قازاق ارمانى دەگەن نە؟ بۇل سۇراققا اركىم ءارتۇرلى جاۋاپ بەرۋى مۇمكىن. البەتتە،  بىرەۋ ءۇشىن ول وتباسىنىڭ اماندىعى، بىرەۋ ءۇشىن بالاسىنىڭ جاقسى ءبىلىم الىپ، ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرۋى، ەندى بىرەۋ ءۇشىن -تۋعان جەرىندە ءوز كاسىبىن دوڭگەلەتىپ، ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورۋى. بىراق وسى قاراپايىم ارمانداردىڭ ءبارىن ءبىر ارناعا توعىستىراتىن ءبىر ۇلى تىلەك بار. ول - ءوز جەرىڭدە ەركىن ءومىر ءسۇرۋ، ءوز ەلىڭدە وزىڭە لايىقتى بولاشاق قۇرۋ، ۇرپاعىڭا بۇگىنگىدەن جاقسى قازاقستان قالدىرۋ. دەمەك، الاش بالاسىنىڭ ەڭ  ۇلى ارمانى وسى دەۋگە بولادى.

ارينە، مۇنداي ارمان بۇگىن پايدا بولعان جوق. ونىڭ تامىرى قازاقتىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ تەرەڭىندە جاتىر. دالانىڭ توسىندە ءومىر سۇرگەن بابالارىمىز ءۇشىن جەر جاي عانا مەكەن ەمەس ەدى. جەر - تىرشىلىك، جەر - ۇرپاقتىڭ نەسىبەسى. جەر - ەلدىڭ جادىن، اتا-بابانىڭ اماناتىن، حالىقتىڭ ەركىندىگىن ساقتايتىن قاسيەتتى كەڭىستىك ەدى. سوندىقتان قازاق «اتامەكەن»، «تۋعان جەر»، «قارا شاڭىراق» دەگەن ۇعىمداردى جاي ءسوز رەتىندە قابىلداعان جوق. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ استارىندا تۇتاس ءبىر دۇنيەتانىم جاتتى.

اتا-بابامىزدىڭ ارمانى - ۇلان-عايىر دالانى جاي عانا يەلەنۋ ەمەس، سول دالادا ەل بولىپ قالۋ ەدى. سىرتقى جاۋ كەلگەندە تىزە قوسۋى دا سودان. ۇرپاعىن ءوسىرۋى دە سودان. قيىندىققا قاراماي كوشىپ-قونۋى، كاسىپ ەتۋى، مالىن باعىپ، جەرىن يگەرۋى دە سودان. «ەل بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەيدى حالقىمىز. ال بەسىك تۇزەلۋى ءۇشىن الدىمەن ەلدىڭ ەڭسەسى ءتۇزۋ بولۋى كەرەك. بالاعا جاقسى تاربيە، جاسقا ساپالى ءبىلىم، ەڭبەك ەتكەن ادامعا مۇمكىندىك، قوعامعا ادىلەت، مەملەكەتكە جاۋاپكەرشىلىك كەرەك. ۇلتتىڭ ۇلى ارمانى وسىنداي اسا ماڭىزدى قۇندىلىقتاردان قۇرالادى.

مەن دە وسى حالىقتىڭ ءبىر پەرزەنتىمىن. بۇل ارمان مەنىڭ بويىمدا بالا كەزىمنەن قالىپتاستى. اۋىلدا جۇرگەن كەزىمدە دە، قالاعا كەلگەندە دە، مەكتەپتە وقىعاندا دا، ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇرگەندە دە بولاشاق تۋرالى ويلاندىم. جاقسى ءبىلىم العىم كەلدى. ءوز ورنىمدى تاپقىم كەلدى. وتباسىما كومەكتەسىپ، قوعامعا پايدامدى تيگىزگىم كەلدى. كەيىن تۇسىنگەنىم - بۇل تەك مەنىڭ جەكە ارمانىم ەمەس ەكەن. مۇنداي ارمان ميلليونداعان قازاقتىڭ جۇرەگىندە بار. ويتكەنى، بارلىعىدا بۇگىنگى  ومىرى، ەرتەڭگى  بالالارىنىڭ بولاشاعى جاقسى  بولۋىن  قالايدى. بۇل  اقيقات!

بىرەۋ بالاسىنا باسپانا الىپ بەرگىسى كەلەدى. بىرەۋ اۋىلىندا كاسىپ اشقىسى كەلەدى. بىرەۋ عىلىممەن اينالىسىپ، جاڭالىق اشۋدى ارماندايدى. بىرەۋ ادال ەڭبەگىمەن وتباسىن اسىراپ، ەلگە پايدا كەلتىرگىسى كەلەدى. بىرەۋ تۋعان اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى ويلايدى. بىرەۋ تابيعاتتى قورعاۋعا، وزەن-كولىن ساقتاۋعا اتسالىسقىسى كەلەدى. بىرەۋ بالاسىنىڭ شەتەلگە كەتۋگە ءماجبۇر بولماي، ءوز ەلىندە بولاشاعىن تاپقانىن قالايدى.

مىنە، وسىنىڭ ءبارى - قازاق ارمانىنىڭ بولشەكتەرى. ال وسى ارماننىڭ ۇلكەن اتاۋى - ادىلەتتى، ءبىلىمدى، ەڭبەكقور، تابيعاتى تازا، ەكونوميكاسى قۋاتتى، ازاماتى ءوز ەلىنىڭ ەرتەڭىنە سەنەتىن قازاقستان. دەمەك، ەلىمىزدىڭ  قۋاتتى ەكونوميكاسى،  باقۋاتتى  الەۋمەتتىك  سالاسى ءھام ىشكى-سىرتقى  ساياساتى مىعىم بولعانىنا كەز-كەلگەن قازاقستاندىق مۇددەلى دەۋگە  بولادى. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە، ارەكەت ەتۋ. ۇلى كەمەڭگەر اباي «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستاعاندىعىنان بىلىنەدى، قالايشا بىتىرگەندىگىنەن ەمەس» دەيدى ەمەس پە!

شىندىعى سول، ەلدىڭ بولاشاعىن وزگەرتەتىن نارسە - ايتىلعان ءسوزدىڭ سانى ەمەس، جاسالعان ءىستىڭ سالماعى. سوندىقتان بۇگىن بىزگە ارمانشىل ۇلت بولۋمەن قاتار، ارەكەتشىل ۇلت بولۋ كەرەك.

ءبىلىمدى ارمانداساق - بىلىمگە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. جاستاردىڭ ەلدە قالۋىن قالاساق - ولاردىڭ قابىلەتىن ىسكە اسىراتىن ورتا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. كۇشتى ەكونوميكانى قالاساق - ادال ەڭبەك پەن كاسىپكەرلىكتى باعالايتىن جۇيە قۇرۋىمىز كەرەك. اۋىلدىڭ وركەندەگەنىن قالاساق - اۋىلدى سوزبەن ەمەس، ناقتى جوبامەن، ينفراقۇرىلىممەن، جاڭا تەحنولوگيامەن، كاسىپپەن قولداۋىمىز كەرەك. تابيعاتتى ساقتاعىمىز كەلسە - جەر مەن سۋدى ۇرپاقتان ۋاقىتشا العان امانات دەپ قاراۋىمىز كەرەك.

ويتكەنى تابيعات - بىزگە تيەسىلى مۇلىك قانا ەمەس. ول - بىزدەن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ نەسىبەسى.

قازاقتىڭ «بىرلىك بولماي، تىرلىك بولماس» دەگەن ءسوزى دە وسى جەردە جاڭا ماعىناعا يە. بىرلىك دەگەنىمىز -ءبارىنىڭ بىردەي ويلاۋى ەمەس. بىرلىك - ءارتۇرلى ويلاي وتىرىپ، ەلدىڭ ورتاق مۇددەسى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك تابا ءبىلۋ. بىرلىك - ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداۋ. بىرلىك - قوعامنىڭ ءالسىزىن جالعىز قالدىرماۋ. بىرلىك - مەملەكەتتى تەك بيلىكتىڭ نەمەسە بەلگىلى ءبىر توپتىڭ شارۋاسى دەپ قاراماي، ءار ازاماتتىڭ ورتاق ءىسى دەپ ءتۇسىنۋ.

ابايدىڭ ون جەتىنشى قارا سوزىندە قايرات، اقىل مەن جۇرەك تالاسىپ، اقىرى عىلىم ولاردىڭ باسىن قوساتىن ولشەمگە اينالادى. ابايدىڭ ويىنشا، قايراتتىڭ دا، اقىلدىڭ دا ءوز ورنى بار، بىراق ادامدىقتىڭ وزەگى - جۇرەكتەگى ادىلەت، راقىم، مەيىرىم. بۇل بۇگىنگى قازاقستان ءۇشىن دە تەرەڭ ماعىناعا يە. بىزگە قايرات كەرەك - وزگەرىستەن قورىقپاۋ ءۇشىن. بىزگە اقىل كەرەك - دۇرىس شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن. بىزگە ءبىلىم كەرەك - الەممەن باسەكەلەسۋ ءۇشىن. بىراق وسىنىڭ بارىنەن بۇرىن جۇرەك كەرەك - ەلدىڭ بولاشاعىن جەكە باستىڭ پايداسىنان جوعارى قويا ءبىلۋ ءۇشىن. سايىپ  كەلگەندە، مەملەكەتتىڭ قۋاتى تەك ەكونوميكاسىنىڭ كولەمىمەن ولشەنبەيتىنى  انىق. ەلدىڭ شىنايى كۇشى - ازاماتتارىنىڭ ساپاسىندا. زاڭعا قۇرمەتپەن قارايتىن، ەڭبەكتەن قاشپايتىن، بىلىمگە ۇمتىلاتىن، تابيعاتتى قورعايتىن، وزگەنىڭ قۇقىعىن سىيلايتىن ازامات كوبەيگەن سايىن مەملەكەتتىڭ دە ىرگەسى بەكي تۇسەدى.

سوندىقتان قازاق ارمانى - تەك مەملەكەتتەن تالاپ ەتەتىن ارمان ەمەس. ول - ءار ازاماتتىڭ وزىنەن دە تالاپ ەتەتىن ارمان. البەتتە، «مەملەكەت بىزگە نە بەرەدى؟» دەگەن سۇراقپەن عانا شەكتەلمەۋىمىز كەرەك. «مەن مەملەكەتىمە نە بەرە الامىن؟» دەگەن سۇراقتى دا وزىمىزگە قويۋىمىز قاجەت.

اباي «ءوزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ، ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ; ادامدىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ...» دەپ، ادامنىڭ ەڭبەگىن جەكە پايدادان جوعارى قوياتىن ولشەم ۇسىنادى. بۇل - ءار زامانعا ورتاق مورالدىق قاعيدا. ويتكەنى ادام تەك ءوزى ءۇشىن ءومىر سۇرگەندە ونىڭ الەمى تارىلىپ قالادى. ال ەل ءۇشىن، ۇرپاق ءۇشىن، قوعام ءۇشىن ەڭبەك ەتكەندە ونىڭ ءومىرىنىڭ ءمانى كەڭەيەدى.  مەن قازاقستاندى ءدال وسىنداي ازاماتتارى كوپ ەل رەتىندە ەلەستەتەمىن.

بالاسى ساپالى ءبىلىم الاتىن ەل. قارتتارى الاڭسىز ءومىر سۇرەتىن ەل. جاستار ءوز بولاشاعىن تۋعان جەرىنەن كورەتىن ەل. اۋىل مەن قالا اراسىنداعى مۇمكىندىك الشاقتىعى ازاياتىن ەل. ەڭبەك ەتكەن ادام ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورەتىن ەل. كاسىپ باستاعان ادام زاڭ مەن بيۋروكراتيادان قورىقپايتىن ەل. عىلىم مەن تەحنولوگياسى دامىعان ەل. تابيعي بايلىعىن ىسىراپ ەتپەي، كەلەر ۇرپاقتىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەتىن ەل.

مىنە، بۇل مەن ارمانداعان قازاقستان! مەن ءومىر سۇرەتىن جانە بولاشاق ۇرپاعىم ءومىر سۇرەتىن قازاقستان ءدال وسىنداي بولسا ەكەن دەيمىن!

وسى تۇرعىدان العاندا، قازاق ارمانى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسىمەن جانە «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىمەن ۇندەسەدى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا اتاپ وتكەندەي، «زاڭ جانە ءتارتىپ» - مەملەكەتىمىزدىڭ مىزعىماس تۇعىرى. مەن ءۇشىن بۇل - زاڭنىڭ بارىنە بىردەي قولدانىلۋى، ءار ازاماتتىڭ قۇقىعى قورعالۋى، ادال ەڭبەك باعالانۋى جانە بيلىكتىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى. ءبىز وسى ۇستانىمداردى قولداپ، ولاردىڭ كۇندەلىكتى ومىردە ناقتى ىسكە اسۋىنا اتسالىسۋىمىز كەرەك. ويتكەنى قازاق ارمانىنىڭ ورىندالۋى ادىلەتكە، زاڭعا جانە ەل ىشىندەگى ءوزارا سەنىمگە سۇيەنەدى.

ءبىز قۇرعان «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى مەن ونىڭ اينالاسىنا توپتاسقان ازاماتتىق باستامالاردىڭ ءمانى دە وسىندا بولۋى كەرەك: تابيعاتتى قورعاۋ ماسەلەسىن ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك بولاشاعىنان بولەك قاراماۋ; تۋعان جەردى قورعاۋدى قۇر ۇران ەمەس، ناقتى ساياسات پەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىككە اينالدىرۋ; ادامنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋىن تابيعاتتىڭ، ەكونوميكانىڭ، ءبىلىمنىڭ جانە ادىلەتتىڭ ءبىرتۇتاس ماسەلەسى رەتىندە قاراستىرۋ.

دەمەك، حالىق قۇرعان پارتيانىڭ ارەكەتى قازاق ارمانىمەن ۇشتاسىپ جاتۋى ءتيىس. ويتكەنى ەلدى ۇلى ەتەتىن - ۇلى سوزدەر عانا ەمەس، سول سوزدەرگە ادال قاراپايىم ادامداردىڭ كۇن سايىنعى ەڭبەگى. قازاق ارمانى - كوكجيەكتە الىستان كورىنگەن ساعىم ەمەس. ول - ءبىزدىڭ قولىمىزداعى مۇمكىندىك. ول -ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاڭداۋىمىز. ول - ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ەڭبەگىمىز. ال بولاشاق - سول ەڭبەكتىڭ ەرتەڭگى جەمىسى. ەندەشە، اتادان قالعان اماناتتى سوزبەن عانا ەمەس، ىسپەن جالعايىق. ارمانىمىزدى ماقساتقا، ماقساتىمىزدى جوسپارعا، جوسپارىمىزدى ناقتى ارەكەتكە اينالدىرايىق. قازاق ارمانى - ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە. ال ونىڭ جۇزەگە اسۋى - ءبىزدىڭ قولىمىزدا.

ازاماتحان ءامىرتاي

Abai.kz