1990 جىلدار – ءبىزدىڭ مايسا مۇرت بوزبالا شاعىمىزدىڭ  جاستىعىنا تۋرا كەلگەن جىلدار ەدى. تاۋەلسىزدىكپەن قاتار كەلگەن ۇشى-قيىرى بەلگىسىز رەفورمالار «توقسانىنشى جىلداردىڭ» جاستارىنا وڭاي تيگەن جوق. تۋراسىن ايتساق، جاستىعىن ۇرلادى. ەكونوميكانى «شوك بەرىپ ەمدەۋ ءتاسىلى» بارلىق سالانى شارپىپ ءوتتى. دەمەك، ونىڭ قيىندىعىن جاستار عانا ەمەس، جاسامىستار دا كوردى.

وسىنى ايتىپ مەن ءبىر جاس تالاپ جازۋشىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرمىن. جازۋشىمنىڭ اۋزى اشىلىپ قالعان. مەن وعان قورقىنىشتى ەرتەك ايتىپ وتىرعاندايمىن. كەيبىر سوزىمە سەنگىسى كەلمەي باسىن شايقاپ تا قويادى ول. تەك ەكەۋارا اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا عانا: «شەت جاعالاپ ەستۋىم بار. توقسانىنشى جىلدارى سونداي قيىندىقتار بولىپتى عوي»، – دەپ كەلىسكەن سىڭاي تانىتتى.

سودان كەيىن مەن ويلانايىن. «اپىر-اۋ، «توقسانىنشى جىلدار» دەگەن تىم الىستا قالعان جوق قوي، باسقاسى-باسقا بۇگىنگى جاستار تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ۋاقيعالاردان حابارسىز بولعانى قالاي؟»

ولاردىڭ ءيا، حابارسىز بولۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق قازىرگى جاستار بىلاي تۇرسىن، ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءوزى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى ۋاقىتتىڭ قيىن-قىسپاعىن جادىنان شىعارا باستاعانعا ۇقسايدى. نەگە؟ ويتكەنى قازىرگى ۋاقىت – ۇشقىر، زامان تەز وزگەرىپ بارادى. قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ازاماتتارى دا ۋاقىت پەن زامانا كوشىنە ىلەسىپ، جاڭالىقتارعا وڭاي بەيىمدەلۋدە. الەۋمەتتىك تۇرمىستىڭ جاقسى جاققا قاراي ىڭعايلانۋى ادامدارعا وتكەن كۇندەردىڭ جاداۋ تىرلىگىن جىلدام ۇمىتتىراتىن بولسا كەرەك. ەندەشە، بۇل – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىق بيىگىنەن قاراعاندا، ءپوزيتيۆتى قۇبىلىس.

ايتسە دە الداعى ىقتيمال سىن-قاتەرلەردەن تولىق ارىلىپ،  تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاپ تۇراتىن الەۋەتتىك كۇشكە يە بولۋ ءۇشىن بىزگە اۋىزبىرلىك پەن ءتارتىپ اسا كەرەك ەكەن. مۇنى جۋىرداعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ەسكەرتتى.

«اشىعىن ايتساق، بۇگىندە تاۋەلسىزدىگىمىز بەن ەگەمەندىگىمىزدى قورعاۋعا قاتىستى بارلىق ماسەلە ءالى تولىقتاي شەشىمىن تاپقان جوق. بۇل – الدىمىزدا كوپتەگەن وزەكتى مىندەت تۇر دەگەن ءسوز، – دەدى پرەزيدەنت. – جۇمىستى ويداعىداي ورىنداۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، بۇكىل قوعامىمىز تاتۋ بولۋى كەرەك. بىرلىك پەن كەلىسىم بولماسا، ەشقانداي رەفورما جانە ىلگەرىلەۋ بولمايتىنى ايدان انىق. قازىر جاھاندىق سىن-قاتەرلەر الدەقايدا قاۋىپتى سيپات العان كەزدە قوعامىمىزدا تالاپ پەن تارتىپكە باسىمدىق بەرۋىمىز قاجەت».

الايدا «قۇبىلمالى زامانعا قاراماستان، قازاقستان ەل دامۋىنىڭ جاڭا داۋىرىنە ۇلكەن سەنىممەن قادام باسىپ، كەڭ اۋقىمدى ساياسي رەفورمانى ىسكە اسىردى». (ق-ج. توقاەۆ. ««جاڭا تاريحي كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ وزەكتى مىندەتتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى»).

دەرەكتەر نە دەيدى؟ قاراڭىز: حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ۇسىنعان بولجامعا جۇگىنسەك، بيىل ەلىمىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمى 400 ميلليارد دوللارعا جۋىقتاپتى. جالپى ىشكى ءونىمدى جان باسىنا شاققاندا، 19 مىڭ دوللاردان اسادى ەكەن.

ەلىمىز ەكونوميكالىق دامۋ ساتىسىندا الەمدە 47 ورىنعا كوتەرىلىپتى. «بۇل – حالقىنىڭ سانى بىزدەن الدەقايدا كوپ بىرقاتار ەلدىڭ كورسەتكىشىنەن جوعارى دەڭگەي دەگەن ءسوز»، – دەپ اتاپ ءوتتى مۇنى پرەزيدەنت.

قازاقستاندا وڭدەۋ ونەركاسىبى دە قارقىندى دامۋدا. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ىشكى ونىمدەگى ۇلەسى 14 پايىزدان اسقان. بۇل – ۇلتتىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ناقتى ناتيجەسى ءارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىعىنىڭ قارساڭىنداعى جاقسى جەتىستىك. قازاقستان ۇكىمەتى ەندى وسى باعىتتا ىلگەرلەي بەرۋى كەرەك. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى تسيفرلاندىرۋعا كوشىپ، قازبا جۇمىستارى جي-ءدىڭ كومەگىمەن زەرتتەلەتىنىن ەسكەرسەك، بىزدە دامۋ ۇدەرىسى جالعاسا تۇسەدى دەپ سەنۋگە ابدەن بولادى.

بيىل قازاقستاندا التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى مەن ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ كولەمى 130 ميلليارد دوللاردان استى. قازاقستان الداعى جىلدارى وسىنداي مول قارجىنى ينفراقۇرىلىمداردى جاڭارتۋ مەن جاڭالاۋعا، جاڭا قۇرىلىس تۇرلەرىن قارقىندى تۇردە ەسەلەپ ارتتىرۋعا جۇمساماق. اۆتوجولدار، تەمىرجولدار سالىنادى. اۋەجايلار كەڭەيەدى. جايلى مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار، سپورت كەشەندەرى بوي كوتەرەدى. قازاقستان جىل وتكەن سايىن ترانزيتتىك حاپقا اينالىپ كەلەدى.

شۇكىر. ەل ءىشى بەيبىت، تىنىش. تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان تۇستا ءوز جەرىندە وتىرىپ ازشىلىق ساندى ۇلتتىڭ قاتارىندا بولعان قازاق وسى كۇنى ورمانداي ەل بولىپ، تۇتاسىپ العان. تابيعي ءوسىم جىلدان جىلعا ارتا تۇسۋدە. قازاقستاندىق جاس ۇلاندار حالىقارالىق وليمپيادالاردان باس جۇلدەلەرگە عانا يەلىك ەتەتىن العىر، وزات ۇلاندار ەكەنىن دالەلدەپ، الەمگە قازاق اتىن ايگىلەۋدە. وسىنىڭ ءبارىن قىسقاشا قايىرىپ، ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەر بولساق – قازاقستان حالقى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنىڭ 35 جىلدىعىن لايىقتى دەڭگەيدە قارسى العالى تۇر.

ەندى 35 جىلدان كەيىن مەنىمەن اڭگىمەلەسكەن تالانتتى جاس جازۋشى كەمەل شاعىنا جەتىپ، ءبىر كەزدەگى ءوزى سياقتى ورىمدەي جاس قالامگەرگە ەلىنىڭ اسۋ بەلدەرى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمە ايتىپ وتىراتىنىنا مەن الاڭسىز سەنەمىن.

ءىلياس اقباي

Abai.kz