XVIII عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسى ءوز تاريحىنداعى ەڭ قيىن كەزەڭدەردىڭ ءبىرىن باستان كەشىردى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى جاپپاي قونىس اۋدارۋعا جانە وراسان زور شىعىندارعا اكەلدى. بىراق ءدال وسى ساتتە ءۇش ءجۇزدىڭ ءارتۇرلى كۇشتەرى ورتاق جاۋعا قارسى بىرىگە الدى. بۇل بىرىگۋدىڭ نەگىزگى بەلەستەرىنىڭ ءبىرى اڭىراقاي شايقاسى بولدى.

قازاق تاريحى ءۇشىن بۇل – جاي عانا XVIII عاسىرداعى شايقاستاردىڭ ءبىرى ەمەس. اڭىراقاي – جوڭعارلارعا قارسى بىرنەشە جىلدىق كۇرەستىڭ شارىقتاۋ شەگى ءارى جوڭعار اسكەرىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەڭىلىستەرىنىڭ ءبىرى.

ءبارى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» كەزىندەگى قيىن جىلداردان باستالدى. 1720 جىلداردىڭ باسىندا قازاق حاندىعىنىڭ جاعدايى وتە اۋىر ەدى. جوڭعار اسكەرلەرى قازاق جەرلەرىنە شابۋىلدارىن كۇشەيتىپ، 1723 جىلى حالىق ەسىندە «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» دەپ اتالعان، جاپپاي اپات پەن قونىس اۋدارۋعا اكەلگەن كەزەڭ باستالدى.

شابۋىل دالانىڭ جان-جاعىنا اسەر ەتتى. حالىق جەرلەرىن تاستاپ، باتىس پەن وڭتۇستىككە بوسۋعا ءماجبۇر بولدى، ال جەكەلەگەن قازاق جاساقتارى جاۋ كۇشتەرىنە قارسى بولشەكتەلىپ كۇرەستى. بىراق بىرتىندەپ جاعداي وزگەرە باستادى. 1726 جىلى ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى ورداباسىدا وتكەن جالپىقازاق قۇرىلتايىنا جينالدى.

وندا جوڭعارلارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن كۇشتەردى بىرىكتىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىر جاساقتىڭ باس قولباسشىسى بولىپ سايلاندى. بۇل شەشىم بولاشاق جەڭىستەرگە جاسالعان ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولدى. العاشقى ءىرى جەڭىستەر قازاق حالقىنىڭ رۋحىن كوتەردى.

كىشى ءجۇزدى حان رەتىندە XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا باسقارعان ابىلقايىر 1731 جىلى كىشى ءجۇزدىڭ رەسەي يمپەرياسىنا قوسىلۋىن راسىمدەدى. مۇحاممەد ابىلقايىر عازي باھادۋر حان شىڭعىس حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەدى، ول قيىن دا كۇردەلى XVIII عاسىردا ءومىر ءسۇردى.

شوقان ءۋاليحانوۆ قازاق حالقىنىڭ جاعدايىن سيپاتتاي كەلە: «XVIII عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا قىرعىز (قازاق) حالقىنىڭ ومىرىندە اۋىر ۋاقىت بولىپ ەدى. جوڭعارلار، ەدىل قالماقتارى، جايىق ورىس-كازاكتارى مەن باشقۇرتتار ءتۇرلى باعىتتان شابۋىل جاساپ، مال-مۇلكىن تالان-تاراجعا سالدى، تۇتاس وتباسىلاردى تۇتقىنعا الدى», – دەپ جازدى.

سونداي-اق شوقان ءۋاليحانوۆ: «XVIII عاسىردىڭ باسىندا قازاق حاندىعى ساياسي تۇرعىدان بولشەكتەلگەن ەل بولدى. مۇندا ءۇش ءجۇز بار ەدى، ولار ءوز كەزەگىندە بىرنەشە كىشكەنتاي حاندىقتاردان تۇردى. ەل فەودالدىق قاقتىعىستاردان اجىرادى. ءارتۇرلى سۇلتان توپتارى قازاق دالاسىندا جوعارعى بيلىك ءۇشىن جانە جاقسى جايىلىمدار ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزدى. سۇلتانداردىڭ ءوزارا بيلىك تالاسى مەن سەپاراتيزمى كەسىرىنەن XVIII عاسىردىڭ باسىندا قازاق حاندىعى سىرتقى باسقىنشىلىققا ۇشىرادى», – دەپ اتاپ كورسەتتى.

ەڭ قورقىنىشتى سىرتقى قاتەر جوڭعارلاردان ءتوندى. جوڭعار حاندىعى شىعىس تۇركىستان (قازىرگى باتىس قىتاي) اۋماعىندا 1635 جىلى قۇرىلعان ەدى. ولار دا قازاق حاندىعى سياقتى كوشپەلى قوعام بولدى. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى جايىلىم جەردى تۇراقتى كەڭەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسىعان بايلانىستى جوڭعارلاردىڭ قازاق دالاسىنا شاپقىنشىلىعى باستالدى.

جوڭعار حاندىعى – قونتايشى (جوعارى بيلەۋشى) باسقاراتىن، قۋاتتى ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەتتىك اپپاراتى بار، ءابسوليۋتتى بيلىككە نەگىزدەلگەن كوشپەلى مونارحيا ەدى. قازاق حاندىعىندا اسكەر تەك قاجەت كەزىندە جينالسا، جوڭعارلاردا تۇراقتى ارميا بولدى. سىرتقى شابۋىلدار مەن ىشكى داۋ-دامايلاردان بۇلىنگەن قازاق حالقى سول كەزدە ۇلكەن اپاتتار مەن قيىنشىلىقتاردى باستان كەشتى.

كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىر جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق سوعىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن جۇرگىزۋگە بەلسەنە ارالاستى. 1710 جىلى جازدا قاراقۇمداعى بۇكىلحالىقتىق جيىندا ول قازاق اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى بولىپ سايلاندى. ونىڭ باسشىلىعىمەن قازاقتار تاشكەنت، تۇركىستان، سايرام قالالارىن قورعاپ قالدى. 1718 جىلى ابىلقايىر حان 30 مىڭعا جۋىق ارميانىڭ باسىندا قايىپ حانمەن بىرگە اياگوز وزەنى بويىندا جوڭعارلارمەن شايقاستى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ول رەسەيلىك بيلىك وكىلدەرىمەن العاشقى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناتىپ، ءسىبىر گۋبەرناتورلارىمەن جوڭعارياعا قارسى اسكەري-ساياسي وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ ۇلگەرگەن ەدى.

ابىلقايىر حان بۇل كەزدە تاجىريبەلى مەملەكەت قايراتكەرى جانە باتىل اسكەري قولباسشى رەتىندە تانىمال بولدى. سوندىقتان 1726 جىلى ورداباسىدا بىرىككەن قازاق اسكەرىن باسقارۋ ابىلقايىرعا ءبىراۋىزدان سەنىپ تاپسىرىلدى.

بۇكىل ءۇش جۇزدەن قۇرالعان قازاق اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى بولعان كەزدە ابىلقايىر بار بولعانى 33 جاستا ەدى. ول جاۋىنگەرلىك قابىلەتى جوعارى قارۋلى كۇشتەردى قۇرۋعا جانە قازاق حالقىن جوڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە بار كۇشىن سالدى. 1727 جىلى قازاق جاساقتارى بۇلانتى وزەنىندەگى شايقاستا جوڭعارلارعا اۋىر جەڭىلىس اكەلدى. شايقاس بولعان جەر «قالماققىرىلعان» دەپ اتالدى.

بۇل جەڭىس قازاقتار ءۇشىن تەك اسكەري عانا ەمەس، زور پسيحولوگيالىق ماڭىزعا دا يە بولدى. جاۋدىڭ جەڭىلمەيتىنى تۋرالى ءميفتىڭ كۇلى كوككە ۇشىپ، اۋىر جىلداردان كەيىن جوڭعار اسكەرىن تەك توقتاتىپ قانا قويماي، بەتىن قايتارۋعا دا بولاتىنى انىقتالدى.

1730 جىلدىڭ كوكتەمىندە بالقاش ماڭىنداعى يت ىشپەس كولىنىڭ اۋدانىندا ابىلقايىر حاننىڭ باسشىلىعىمەن قازاق اسكەرى قايتادان جوڭعارلارعا سويقان سوققى بەردى. وسى شايقاس جوڭعار مەن قازاق حاندىعى اراسىنداعى جۇزجىلدىق سوعىستىڭ بارىسىن قازاقتاردىڭ پايداسىنا تۇبەگەيلى وزگەرتتى.

كەلەسى ماقسات – وڭتۇستىك-شىعىستاعى باسىپ الىنعان اۋماقتاردى ازات ەتۋ ەدى. قازاق اسكەرلەرى بالقاش، شۋ جانە جەتىسۋ باعىتىندا العا جىلجي باستادى. حانتاۋ ايماعى مەن ونىڭ اينالاسىندا جوڭعارلارمەن كوپتەگەن قاقتىعىستار ءوتتى. نەگىزگى شايقاسقا دايىندىق شامامەن 40 كۇنگە سوزىلعان مايداندى قامتىدى.

سودان كەيىن اڭىراقاي شايقاسى بولدى. اڭىراقاي شايقاسى بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىگىندە ءوتتى. شايقاستىڭ ءدال قاي جىلى بولعانى تۋرالى عىلىمي پىكىرتالاستار بار: تاريحي دەرەككوزدەردە 1729 جانە 1730 جىلدار كەلتىرىلەدى. الايدا ونىڭ باستى ماڭىزى جىل مەجەسىندە ەمەس، قازاق جۇزدەرىنىڭ بىرىككەن كۇشىنىڭ جاۋعا قارسى جۇمىلا شىعۋىندا ەدى. شايقاسقا ۇلى، ورتا جانە كىشى ءجۇز وكىلدەرى تولىق قاتىستى. اسكەري كوسەمدەر اراسىندا حاندار، سۇلتاندار، بيلەر جانە اتاقتى باتىرلار بولدى.

اتاپ ايتقاندا، دەرەككوزدەر اڭىراقاي شايقاسىمەن ابىلقايىر، ابىلمامبەت، باراق، بوگەنباي، قابانباي، ساڭىرىق، شاcontent, باتىر جانە باسقا دا باتىرلار مەن قولباسشىلاردى بايلانىستىرادى. كۇشتەردىڭ بىرىگۋى جەڭىستىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى.

قازاق اسكەرى دالانىڭ جەر بەدەرىن شەبەر پايدالاندى. اڭىراقاي جەرىنىڭ گەوگرافيالىق لاندشافتى اسكەري-ستراتەگيالىق تۇرعىدان وتە ءتيىمدى ەدى. جەر بەدەرى اتتى اسكەردى كەڭىنەن قولدانۋعا، مانەۆر جاساۋعا جانە ۇلكەن وتريادتاردىڭ جاسىرىن قوزعالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قازاق جاۋىنگەرلەرى ورالىمدى شابۋىلدار مەن كەڭ كولەمدى مانەۆرلەر جاساۋ تاكتيكاسىن قولدانعان.

كەيبىر جاعدايلاردا شاعىن بولىمشەلەر العا وزىپ، وزدەرىن ءالسىز ەتىپ كورسەتىپ، كەيىن شەگىنۋ ارقىلى جاۋدى نەگىزگى كۇشتەردىڭ سوققىسىنا الداپ ءتۇسىرىپ وتىرعان. شايقاس ءبىر كۇندىك نەمەسە قىسقا مەرزىمدى شابۋىلمەن شەكتەلمەدى. وعان جەكەلەگەن بولىمشەلەر اراسىنداعى كوپتەگەن قاقتىعىستار، بيىكتىكتەر ءۇشىن كۇرەس جانە كەيىنگى ۇزدىكسىز شابۋىلدار كىردى. اقىرىندا، جوڭعار اسكەرى ويسىراي جەڭىلىپ، شىعىسقا قاراي شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى.

بۇل وقيعانىڭ ەڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى تەك اسكەري جەڭىس قانا ەمەس ەدى. سول كەزدەگى قازاق دالاسى ساياسي تۇرعىدان بىرتەكتى بولعان جوق: حاندار مەن سۇلتاندار اراسىندا كۇردەلى ارازدىقتار مەن شيەلەنىستەر ساقتالدى. دەگەنمەن، ءتونىپ تونگەن جوڭعار قاۋپى الدىندا ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى ءوز اسكەري كۇشتەرىن بىرىكتىرە الدى.

مىنە، سوندىقتان اڭىراقاي – XVIII عاسىرداعى جالپىقازاق كونسوليداتسياسىنىڭ (بىرىگۋىنىڭ) ەڭ جارقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى. تاريحي دەرەكتەردە سول كەزدەگى ەلدى ۇيىستىرۋ پروتسەسىندە تولە بي، قازىبەك بي جانە ايتەكە ءبيدىڭ اتقارعان ءرولى ەرەكشە اتاپ وتىلەدى. ولاردىڭ قىزمەتى بىرلىك يدەياسىمەن جانە قازاق حاندىعىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋمەن تىعىز بايلانىستى بولدى.

بۇل جەڭىس بارلىق ماسەلەنى ءبىرجولا شەشە العان جوق. جوڭعارلار جەڭىلگەننەن كەيىن قازاق بيلەۋشىلەرى اراسىندا ساياسي كەلىسپەۋشىلىكتەر قايتادان ءورشىدى. دەرەككوزدەر بۇدان كەيىنگى ءبىرتۇتاس قولباسشىلىقتىڭ السىرەۋىن بولات حاننىڭ قايتىس بولۋىمەن جانە جوعارعى تاق ءۇشىن باستالعان تالاس-تارتىستارمەن بايلانىستىرادى.

سوندىقتان اڭىراقايداعى جەڭىس جوڭعار قاۋپىن تولىق جويماعانىمەن، قازاق كۇشتەرىنە قورعانىس پوزيتسياسىنان بەلسەندى شابۋىلدارعا كوشۋگە جانە بۇرىن ايىرىلىپ قالعان جەرلەردىڭ ءبىر بولىگىن قايتارىپ الۋعا مۇمكىندىك بەردى. اڭىراقاي – جوڭعار حاندىعىنا قارسى سوعىستاعى بەتبۇرىستى كەزەڭدەردىڭ بىرىنە اينالدى.

اڭىراقاي شايقاسى حالىقتىڭ تاريحي جادىندا، ەڭ الدىمەن، ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قوسىلىپ، ورتاق قاۋىپكە قارسى بىرىككەن ءساتى رەتىندە ساقتالدى. بىرنەشە جىلعا سوزىلعان جەڭىلىستەر مەن اۋىر شىعىنداردان كەيىن قازاق اسكەرى قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزگى قارسىلاسىن تىزە بۇكتىرىپ، عالامات جەڭىسكە جەتتى.

بۇل وقيعانىڭ باستى ساباعى تەك اسكەري تاكتيكادا عانا ەمەس بولسا كەرەك. اڭىراقاي – سول كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ ساقتالىپ قالۋى ءۇشىن سىرتقى قاتەرگە قارسى كۇشتەردى بىرىكتىرۋدىڭ قانشالىقتى ومىرلىك ماڭىزى بار ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. سوندىقتان، ارادا ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە، اڭىراقاي قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ ايگىلى ءارى ماڭىزدى شايقاستاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz