Düysenbi, 20 Qañtar 2020
Alaşorda 5343 6 pikir 12 Jeltoqsan, 2019 sağat 12:29

Swltanbek pen Twrardıñ wlttıq memleket üşin küresindegi sabaqtastıq

Biıl respublikamızda ötip jatqan qazaqtıñ tamaşa qayratker wldarı Swltanbek Qojanov pen Twrar Rısqwlovtıñ tuğanına 125 jıl toluına arnalğan is-şaralar keşeni döñgelenip ayaqtaluğa taqaldı. Osı merekelik oqiğalardı paydalanıp, olardıñ wlttıq müddeni sovettik qwrılıs auqımında qorğau jolında jürgizgen küresterindegi sabaqtastıq jayında arnayı birer söz aytudı qoş köremin. 

Bwl eki twlğa da sovet ökimetin ornatuğa atsalısqan jäne qazaqtıñ mwñ-mwqtajına keñestik jaña bilik jauap bere aladı dep sengen. Biraq naqtı praktika köñildegidey bolmadı. Osı qos tarlan da sengen bol'şevikter partiyası öziniñ imperiyalıq sipattağı tabiğatın Türkistan ölkesinde is jüzinde bilikke kelgen sätten körsete bastağan edi. Olar is-äreketterinde patşalıq rejim kezinde orın alğan otarlauşılıq sayasattan alıs ketpey, wlıderjavalıq şovinizm dertin wşqındatıp twratın.  Mwnday jäyt Twrardıñ da, Swltanbektiñ de qarsı küresin tuğızdı. Twrar Rısqwlwlı öz ömirbayanında jazğanınday, «Türkistanda otarşıldar ozbırlığı joyılmayınşa, şınayı Sovet ökimetin jasau... mümkin emes» dep eseptedi. Swltanbek Qojanwlı Ortalıq komitet ötkizgen wlt respublikaları qızmetkerleriniñ 4-şi Tötenşe keñesinde söylegen sözinde: «Türkistanda keñse mañdayşalarındağı jarnama özgergenmen, jwmısınıñ mazmwnı patşa zamanındağıday bop qalğan», – dep mälimdedi. 

Biletinimizdey, Türkistan ölkesi jartı ğasır boyı patşalıqtıñ otarı bolğan. Sol kezeñde jürgizilgen samoderjavieniñ otarlauşılıq sayasatın revolyuciyadan keyin bol'şevizm  qayratkerleri jalğastırğan-tın. Qatañ bir ortalıqqa bağındırılğan, is jüzinde imperiyalıq bop tabılatın bol'şeviktik partiyanıñ müddesin şet aymaqtarğa ornıqtıruda olar wlıderjavalıq şovinister keypinde köringen edi. Alayda Qazan töñkerisinen keyin tuğan alğaşqı  sovet dekretterinde twjırımdalğan ideyalarğa sengen eki küresker de halqına qızmet etudiñ uaqıt talabına jauap beretin dwrıs jolı – keñes biligin ornıqtıru dep bildi. Biraq keñes biliginiñ wlttıq müddeni elemeytin qırı aldarına tartılğanda, kelis-peuşilikterin alğaşqı sovettik qwjattardan tüygen öz wğımdarı auqımında  bildirip, qarsı is-äreketter jasadı. 

1919 jılğı küzde VCIK – Bükilreseylik Ortalıq Atqaru Komiteti men Sovnarkom – Halıq Komissarları Keñesi Türkistan isteri boyınşa arnayı komissiya qwrıp, Taşkentke jiberdi. Türkkomissiya ölkede Ortalıq partiya komiteti atınan eñ joğarğı partiyalıq baqılau jürgizip, basşılıq jasauğa da qaqılı bolatın. Jüz şaqtı qızmetkerin ertip, 1919 jılğı qaraşa ayında Taşkentke kelgen bette arnayı komissiya jağdaymen mwqiyat tanıstı. Mwqiyat tanısa kele, Türkkomissiya mwsılman kommunisteriniñ respublikadağı basşı organdarda basımdıqqa ie bop bara jatqanın bayqadı. Bayqadı da, bol'şevizm kösemi jäne sovnarkom törağası Lenin jergilikti jwrtpen  «joldastıq qarım-qatınas ornatu», sonday-aq ölkedegi «wlıorıstıq imperializmniñ qaldıqtarın» joyu kerektigi jayında arnayı hat arqılı ölkedegi kommunisterge bergen batağa qarama-qayşı äreket etti. Türkistan Respublikasındağı bastı sayasi jäne memlekettik bilikti tezdetip ortalıq ökilderi öz qoldarına aluğa tırıstı. Sodan mwsılmandar byurosı men birqatar europalıq kommunisterdiñ wlt mäselesine baylanıstı qarım-qatınası şielenisip ketti. Respublikadağı eñ joğarğı zañ şığaruşı jäne atqaruşı organ retinde, Türkistan Ortalıq Atqaru Komiteti jergilikti halıqtardıñ wlttıq memleketin qwruğa niettengen-tin. Biraq mäskeulik emissarlar jürgizgen sayasat saldarınan Türkatkomnıñ atı ğana qaldı, is jüzinde ölkedegi  bar bilik Türkkomissiyağa ötip bara jattı. Mwnday sayasi jağdaydan Twrar Rısqwlov serikterimen birge tiisti qorıtındı şığarıp, wlt müddesin qorğauğa bağıttalğan batıl da erek äreket jasadı. Ölkeniñ negizgi qojayını – sırttan kelgen 5 payız europalıqtar emes, 95 payız jergilikti halıq boluğa tiis dep bildi. Olardıñ deni türki tildiler bolğandıqtan, memleket – «Türk (Tyurk) respublikası», sayasi bilik – «Türk (Tyurk) halıqtarınıñ kommunistik partiyası» dep atalıp, qayta qwrıluı qajet, al ölkedegi europalıq azşılıqtıñ qwqtarı tiisti zañnamamen qorğaluı kerek dep şeşti. 

Osı eki mäseleni Twrar 1920 jılğı 17 qañtarda Ölkelik partiya komiteti, Ölkelik mwsbyuro, Şetel kommunisteriniñ ortalıq komiteti jäne Türkkomissiyanıñ birlesken mäjilisinde  köterdi. Söytip olardı aldağı künderge belgilengen 5-şi partkonferenciya men tötenşe 3-şi mwskonferenciyanıñ kün tärtibine engizudi wsındı. Konferen-ciyalarğa äzirlegen bayandamalarınıñ tezisterin jariya etti.  Tezister birlesken mäjiliste keñinen talqılanıp, maqwldandı. 5-şi partkonferenciyanıñ 21 qañtardağı mäjilisinde «Wlt mäselesi jäne wlttıq kommunistik sekciyalar turalı» bayandama jasap, Rısqwlov ölkedegi partiya wyımınıñ – mwsılmandardıñ byurosı, şeteldik-terdiñ ortalıq komiteti, orıstardıñ ölkelik komiteti bolıp üşke bölinip otırğanın sınadı. Respublikadağı sayasi jetekşilikti retke keltiru üşin birtwtas partiya wyımın qwru  kerek dedi. Wsınısı qoldau taptı. Sodan soñ Türkistan kompartiyasınıñ barlıq wlttıq sekciyalar biriktirilgendegi jaña atı «Türk halıqtarınıñ kommunistik partiyası» bolsın dedi, ol wsınıs ta köpşilik dauıspen qabıl alındı. Jañadan qwrılğan Türk halıqtarı kompartiyasınıñ Uaqıtşa ortalıq komiteti 25 qañtarda aşıq dauıspen saylandı. OK qwramına 17 kommunist kirdi, onıñ 8-i europalıqtardan edi. Osı küni ötken 3-şi mwskonferenciyada Rısqwlov «Türkistan Respublikasınıñ avtono-miyalılığı turalı» bayandama jasadı. Qızu talqılaudan keyin Türkistan Avtonomiyalıq Respublikasın RSFSR Konstituciyasınıñ 2-şi babına säykes  Wlttıq Keñes Respublikası dep sanau jäne özin-özi bileuşi jergilikti türki tildes halıqtardıñ wlttıq belgisine naqtı türde atalımdı säykestendiru, yağni «RSFSR Türkistan Respub-likası» degen ataudı «RSFSR Türk Respublikası» dep özgertu qajettigi arnayı babta twjırımdaldı. 

Sayasi öresi biik nağız wlt qayratkeri retinde äreket etken Twrar Rısqwlovtıñ jetekşiligimen osılay, bol'şevizm jürgizip otırğan jaña otarşıldıqqa tosqauıl qoyudıñ naqtı qadamı jasaldı. Alayda Türkkomissiya bwl şeşimderdi äuelde qoldağanmen, artınşa qilı tosqauıldar wyımdastırdı. Aqırı Predsovnarkom Lenin Rısqwlovqa kommunist üşin wlttıq emes, taptıq közqaras tän boluı kerektigin wğındırdı. Degenmen şet aymaqta boy körsetken twtastıq şoşındırıp, serikterine Türkistannıñ etnografiyalıq qartasın jasaudı, sosın ölkeni «Özbekiya, Türikmeniya, Kirgiziya (yağni Qazaqiya)» memlekettik birlikterine bölşekteudi tapsırdı. Sol tapsırmanı orındau orayında 1924 jılı Orta Aziyada wlttıq-memlekettik twrğıda jiktep-mejeleu nauqanı jürgizildi. 

Bwl kezde Twrar Rısqwlov Türkrespublikadan tağı da şettetilip, Kominternde istep jürgen. Al onıñ 1918–1919 jıldarı aşarşılıqpen küresude bir joldan tabılğan, 1922 jılı Qazrespublikada twtqındalğan Älihan Bökeyhanovqa birlesip araşa bolğan türkistandıq üzeñgilesi Swltanbek Qojanov respublikanıñ sol  şaqtağı basşılarınıñ biri edi. Türkatkom törağasınıñ orınbasarı, Türkistan Kompartiyası Ortalıq komitetiniñ hatşısı, Resey Kompartiyası Ortalıq komiteti Ortaaziyalıq byurosınıñ müşesi Swltanbek Qojanov. Ol mäskeulik kindik biliktiñ bastamaşılığımen qolğa alınğan nauqannıñ astarınan köneden kele jatqan «bölşektep al da, biley ber!» qağidasın däl añğarıp, wlt müddesin közdeytin öz wsınısın 1924 jılğı 10 naurızda ölkedegi jauaptı qızmetkerlerdiñ mäskeulik ökilder qatısqan alğaşqı mäjilisinde ortağa salğan. 

Swltanbek jañaşa mejelep-jikteuden bwrın Orta Aziya respublikaların ekonomikalıq birlestikke wyıstırudı, ğasırlar boyı aralas-qwralas twrıp kele jatqan halıqtardıñ tabiği qalıptasqan şaruaşılıq ömirin jandı jerden keskilegendey küyge tüsirmey, Ortaaziyalıq Federaciya qwrudı wsınğan. Orta Aziya Federaciyasın qwru qajet degen ol. Federaciyağa birigip, sol arqılı Keñestik respublikalar odağınıñ  qwrıltayşıları qatarına qosıludıñ artıqşılığın däleldegen. Ortaaziyalıq Federaciyada wlttıq birlikterdiñ damu deñgeylerin teñestirip, köterip alğannan soñ, derbes respublikalarğa bölinu orındı da, tiimdi boların aytqan. Bwl wsınıstarımen Swltanbek Qojanov Twrar Rısqwlovtıñ jüzege aspay qalğan bastamasın jaña sayasi ahualda, jañaşa qoldağan edi. Öytkeni ol da, sayasi öresi joğarı nağız wlt qayratkeri retinde, tek ölke halıqtarınıñ birligin joğaltpay, özara qarım-qatınasın nığaytıp, arttıru arqılı ğana ortalıqtıñ otarşıldıq ozbırlığınan saqtanuğa, şınayı wlttıq damu jolına tüsuge mümkindik tuatının ayqın payımdağan. Swltanbek mejeleuge tübegeyli qarsı emes-tin, tek mwnı ölkedegi halıqtardıñ ekonomikalıq damu deñgeylerin köterip, derbes ömirge dayındap alğannan keyin ğana jasau kerek dep eseptegen. Onısı sol kezgi sayasat twrğısınan da, bügingi közqaraspen qarağanda da dwrıs äri kemel qoğamdıq-sayasi oy bolatın. 

Tarihtıñ 1924 jılğı osı bir irge ajıratu üderisi jazılğan betinen, sondağı orındalmay qalğan jobanıñ sebep-saldarınan sabaq alğanımızda,  söytip 1991 jılı keñestik bilik ıdırağan twsta qwrılğan slavyan memleketteri birligimen Ülken Türkistan elderi bop birigip barıp teñ därejeli qarım-qatınas jasau bağdarın wstanğanımızda, bälkim, elimizdiñ tiimdirek damu jolına tüsui ıqtimal edi. Wlttıq mejeleu tarihın zerdeley otırıp, Orta Aziya memleketteriniñ qauımdastığın qwru arqılı bwrınğı KSRO-nıñ Europa böligindegi birlestikpen mümkindiginşe jañaşa baylanıs qalıptastırudı, bälkim slavyan-türki konfederativtik birligin qwrudı jüzege asırğanda bolaşağı zor is bolar ma edi, qayter edi... Öytkeni Keñes Odağınan jaña ğana şıqqan, damu deñgeyleri şamalas respublikalar üşin özara qauımdasıp, ıqpaldastıq ornatu oñay edi. El keleşegin şın egemendik twrğısınan oylastırudıñ ğalamat mümkindigi sol täuelsizdik buı mastandırğan şaqta tuğanı kümänsiz-tin. Biraq bolar is boldı, bizge endi tarihi belesterdi bügingi kün twrğısınan parıqtauğa, sol kezeñderdegi qayratkerlerimizdiñ is-äreketterin tarihi twrğıda payımdap, ädil bağalauğa tırısu ğana qaldı.  

Twrar Rısqwlovtıñ Türk Respublikası men Türk halıqtarınıñ kompartiyasın qwru jayındağı batıl äreketterin de, Swltanbek Qojanovtıñ Orta Aziya memleketteri men Qazaqstannıñ ekonomikalıq  odağın qwruğa jäne olardı Ortaaziyalıq Federaciyağa wyıstırıp barıp, Sovettik Respublikalar Odağınıñ qwrıltayşısı qatarına kiruge şaqıruın da uaqıtında belgili küşter jüzege asırtpağanmen, biz olardı sol kezgi sayasi oydıñ kemel tuındısı ispetti qabıldaymız. 

Qazaqtıñ osı qos adal perzentiniñ keñestik platformada 1920 jäne 1924 jıldarı wlt müddesin közdep, türki twtastığı üşin jürgizgen küresteri 1918 jılı qwlatılğan Türkistan mwhtariyatı (avtonomiyası) ükimetiniñ prem'er-ministri, emigraciyadağı Mwstafa Şoqaydıñ Türkistan halıqtarınıñ birligin uağızdağan oylarımen ündesip jatqanın atap aytu läzim. Osı üş wlttıq twlğanıñ ärqaysısı da bizdiñ täuelsiz memleketimizdiñ tarihına esimderin altın äriptermen jazıp qoyuğa äbden layıq. 

Biıl tuğanına 125 jıl toluı atap ötilip jatqan Twrar Rısqwlov, Swltanbek Qojanov sındı keñestik tamaşa qos qayratker men keler jılı tuğanına 130 jıl bolatın, keñestik reformalarğa sıni közben qarağan twtas türki kösemi Mwstafa Şoqaydıñ wlttıq memleket qwru mäselesine baylanıstı tanıtqan, damıtqan qoğamdıq-sayasi oyları, eren is-äreketteri el müddesine qızmet etip jürgen bügingi azamattarımızdan bastap barlıq öskeleñ jas wrpağımızğa ülgi boluğa tiis.  

Beybit Qoyşıbaev

Abai.kz

6 pikir