تەز قاسىندا قيسىق اعاش جاتپاس...
«قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە ەجەلدەن بەرى اعاشتان جاسالاتىن ءۇي بۇيىمدارىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى مەن نەمەسە جارتىلاي وتىرىقشىلىققا اۋىسىپ، ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان قازاق قاۋىمىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا قاجەتتى اعاشتان جاسالاتىن بۇيىمداردىڭ ءتۇرى سان الۋان بولدى. اعاش وڭدەۋدى كاسىپ ەتكەن شەبەرلەردى حالىق ولاردىڭ وندىرەتىن بۇيىمدارىنا قاراي «ءۇيشى»، «ەرشى»، «ارباشى»، «ۇستا» دەپ دارالادى...
سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.
اعاش وڭدەۋ ونەرىنىڭ ىشىندەگى اسا ىسكەرلىك پەن قىرۋار ەڭبەكتى، شىنايى تالعامدى كەرەك ەتەتىن ءتۇرى - كيىز ءۇي سۇيەگىن جاسايتىن ۇيشىلەر ءىسى. مۇنى حالىق تىلىندە «ءۇي باسۋ» دەپ تە اتايدى. كيىز ءۇي سۇيەگى، ياعني كەرەگەسى مەن ۋىقتارى، كوبىنەسە وزەن جاعاسىندا وسەتىن ءار ءتۇرلى تالدان جاسالادى...» [ارعىنباەۆ. ح 1987:9]
«كەرەگەڭ تالدان بولسىن، باقىتىڭ مالدان بولسىن!» دەگەن باتا - تىلەك سول باعزى زاماننان بىزدەرگە جەتكەندى. شىندىعىندا اعاش ۇستالىعىمەن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان شيكىزات تاڭداۋ مەن ونى وڭدەۋدىڭ بارلىق تەحنولوگيالارىن تولىق مەڭگەرگەن قىرى مەن سىرىنا قانىق شاعىن رۋلار، نەمەسە شەبەرلىك باباسىنان قانىنا سىڭىسكەن ەرەكشە يكەمدىككە يە وتباسى مۇشەلەرى اينالىستى.
شىعىس وڭىرىندە «ىرشانعا ۇل تۋسا، اعاشقا كۇن تۋادى» دەگەن ماتەل سودان قالىپتاسقان.
«كيىز ءۇي - كوشپەلى ءومىر سالتىنا بەيىمدەلگەن كونە تۇرعىنجاي تۇرلەرىنىڭ ءبىرى. ول ەۆرازيا دالاسىن مەكەندەۋشى كوشپەلى، جارتىلاي كوشپەلى ورتادا كەڭىنەن تارالىپ، وزىندىك كونە فورماسىن وسى كۇنگە شەكتى ساقتاپ كەلدى. كيىز ءۇيدىڭ شىعۋ تەگى، مۇمكىن، ەرتەدەگى مالدى جاز مەزگىلىندە جايلاۋعا شىعارۋ كەزەڭىنە ءوتۋ تۇسىنا بايلانىستى بولار. قازاقستاندا نەگىزىنەن كيىز ءۇيدىڭ باسىمدىلىققا يە ءتۇرى ءدال جارتى شار فورمالى جانە سفەرالىق (بارلىق نۇكتەلەرى بىردەي قاشىقتىقتاعى) كۇمبەزىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول كونسترۋكتسياسى جاعىنان XIII–XIV عاسىرلارداعى قىپشاق كيىز ۇيلەرىنە بارىپ تىرەلەدى. وسى تيپتەس كيىز ۇيلەر ورتالىق، سولتۇستىك جانە سولتۇستىك باتىس قازاقستان وڭىرلەرىنە ءتان. قىپشاق ءتيپتى ۇيلەرمەن قاتار جەتىسۋ جەرىندە كونۋس فورمالى كۇمبەزى وزگەشە ۇلگىدەگى قالماق ءتيپتى كيىز ۇيلەر ساقتالعان. شاماسى شىعۋ تەگى اناعۇرلىم ارىدا بولسا كەرەك.
دەشتى - قىپشاقتاعى وسىنداي كيىز ۇيلەردى XVI عاسىر باسىندا ف. رۋزبيحان سۋرەتتەگەن: «مەن بۇرىن كيىز ۇيلەردى بىلمەدىم: العاش رەت ونى ياسسى (تۇركىستان) قالاسى ماڭىنان كوردىم. مەن ولاردىڭ قۇرىلىمىن كورىپ تاڭ قالدىم: تەرەزەلەرى بار، ءتۇرلى - ءتۇستى كيىزبەن كومكەرىلگەن. كيىز ۇيلەردىڭ كەيبىرى تۋرا اربانىڭ ۇستىنە ورنالاستىرىلىپتى... سوپاقشا كەلگەن كيىز ۇيلەر اسقان شەبەرلىكپەن ءارى كوركەمدىلىكپەن جاسالىنعان. وسى ۇيلەردىڭ الدى مەن ارت جاعىنا تۇرعىندارى قاراپ تۇرۋ ءۇشىن شاعىن تەرەزەلەر قويىلىپتى... تۇرعىنجايدىڭ مارتەبەسى كوككە بوي سوزعان اسقاق، ءارى ءسان - سالتاناتى كەلىسكەن... مەن ۇيلەردىڭ قۇددى ءبىر اۋا كەڭىستىگىندە تۇرعىزىلعانداي ەرەكشە قۇرىلىمىنا قاراپ قاتتى تاڭ قالدىم... دونعالاقتاردىڭ ۇستىنە قويىلعان، سونداي الىپ شاتىرلاردى كوردىم! كەڭ كولەمدى، تەرەزەلەرى بار كيىز جابىندىلارىمەن جابىلىپ، وتە ادەمى جانە شەبەر كومكەرىلگەن ۇيلەردى كورىپ مەن كەمەلدەندىم. بارلىق سۇلتاندار مەن امىرلەردىڭ ۇيلەرى جانىنان مەن وسىنداي ۇلكەن شاتىرلار مەن جىلجىمايتىن ۇيلەردى كوردىم، جانە بايقاعانىم، وردانىڭ بارلىق اۋماعى وسىنداي تاڭعاجايىپ ۇيلەرمەن تولىققانداي ەكەن... سوندىقتان سۇلۋلىق پەن شەبەرلىكتەن جانە اسەمدىككە تاڭ قالۋدان اقىل-ويىڭ اربالىپ باسىڭ اينالادى.» [مارگۋلان. ا ح 1986:89]
ف. رۋزبيحان اسا ءبىر سۇيىسپەنشىلىكپەن سۋرەتتەگەن كيىز ۇيلەر نەمەسە ءۇي تىگىلگەن اعاش اربا بولسىن ءداستۇرلى اعاش ۇستالارى قاڭقا (سۇيەگىن) جاساپ شىعارعان تۋىندىلار ەكەندىگى انىق. «بۇكىردى كور تۇزەيدى، قيسىقتى تەز تۇزەيدى» دەگەن كونە ماقالداي، جالپىلاي اعاش وڭدەۋشىلەرگە، قيسىعىن تۇزەتىپ نەمەسە ءتۇزۋىن يۋ ءۇشىن پايدالاناتىن باستى قۇرال حالىق اراسىندا «تەز» دەپ اتالاتىندىعى ەرتەدەن بەرى بەلگىلى. ۇيشىلەر وسى ستانوكتى كەرەگە مەن ۋىق اعاشتارىن يۋ ءۇشىن پايدالانعان.
سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.
«كەرەگە مەن ۋىقتارعا قاجەتتى ءيىلىمدى قازاق شەبەرلەرى كەڭىنەن تاراعان «تەز» ستانوگىنىڭ كومەگىمەن بەرەتىن. ول ديامەترى 25-30 سم، ۇزىندىعى 100-130 سم بولاتىن اعاش كەسىندىسى ەدى، ءدىڭنىڭ بويىنا كولدەنەڭ ويىق ويىلعان. باسقا ءپىشىندى ستانوكتار دا كەزدەسەتىن. جەرگە ورناتقاندا تەز اعاشاياقتارعا (تىرەۋىشكە) نەمەسە باسقا دا ءبىر تۇعىرعا سۇيەنەتىن، ال كەيدە اعاشتىڭ ءوز ايىرى بولسا، سوعان سۇيەنەتىن.» [ماسانوۆ.ە 1958:37]
«تەز — ءۇيشىنىڭ ەڭ باستى، نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. تەزدى، كوبىنەسە، سۇيەگى اۋىر، تىعىز جانە جارىلا قويمايتىن مىقتى قاراعاش، قايىڭ جانە جيدە اعاشتارىنىڭ (ۇزىندىعى 80—100 سانتيمەتر) جۋان كەسىندىلەرىنەن جاسايدى. تەز جاساۋ ءۇشىن مۇمكىندىگىنشە اعاشتىڭ قاتار وسكەن ەكى مىقتى بۇتاعى بار تۇسىن تاڭدايدى. ويتكەنى، ءبىر مەتردەي جەرىنەن كەسىلگەن ەكى بۇتاق سۇيىرلەۋ ۇشتارىمەن جەرگە كىرە تەزدىڭ ءبىر باسىنداعى ەكى اياعىنىڭ ءرولىن اتقارادى. ال، ەكىنشى باسىن قولدان جاسالعان، جەرگە مىقتاپ ورناتىلعان ارنايى اشا اعاشقا جاتقىزادى. جەرگە بۇلايشا ورناتىلعان تەز ونىڭ ۇستىنەن قانشا كۇش تۇسسە دە، مىزعىمايتىن بەرىك بولادى جانە ءۇيشىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي تۋعىزادى. بۇتاقتى اعاش كەسىندىسىنىڭ ءجونى كەلمەگەندە تەز اعاشتى ايىر اعاشتارعا جاتقىزادى. قايتكەن كۇندە دە ءۇيشى ىسكە كىرىسكەندە تەز سولقىلداماي، نىق تۇراتىنداي بولۋى قاجەت. ءۇيشى تەز باسقاندا ىلعي تۇرەگەپ تۇرىپ جۇمىس ىستەيتىندىكتەن، ونىڭ بيىكتىگى ءبىر مەتر شاماسىندا بولۋى كەرەك.
تەز اعاشتىڭ ۇستىڭگى جاعىنىڭ ءدال ورتاسىنا ەنى ءبىر قارىس، تەرەڭدىگى سىنىق سۇيەمدەي كولدەنەڭ كەرتپەك جاسالادى. كەرتپەكتىڭ ەكى باسىنىڭ وڭ جانە سول جاعىنان ارنايى جاسالاتىن تىك تەسىكتەرگە كەرتپەك بيىكتىگىنەن ءسال اسىپ تۇراتىن ەكى قايىڭ قازىقشالار ورناتىلادى. قيسىق اعاشتى تۇزەتۋدە نەمەسە تۇزەتىلگەن اعاشقا ءيىن جاساپ مۇسىندەۋدە وسى قازىقشالاردىڭ اتقاراتىن قىزمەتى وزگەشە. ويتكەنى، اعاشتىڭ قيسىق تۇسى وسى قازىقشالاردىڭ بىرىمەن سىقاۋرىن الاقانىنىڭ اراسىندا سىعىلۋدىڭ ناتيجەسىندە تۇزەتىلەدى.» [ارعىنباەۆ. ح 1987:10]
قاراقول وزەنى باس جاق سالاسى بويىنا ورناتىلعان «تەز» تاسى / سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.
جوعارىداعى اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە سۋرەتتەلگەن ۇيشىلەردىڭ نەگىزگى قۇرالى - تەز ستانوگىنىڭ اعاشتان جاسالعان تۇرىنەن بولەك، اباي وبلىسى اۋماعى تارباعاتاي تاۋى بوكتەرىندە XX عاسىردىڭ باس كەزىنە تيەسىلى قازاقى قىستاۋ جۇرتتارىندا تاستى كەرتىپ استىڭعى جاعىن قازىپ جەرگە مىعىم ورناتقان تۇرلەرى كەزدەسەدى. ولاردىڭ بيىكتىگى مەن يۋ كەرتپەلەرىنىڭ تەرەڭدىگى اتالعان اعاش ستانوكتاردىڭ سيپاتتارىنا سايكەس كەلەدى. ۇزاق جىلدار بويى ۇيشىلەردىڭ بىرنەشە بۋىن وكىلدەرى پايدالانعاندىقتان كەرتپەسىنىڭ قىرلارى مۇجىلگەن. جالپا وسىنداي تەز تاستارىن تاۋلى ايماقتاردىڭ بارلىق وڭىرىنەن جولىقتىرۋعا بولاتىن سياقتى. شۋ-ىلە ارالىق تاۋلارىناندا كوردىك دەۋشىلەر بار. كەڭەس وداعى تۇسىندا اۋىر تەحنيكالار بارا الاتىن جەرلەردەگى بارلىق قازاقى كونە قىستاۋلىقتار تاستارىن ماتەريال رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن جاپپاي قيراندىعا ۇشىراعاندىعى بەلگىلى. ۇيشىلەردىڭ ءۇيى ىرگەسىنە ورناتىلعان تەز تاستارى – تىكىرەيگەن باياعى قالپى سول جۇرتتاردى ماڭگىگە كۇزەتىپ تۇرعانداي كورىنەتىن كونەنىڭ كوزىندەي قۇندى ەسكەرتكىشتەر بولىپ تابىلادى.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى
- ماسانوۆ ە. يز يستوري رەمەسلا كازاحوۆ (ۆتورايا پولوۆينا XIX – ناچالو XX ۆ.) // سوۆەتسكايا ەتنوگرافيا. – 1958. – № 5. – س. 31, 37.
- ارعىنباەۆ ح. قازاق حالقىنىڭ قولونەرى: عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەك. – الماتى : ونەر، 1987. – 9, 10 ب
- مارگۋلان ا. ح. كازاحسكوە نارودنوە پريكلادنوە يسكۋسستۆو. – الما-اتا: ونەر، 1986. – ت. 1. – س. 89.
سادىقوۆ سەرىكبوسىن,
«تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۋزەي قورىعى، سۋرەتشى-رەستوۆراتور
Abai.kz
