2026 جىلعى 30 قازاندا انكارادا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (تمۇ) 13-سامميتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيدى ۇيىم جۇمىسىنا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسۋعا نەمەسە «تمۇ پليۋس» فورماتىنا قوسىلۋعا شاقىرۋدى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىستى قازاقستاندىقتار ءارتۇرلى قابىلداۋدا: ءبىرى – «بۇل مۇمكىن ەمەس،  رەسەي ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى» دەسە، ەكىنشىلەرى – پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىن قولداۋدا. ەندى، وسى ماسەلەگە تەرەڭىرەك توقتايمىز.

پرەزيدەنت ءوز ۇسىنىسىن نەگىزدەۋ ءۇشىن مىناداي دەرەكتەردى العا تارتادى:

1) تاريحي جانە مادەني بايلانىستار: رەسەي ءىرى دەرجاۆا رەتىندە كونە زاماننان بەرى تۇركى الەمىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ كەلەدى. سونداي-اق ورىس تىلىندە تۇركى تىلدەرىنەن تامىر تارتاتىن سوزدەر از ەمەس.

2) رەسەيدەگى تۇركى حالىقتارى: رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋماعىندا كوپتەگەن تۇركى تىلدەس حالىقتار (مىسالى، تاتارلار، باشقۇرتتار، قۇمىقتار، ساحالار جانە ت.ب.) تاريحي مەكەن ەتكەن.

3) التاي تۇجىرىمداماسى: قازىرگى تاڭدا رەسەي تاراپى «التاي ءوڭىرى – تۇركى وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى» دەگەن عىلىمي جانە مادەني تۇجىرىمدامانى بەلسەندى دارىپتەۋدە. قازاقستان بۇل كوزقاراستى قولدايتىنىن ءبىلدىردى.

4) ۇيىمنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ: مۇنداي ءىرى ايماقتىق ويىنشىنىڭ «تمۇ پليۋس» نەمەسە باقىلاۋشى مارتەبەسىندە قاتىسۋى ۇيىمنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ىقپالى مەن گەوساياسي سالماعىن ودان ءارى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

بىراق، سامميتكە قاتىسۋشىلار رەسەيدىڭ ۋكراينادا جۇرگىزىپ جاتقان قازىرگى سوعىس قيمىلدارىن ەسكەرە كەلە، ءارى، ونىڭ 5 جىلعا تاياۋ ۋاقىت بويى ۇزدىكسىز جۇرگىزىپ جاتقان  «ارنايى اسكەري وپەراتسياسىن» ء(ااو) بۇۇ‑نا مۇشە 150‑دەن استام مەملەكەتتەردىڭ «اگرەسسيا»، ال، رەسەيدى «اگرەسسيانى قارجىلاندىرۋشى مەملەكەت» (سپونسور) دەپ تانىعاندىقتان – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسىن سالقىن قابىلدادى. ول ولاردىڭ تۇرىنەن كورىنىپ تۇردى...

ال، مۇنىڭ استارىندا قانداي شىندىق جاتىر؟

بىرىنشىدەن، ارينە، قازىر ءبىز تۇركى ەلدەرىنىڭ ۇيىمى ناقتى اياققا تۇرعان، ساياسي ىقپالى زور، ەكونوميكالىق قۋاتى جەتكىلىكتى ۇيىم دەپ ايتا المايمىز. بۇل ۇيىم قازىر «ساياسي باستاما»، «ىقىلاس‑نيەت» رەتىندەگى جوبا دەڭگەيىندە تۇر دەسە بولادى. سوندىقتان، وسى جاعدايدا مۇنداي ۇسىنىستىڭ رەسەيمەن 7598,6  شاقىرىمدىق شەگاراسى بار قازاقستان تاراپىنان جاسالۋى زاڭدى.

ەكىنشىدەن، بارلىق تۇركى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرگە قاراعاندا تەك قازاقستاندا عانا وتە ءىرى ورىس دياسپوراسى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ال، بۇل قازاقستان ءۇشىن وتە نازىك، ۇنەمى ەستە ۇستاۋدى قاجەت ەتەتىن وتكىر ماسەلە. سوندىقتان، قازاقستان تاراپى وسى ۇسىنىستى جاساۋعا ءتيىستى ەدى.

ۇشىنشىدەن، بۇگىنگى رەسەي‑ۋكراينا اراسىنداعى سوعىسقا ىقپال ەتكەن «ورىس الەمى» يدەولوگياسىن ومىرگە اكەلگەن اۆتورلار ا.دۋگين مەن ۆ.ر.مەدينسكي ءالى دە ءوز «قىزمەتتەرىن» جالعاستىرۋدا. (مىسالى، ۆ.ر.مەدينسكي جاقىندا ساۋد ارابيا ەلىندەگى كەلىسسوزدەرگە رف دەلەگاتسياسىن باستاپ باراتىن بولدى). ەندەشە، ونداي يدەولوگيانىڭ قازاقستاندا باس كوتەرۋىنىڭ الدىن الۋ – قازاقستاننىڭ ساياسي ديپلوماتياسىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ بىرىنە جاتادى دەۋ – شىندىق.

سول سەبەپتى دە، قازاقستان تاراپى ۇسىنعا بۇل ۇسىنىس – ەگەر، ءار تاراپتاردا وسىعان نيەت بولسا، بارلىق ماسەلەنى بەيبىت تۇردە شەشۋگە بولاتىنىنا مەڭزەيدى.

ودان وزگە قانداي سەبەپتەر بار؟

قازىرگى تۇركى الەمى ءوزىنىڭ دەربەس مەملەكەتتگىنە قول جەتكىزگەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەرمەن شەكتەلمەيتىنى بەلگىلى. وعان رەسەيدەگى تۇركىلىك حالىقتاردان وزگە، قىتايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇركىلىك ەلدەردى دە جاتقىزامىز. ەندەشە، تۇركى ەلدەرىنىڭ ۇيىمىنا وسى ەكى ەلدەگى تۇركىلىك حالىقتارمەن بايلانىسىن ۇزبەۋى قاجەت بولسا، وندا بۇل ۇيىمعا رەسەيدى دە، قىتايدى دا باقىلاۋشى ەتىپ قابىلداۋ – دۇرىس قادام. ەگەر ولاي ەتپەسەك، قىسقا عانا تاريحي كەزەڭدە بۇل ەلدەر تولىعىمەن يمپەريالىق سيپاتتاعى  حالىقتارمەن اسسيميلياتسيالانىپ، وزدەرىنىڭ ءتۇپ‑تامىرىنان اجىراۋلارى مۇمكىن. تۇركى الەمى بۇعان جول بەرمەي، ماسەلەنى مەيلىنشە بەيبىت جولدارمەن شەشۋگە ۇمتىلسا – بولاشاقتا رەسەي مەن قىتايداعى تۇركىلىك جۇرتتاردىڭ تۇركى ەلدەرى ۇيىمدارىمەن ينتەگراتسياسى جويىلمايدى.

...تاريحتى كىم بولجاعان، مۇمكىن، ءبىر ۋاقىتتاردا ولار دا تاۋەلسىزدىك الىپ، ءوز ۇيىرىنە قوسىلار دەگەن ءۇمىت بار – ونى ۇزۋگە بولمايدى...

ارينە، وسىنىڭ ءبارىن ساراپتاپ، ءبىلىپ وتىرعان رەسەي مەن قىتاي ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىن قولداي ما، قولداماي ما – مىنە، وسى ماسەلە الدەقايدا ماڭىزدىراق بولىپ تۇر!

سىزدەر قالاي ويلايسىزدار؟

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz