساتىن جانە ەشقاشان تىلدا تىعىلىپ وتىرعان ەمەس.

1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە، كاۆكازداعى شايقاستار كەزىندە سابىر راحىموۆ پەن ونىڭ ديۆيزياسى تۋاپسە قالاسىن قورعاۋعا قاتىستى. ول بۇل شايقاستا كونتۋزيا الدى، بىراق ونىڭ قولباسشىلىعىنداعى ديۆيزيا جاۋدىڭ باسىم كۇشىنە قارسى تۇرىپ، ولاردى قالادان ىعىستىرىپ شىعاردى.

وسى ەرلىگى ءۇشىن ول گەنەرال-مايور شەنىن الىپ، ماسكەۋدەگى اسكەري اكادەمياعا وقۋعا جىبەرىلدى. اكادەمياداعى جەدەلدەتىلگەن كۋرستى اياقتاعان سوڭ، گەنەرال راحىموۆ 1944 جىلدىڭ كوكتەمىندە مايدانعا قايتا ورالىپ، ليۋبلين-برەست شابۋىلىنا قاتىستى، سودان كەيىن پولشادا شايقاستى. ول نەمىس ارمياسىنىڭ «ۆيسلا» توبىن تالقانداپ، بالتىق جاعالاۋىن ازات ەتۋدى ماقسات ەتكەن شىعىس پومەرانيا وپەراتسياسىنا قاتىستى.

الايدا گەنەرالعا ۇلى جەڭىستى كورۋ بۇيىرمادى. 1945 جىلدىڭ ناۋرىزىندا گەنەرال راحىموۆ پەن ونىڭ ديۆيزياسى ەڭ اۋىر شايقاستاردىڭ بىرىنە قاتىستى، بۇل ونىڭ سوڭعى مايدانى ەدى. ول باقىلاۋ بەكەتىندە بولعان كەزدە جويقىن جارىلىس بولدى. تىكەلەي تيگەن سناريادتىڭ سىنىعى راحىموۆتىڭ باسىن اۋىر جاراقاتتادى. ول شۇعىل تۇردە گوسپيتالعا جەتكىزىلگەنىمەن، بىرنەشە ساعاتتان سوڭ ەسىن جيماستان قايتىس بولدى.

اڭىزعا اينالعان گەنەرال راحىموۆ وتباسىلى ەدى، ءبىر ۇلى بولعان. ونىڭ ايەلى — كەڭەستىك قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، اتى اڭىزعا اينالعان رەۆوليۋتسيونەر ءالىبي جانگەلديننىڭ قىزى قۇرالاي ناتۋللاەۆا. ولار جاس كەزىندە، سابىر ورتالىق ازيادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە تانىسىپ، شاڭىراق كوتەرگەن.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانعا دەيىن قۇرالاي رومان ەسىمدى ۇل بوسانىپ، تاشكەنتتە قالعان ەدى. الايدا كۇيەۋى ماسكەۋگە وقۋعا جىبەرىلگەندە ونىڭ سوڭىنان ەرىپ، مايدانعا بىرگە اتتاندى جانە ونىڭ ديۆيزياسىندا اسكەري دارىگەر بولىپ قىزمەت ەتتى. كۇيەۋى قازا تاپقان كۇننىڭ قارساڭىندا ول ءتۇس كوردى: تۇسىندە ەكەۋى اساۋ مۇحيت تولقىندارىمەن الىسىپ جۇرەدى، قۇرالاي جاعاعا شىعىپ ۇلگەرەدى، ال تولقىن كۇيەۋىن تەڭىزگە الىپ كەتەدى.

ويانعان سوڭ ول بۇل ءتۇسىن كۇيەۋىنە ايتىپ بەرەدى، ال ول: «بۇل مەنىڭ جاقىندا ولەتىنىمدى بىلدىرەدى، بىراق سەن ۇزاق ءومىر سۇرەسىڭ»، — دەپ جاۋاپ بەرەدى. سول كۇنى باقىلاۋ بەكەتىنە جاۋ سناريادى تۇسكەندە، قۇرالاي كۇيەۋىنىڭ قاسىندا بولعان ەدى. ول كونتۋزيا العانىمەن، امان قالدى. سابىر ەسىن جوعالتپاس بۇرىن وعان: «مىنە، ءتۇسىڭ ورىندالا باستادى. امان بول»، — دەپ سىبىرلاپ ۇلگەرەدى.

گەنەرال راحىموۆ تاشكەنتتە جەرلەندى، ال ونىڭ ايەلى مەن ۇلى ونىڭ جارقىن ەستەلىگىن ساقتاۋشىلارعا اينالدى. قۇرالاي ناتۋللاەۆا كۇيەۋىنەن 60 جىلعا ۇزاق ءومىر ءسۇرىپ، تەرەڭ كارىلىككە جەتتى. ول قوعامدىق ومىرگە بەلسەندى قاتىسىپ، ايگىلى كۇيەۋىنىڭ ءومىربايانىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەستى جانە ارادا جيىرما جىل وتكەندە وعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنىڭ بەرىلۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz