Beysenbi, 21 Qaraşa 2019
Älipbi 1297 11 pikir 6 Qaraşa, 2019 sağat 10:37

Komissiyada talqılanğalı jatqan älipbi avtorımen swhbat

Belgili ğalım Quantqan Vanovtı jaqında Mädeniet jäne sport ministri Aqtotı Rayımqwlova qabıldadı. Sonımen qatar, qaraşanıñ 8-inde ğalım dayındağan älipbi Orfografiyalıq komissiyada qaraladı. Osığan oray ağamızdı sözge tartqan edik.

Quantqan ağa, ministrdiñ qabıldauında bolğanıñızdı, älipbiiñizdiñ orfografiyalıq komissiyadan öteyin dep jatqanın feysbuk arqılı bilip  jatırmız. Habarıñızdı öz auzıñızdan estisek.

Meniñ köpten beri osı mäselemen aynalısıp, latında joq dıbıstardı özderiniñ fonetikalıq tañbası arqılı belgileudi wsınıp jürgenimdi bilesiñ. Bwl orayda Aqtauda, Almatıda, Astanada är türli därejedegi konferenciya, seminarlarda jwrtşılıqtıñ qoldaytının sezinsem, ğalımdar tarapınan kemşilikterimdi aytqan däleldi pikirler estimedim. Soğan baylanıstı jäne basqa nwsqalardan tüzilu täsili bölek bolğasın, älipbidi talqılauğa qwzireti bar mekemelerge älipbiimdi wsınğanmın. Biraq olar meniñ älipbiimdi elemedi, talqılauğa da şaqırmadı, jaman-jaqsılığı turalı pikir de aytpadı. Sondıqtan Mädeniet jäne sport ministri A.Rayımqwlovağa hat jazuğa mäjbür boldım. Şağımıma sergek qarap, qabıldauına şaqırğan ministrimizge jäne osı qabıldauğa baruımdı wyımdastırğan ministrliktiñ ökili Erlan Jwrınbaevqa mıñ alğıs.

Ministrge älipbiiñizdi talqılaudan ötkizuden basqa wsınıs ta  aytqan şığarsız?

Iä, älipbidi saraptauğa qatıstı eki wsınıs ayttım. Biri – älipbidi jeke adamğa wnamdılığı twrğısınan emes, oğan qoyılatın talaptarğa qanşalıqtı saylığı twrğısınan bağalau. Mwnday talaptarğa A.Baytwrsınwlı atamız twjırımdap ketken jazuğa qolaylılıq, oquğa jeñildik, üyrenuge oñaylıq, baspa isine tiimdilikti, sonday-aq qazirgi zaman qajettiliginen tuındaytın komp'yuterlik tehnologiyada qoldanılu mümkindigi, türki halıqtarımen ıntımaqtasuğa paydası, tağı sol siyaqtı talaptardı jatqızuğa boladı. Al ekinşi wsınısım – älipbidi tañdap alğannan keyin de bekituge asıqpay, bastauış sınıp pen qazaq tili mwğalimderiniñ talqılauına berip, täjiribeden ötkizip barıp qabıldau kerek. Öytkeni oqu, jazudı balalarğa kündelikti üyretip jürgen mwğalimder älipbidiñ jaqsı, jamandığın ğalımdardan kem ayırmaydı.

Sizge ministrdiñ pärmeninen keyin ğana köñil audarıp otırğan komissiya älipbiiñizdi ädil bağalaydı dep oylaysız ba?

Komissiyanıñ bwrın köñil audarmağanı är türli nwsqalardı talqılauğa qwqı bolmay, özderine berilgen älipbidi nasihattauğa ğana äli kelgendiginen dep oylaymın. Al endi özderine erik berilgennen eken, jaqsı älipbidiñ qabıldanuına eñ aldımen sol komissiya men onı basqarıp otırğandar müddeli emes pe? Öytkeni endigi älipbi üşin ükimet aldında da, el aldında da, bolaşaq wrpaq aldında da solar jauap beredi. Sondıqtan jaqsı nwsqa tabılsa, olar da quanatın boluı kerek. Ärine, komissiya işinde öz älipbilerin wsınıp otırğandar bolğasın işinara özine tartudıñ boluı mümkin, biraq olardan da basqa adamdar bar ğoy. Sonday-aq komissiya soñğı şeşimdi qabıldauşı emes, pikir aytatın halıq ta bar, bekitetin organdar da bar. Tipti, halıqtıñ pikiri jarlıqpen bekitilgen älipbidi de özgertip jatqan joq pa? Kemşiligimizdi moyındata almasa, özimiz de qarap qalmaspız. Ministrge kelerden bwrın Mañğıstau oblısınıñ Qoğamdıq keñesi de qoldau körsetip, joğarığa jazamız de otırğan.

Sizdiñ älipbiiñizdi alğaş körgende ə ärpin ı dep oqudı qabılday almap em, i-niñ tañbası retinde teris qaratıp salınğan e-niñ (ɘ) alınuı da ersi köringen. Komissiya müşeleri de sonday közqarasta bolmas pa eken?

Alğaş tanısqanda keybir adamdar sonday sezimde bolatını ras. Biraq kirildegi r, v, i dep oqılatın tañbalardı latınşa p, b, i dep oqudı qabıldağanda, ä tañbasın nege ı dep qabıldauğa bolmaydı? Sol siyaqtı kirildegi r, ya tañbalarına teris qaratıp salınğan q, R ersi körinbegende, ɘ nege ersi körinedi? Äripterdi qabıldaudağı mwnday ayırmaşılıq latın, kiril äripteriniñ bwrınnan tanıs, al fonetikalıq tañbalardıñ tanıs emestiginen ğana. Bwl alğaşqı tosırqau üyrenise kele ketedi. Al bastauışqa jañadan kelgen, latın ärpin de, kiril ärpin de tanımaytın oquşıda mwnday tosırqau bolmaydı, qanday tañbanı üyretseñ, sonı qabılday beredi. Komissiyada otırğandar ğalımdar ğoy, mäseleni sezimmen emes, aqılmen şeşedi dep oylaymın.

Iä, qazir sizdiñ äripteriñizdi ersi körmeytin boldıq. Basqa nwsqalardıñ qaysısın bastı bäsekeles dep sanaysız? 

Men tağı qanday nwsqalardıñ wsınılıp jatqanın bilmeymin, al körip jürgen nwsqalarım – türik älipbii ülgisinde jasalğan, astı-üstine noqat qoyılğan älipbiler. Bwlardıñ jaqtauşıları köp, sebebi ol türkilik jazu birligine jetkizedi dep esepteydi. Biraq latın negizdi älipbi qabıldağan äzirbayjan, türkmen, özbek, qaraqalpaqtardıñ ärqaysısınıñ älipbii är türli, yağni noqattı älipbi türki birligine jetkize alğan joq. Bwl orayda türki birligi üşin noqattı älipbiden göri bizdiñ älipbiimiz tiimdirek. Öytkeni barlıq türki halqı özderiniñ äripteriniñ dıbıstaluın bizdikindey fonetikalıq tañbalarmen körsetedi.

Sonday-aq noqattı ärip jazuğa qiındıq keltiredi. Soğan baylanıstı äzirbayjandar sözderinde köp kezdesetin ä dıbısınıñ türkilik ä tañbasınan bas tartıp, ä-men belgilep otır. Tipti türikterdiñ özinde de ı dıbısına noqatsız ı tañbası alınğan. Noqattı äripten qaşudıñ saldarınan türkmen älipbiinde ı dıbısı latınnıñ basqaşa dıbıstalatın u tañbasımen belgilengen. Bizdiñ noqattı äripti jaqtauşılar da özderiniñ keyingi nwsqalarında ñ-dı noqattı ärippen (ń, ñ) belgileuden bas tartıp, mendegidey fonetikalıq tañbamen (ŋ) belgilepti. Bwl noqattı äriptiñ tiimsizdigin, odan göri fonetikalıq tañbanıñ artıqşılığın moyındaudıñ bası dep oylaymın.

«Baylatın» jobası jönindegi oyıñız qalay?

Men joba avtorlarınıñ oğan qatıstı aytıp jürgen dälelderiniñ birqatarına tüsiniñkiremeymin. Biraq eki türli dıbıstı bir tañbamen beru täsiline qarsımın. Öytkeni bwl keybir dıbıstarımızdan ayrılıp qaluğa soqtıruı mümkin. Bwğan tarihta mısaldar jetkilikti. Tipti, olay bolmağan künniñ özinde de, oqu, jazudı qiındıqqa wşıratadı. Olar bwğan qatıstı «A.Baytwrsınwlı da töte jazuında däyekşe qoldanğan ğoy» degen uäj aytadı. Alayda däyekşeni ol arab äripteriniñ stilinde jañadan ärip jasau mümkindigi joqtıqtan qoldanğan bolatın. Äytpese, ol kisi «älipbi tilge şaq boluı kerek» degen. Mwndağı älipbi äripter bolsa, tili dıbıstar, yağni A.Baytwrsınwlı «är dıbısqa bir tañba» principin jaqtağan.

Ädil bağalap jatsa, jobañızdıñ ötetinine senimdisiz be?

Senimdimin dep ayta almaymın, biraq ümittenemin. Ärine, meniñ jobamda da keybir äripterdiñ köñildegidey bolmauı mümkin. Men «mına dıbıstı mına ärippen belgileyik» dep, ärip üşin talasıp jürgen joqpın, dıbıstı öziniñ fonetikalıq tañbasımen belgileu principin wsınıp jürmin. Sondıqtan wsınğan principim ötip jatsa, tilşi ğalımdarmen, bağdarlamaşılarmen aqıldasu barısında keybir äripterdiñ özgeru mümkindigin de joqqa şığarmaymın. 

Jaqsı, ağa, ümitiñiz aqtalsın!

Rahmet! Meniñ emes, eldiñ ümiti aqtalsın!

Säuirbek Berdibek

Abai.kz

11 pikir