Düysenbi, 1 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5404. Qaytıs bolğandar — 41
Alaşorda 4497 11 pikir 17 Qañtar, 2020 sağat 14:10

Älihan Bökeyhan: Samara izderi

Avtor – Mäskeudegi Ä.Bökeyhan men N.Nwrmaqov ziratında

Balalıq şağım Aqtoğay topırağında ötti. Arqanıñ eñ biik nüktesi Aqsorañnıñ baurayında, tılsım özen Toqırauınnıñ jağasında oynap östim. Es bilgen sätten beri auıl aqsaqaldarınıñ äñgimelerinen Älihan BÖKEYHANNIÑ, Älimhan ERMEKOVTİÑ, Jaqıp AQBAEVTIÑ esimderin estip jürdik. Biraq, ol kezderde köp närseniñ parqına bara bermeytin balamız ğoy. Sol bir tütini tüzu wşqan berekeli auıldıñ ülkenderi aytıp jüretin adamdar Täñirdiñ közi tüsken Alaş eliniñ wlı qayratkerleri, tau twlğaları ekenin eseygen şaqta biraq tüsindik. Küni keşe el Prezidenti wlıqtağan wlı Abay mwraların alğaş zerttegen Alaş qayratkeri Älihan BÖKEYHAN ekeni de belgili. Endi osı wlt qayratkerleriniñ tağdırı tolıq zerttelip, esimderi qajetti deñgeyde däriptelui üşin şama-şarqımız kelgenşe eñbektenip kelemiz. Bizdiki bälkim mwhitqa tamğan tamşıday ğana bolar. Qanday mölşerde bolsa da, bwl – perzenttik borışım.

SAMARA KEZEÑİ

Älihan Bökeyhan Orman şaruaşılığı institutın bitirip, maman atanğan soñ Resey jerinde qızmet etip qalğanı jöninde bwğan deyin de baspasöz betterinde jazılğan bolatın. Biz sol maqalalarımızda SanktPeterburgtegi jañadan salınğan arhivten alğan materialdarımızdı, naqtı aytqanda Sankt-Peterburgtegi Orman şaruaşılığında oqığan diplomınıñ tüpnwsqasın da birge berip, alaştanuşı ğalımdarğa jäne osı taqırıptı zerdelep jürgen ğalımdarğa wsınğanbız. Sol qwjattarda Älekeñniñ Reseydiñ Samara öñirindegi Don jer bankine jiberilgeni turalı qwjattardı da tereñirek körsetip bergen edik. Endi oğan qayıra soğıp, toqtalıp jatpay, Samara öñirindegi arhivterden tabılğan derekterdi nazarlarıñızğa wsınudı jön kördik.

Älekeñ üşin ülken ömirlik mektep bolğan öñir – Samara jeri. Ol Don jer bankinde qızmet jasap, 1917 jılğı Oktyabr' köterilisine deyin osı jerde eñbek etken. Sondıqtan da köktemgi demalısımdı paydalana otırıp, Samara qalasına barıp, sol jaqtağı arhiv qwjattarınan Älihan Bökeyhan izderin izdedim. Onıñ aldında Samara oblıstıq ölketanu arhivine, oblıstıq ämbebap kitaphanasınıñ ölketanu bölimine jäne Alabin atındağı oblıstıq muzey qızmetkerlerimen kelisip, material jinauğa kömek körsetudi ötingen bolatınmın. Ol jerde tıñ derekterdiñ köp ekenine senimdi edim. Öytkeni, Älihan Bökeyhannıñ şığarmaşılıq twrğıda ösui, sayasi qayratker retinde qalıptasu kezeñi osı jerde ötti. Samara topırağında şıñdalıp, külli qazaqtıñ Alaş ordasın basqarıp, wlt-azattıq jolındağı körnekti qayratkerge aynaldı. Qazirgi tilmen aytqanda, bwl öñir Älekeñ üşin kosmodrom boldı…

Ä.Bökeyhanov Don jer banki samaralıq bölimşesi qızmetkerlerimen

1908 jılı Samara qalasındağı Don jer bankinde qızmet jasap jürgende Älekeñniñ ömirinde asa mañızdı oqiğalar boldı. Sayasi oqiğalardıñ bel ortasında jürgen Älihan az uaqıttıñ işinde küresker retinde tanılıp, aymaqtağı bedeldi twlğağa aynaldı. 1908 jılı «Sibir'skie voprosı», «Reç'», «Slovo» basılımdarımen baylanıs ornatqan. Sol jıldarda Älihannıñ Resey imperiyasınıñ jer sayasatın sınap jazğan materialdarı baspasöz betinde jarıq kördi.

1912 jıldıñ 24 qaraşasında Samaranıñ barlıq revolyuciyalıq küşteri toğısqan jinalısqa qatıstı. Bwl jiında oktyabristerden bastap solşılarğa deyingi barlıq sayasi wyımdar bas qosqan edi. Bwdan bölek, 1908-1917 jıldarda F.A.Brokgauz, I.A.Efronnıñ «Jaña enciklopediyalıq sözdiginiñ» redakciyalıq alqası qwramına enip, VIII – XXII tomdarın şığaruğa atsalıstı.

1914 jılı social-revolyucionerlerdiñ s'ezine qatısıp, «Reseydegi qazaqtardıñ jağdayı» attı bayandama jasadı. Sonımen qatar, Samara guberniyasınıñ atınan Memlekettik dumağa müşe bolğan «Eser» partiyasınıñ jetekşisi A.F.Kerenskiymen kezdesti.

1915 jılı konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyanıñ müşeligine qabıldanıp, qazan ayında Samarada ötken partiya mäjilisine qatıstı. Onda jeñiske jetu üşin küş salu, men'şeviktermen odaqtasu, kadetterdiñ IV Bükilreseylik s'ezine dayındıq jwmıstarın jürgizu, t.b mäseleler qarastırıldı. Älihan Samara guberniyasınıñ körnekti jetekşileriniñ biri retinde kadetterdiñ ortalıq organı qwramına endi. Sonımen qatar, Semey qazaqtarı atınan Peterburgte ötken Resey mwsılmandar s'ezine (1914j. 15-25 mausım) delegat boldı.

ÄLEKEÑ TURALI

Samarada jarıq körgen enciklopediyada onıñ orıs qoğamındağı laqap atınıñ Aleksandr Nikolaeviç Bukeyhanov bolğanı turalı aytılğan. Sonday-aq, onıñ ömirindegi mañızdı kezeñder qamtılğan.

ENCIKLOPEDIYA JAZBASINAN

Bukeyhanov, Aleksandr Nikolaeviç (şın esimi – swltan Älihan Nwr-Magomedoviç. 1870-1937j.a ömir sürgen) Sayasi qayratker, 1905 jıldan bastap Kadetter partiyasınıñ müşesi, 1-şi Semey guberniyasınıñ atınan saylanğan Memlekettik dumanıñ deputatı, «Alaş» qırğız wlttıq partiyasın qwruşı, agronom-ğalım, Şıñğıshannıñ wrpağı (Bökey ordasınan taraydı). 1912 jıldan bastap 1917 jılı jeltoqsan ayında «Alaş-Orda» partiyasınıñ törağalığına tağayındalğanğa deyin Samara qalasında twrdı. Orıs halıqtıq densaulıq saqtau qauımdastığı Samara bölimşesiniñ müşesi, Samara kadet wyımınıñ köşbasşısı boldı. Samara guberniyasında Alaş köseminiñ tuısqandarı twrdı. Olar – Samara men Novouzenko uezderiniñ jer ielenuşileri knyaz' Izmayl-bek Ahmetwlı ŞıñğısBökeyhanov pen swltan Şalkerey SeyitGireeviç Bökeyhanov edi. Tarihtan belgili 1934-1936 jıldarı bolğan jappay repressiyağa iligip, 1937 jılı Almatıda (ol kezderde Alma-ata) qarulı köterilis jasamaq boldı degen kinä tağılıp atu jazasına kesildi (Ükim orındaldı).

Qoldanılğan ädebietter: «Grajdanskaya voyna i intervenciya». M., 1987. S. 80- 81; Samarskaya gazeta. 1912 №4; Voljskiy den'. 1917. 27 säuir; 21 qırküyek. K.S

 Qoldanılğan ädebiet: Istoriko-kul'turnaya enciklopediya Samarskogo kraya. Samara 1993. 170-şi bet.

N.Dulatbekov. Samara oblıstıq arhivindegi jwmıs säti

ELŞIN JÄNE BÖKEYHAN

Älihan Bökeyhan ömirindegi Samara kezeñi turalı aytqanda Aleksandr Elşin esimin tasada qaldıruğa bolmaydı. Ekeui sayasi oqiğalar barısında tabısıp, keybir mäselelerge qatıstı ortaq közqarasta bolğan. Tipti, Aleksandr Elşinniñ masondıq lojağa qabıldanuına Älihan Bökeyhannıñ ıqpalı bolğan eken. Ol turalı tarqata jazamız, äzirge Aleksandr Elşin kim? Onıñ Älekeñmen qanday baylanısı bar? Osığan toqtalıp ötsek.

Aleksandr Elşin – Samara arheologiya qoğamınıñ törağası, ölketanuşı, Samaradağı kadetter partiyasınıñ bölimin wyımdastıruşılardıñ biri äri hatşısı, Sankt-Peterburg universitetiniñ tülegi. Samara okrugtik sotında advokat retinde qızmet atqarğan. Ol bol'şevikterdiñ qırıp-joyu arqılı älemdi özgertu täsiline qarsı közqarasta bolğan. HH ğasırdıñ bas kezinde Samaranıñ qoğamdıq ömirine eleuli üles qosqan twlğa. Mäselen, 1905 jılı qoğamdıq-qauipsizdik komitetin wyımdastıruğa atsalıstı. Al, 1904-1906 jıldar aralığında «Samara atşabarı» gazetiniñ redaktorı boldı. Aq patşanı tağınan taydırğan Aqpan revolyuciyasınan keyin Qazan töñkerisine deyingi aralıqta halıq biligi atqaru komitetiniñ müşesi bolğan.

Aleksandr Elşin öte ülken kitap qorın jinaqtağan. Büginde onıñ kitaptarı Samara oblıstıq kitaphanasındağı A.Elşinniñ jeke qorında saqtaulı.

1918 jılı Samara ölkesiniñ tarihı jönindegi hronologiyalıq anıqtamalıq – «Samara şejiresin» qwrastırıp, jarıqqa şığarğan. Onıñ jeke qorında käsibi qızmeti turalı qwjattar, Samara tarihı jöninde jinaqtağan materialdar, Samara kadetter partiyasınıñ müşesi retindegi sayasi qızmetin körsetetin qwjattar, sonımen qatar jazba kündelikteri men estelikteri bar. «Samara v 1914-1915gg.» attı eñbeginde Älihan Bökeyhanmen kezdesui jaylı jazğan. Sonday-aq, onıñ estelikterinde Älihannıñ Masondıq lojanıñ müşesi bolğanı turalı da aytıladı.

MASONDIQ LOJA

Ötken ğasırdıñ oqımıstılarınıñ köbi ömiriniñ mañızdı sätterin kündelikke jazıp otırğan. Bwl ädet A. Elşinde de boldı. Onıñ öz qolımen jazılğan kündelikteri men ölketanuğa arnalğan qwndı qoljazbaları Samara oblıstıq arhivinde saqtalğan.

Ol öz estelikteriniñ birinde 1914 jıldıñ 12 mausımında Samarağa A.F.Kerenskiy men N.V.Nekrasov kelgenin jazadı. Jay kelmegen. Olar Aleksandr Elşindi masondıq wyımğa ötuge ügitteydi.

«Bwl meni erekşe tañqaldırdı. Bwl wyım men onıñ räsimderi erte zamandarda wmıt qalğan şığar dep oylaytın edim. Äñgimemizdiñ soñında men olardıñ wsınısına kelisim berdim. Wyımğa qabıldau Kazanskaya köşesi №30 Subbotina üyindegi V.A.Kuguşevtiñ päterinde ötetin boldı. Älihan Bökeyhannıñ bwl bauırlastıqqa bwrınnan müşe bolğanına jäne A.Kerenskiy, N.Nekrasov jäne meniñ aramda däneker esebinde jürgenine küdigim qalmadı. Kelesi küni men V.Kuguşevtiñ päterine keldim. Älihan meni törgi bölmege alıp barıp, «Ustav erejesi» boyınşa men äzirge «bauırlardıñ» eşqaysısın köre almaytınımdı jetkizdi. Artınşa mağan jeke basıma, otbasıma, qoğamğa, memleketke jäne adamzatqa qatıstı közqarastarım turalı swraqtar jazılğan paraq wsınıp jazbaşa jauap beruimdi ötindi. Özi şığıp ketti.

Biraz uaqıttan soñ ol qaytıp kelgen kezde men jauap jazılğan paraqtı qaytarıp berdim. Ol «bauırlar» meniñ közqarastarımdı qarastırıp, soğan say şeşim şığaratının ayttı.

Birşama uaqıttan soñ ol qaytıp kelip, meniñ közimdi bayladı jäne şeşpeuimdi swradı. Şamalıdan soñ Kerenskiy meniñ bauırlastıqtıñ joğarğı keñesi aldında twrğanımdı jetkizdi. Birqatar swraqtar qoyıldı. Osıdan soñ men bauırlastıqtıñ antın qabıldap, qwramına qabıldandım», – delingen Aleksandr Elşin esteliginde.

Türli derekter boyınşa, Reseyde masondıq lojalar 1730 jıldan bastap qwrılğan. Onıñ qwramına türli közqarastağı jäne qoğamdıq toptardağı twlğalar endi. Bwl bauırlastıqtar XVIII – XIX ğasırlardağı qoğamdıq qozğalıstarda mañızdı röl atqardı. Keyin HH ğasırda masondıq lojalardı qayta jañğırtu äreketteri tirkeldi. Olardıñ qwramına sayasi partiyalardıñ müşeleri, memlekettik duma ökilderi kirgen. A.Elşin estelikterinde 1914 jılı atalmış wyımğa Samara qalasınan 5 adamnıñ qabıldanğanı aytıladı.

Osı orayda, bir eskere ketetin jayt, büginde jwrttıñ köbi mason sözinen ürkip, atalmış wyımdı qwbıjıqqa telip jür. Äytse de, Älihan Bökeyhan wlt müddesi jolında kimmen bolsa da dos bolıp, odaqtas boluğa dayın bolğan. Bwl onıñ qayratkerlik qırınıñ bir körinisi emes pe?!

ÄLIHAN JÄNE TATAR ELITASI

Söz basında Älekeñniñ az uaqıttıñ işinde Samaradağı bedeldi twlğalardıñ birine aynalğanın aytıp öttik qoy. Bwl twsta qalada tatar wltınıñ ökilderi köp edi. Mäselen, 1897 jılğı Bükilreseylik halıq sanağınıñ nätijesinde Samarada 2803 tatar ömir süretini anıqtalğan. Bwl qala halqınıñ 3,2%-ı. Äytse de, bwl naqtı körsetkiş emes. Öytkeni sanaq barısında nan bazarındağı mausımdıq jwmıskerler, şarualar, järmeñke saudagerleri men uaqıtşa tirkeudegiler esepke alınbağan. Sol kezdegi Samara qalasınıñ biligi bolsa tatarlardıñ sanı 3 000 adam degen wstanımda bolğan. Al, basqa derekterde HH ğasırdıñ bas kezinde qaladağı tatar qauımınıñ jalpı sanı 6000 adam bolğanı aytıladı.

HH ğasırdıñ bas kezindegi Samaradağı ziyalı qauım ökilderi

Qoş, äuelgi äñgimege oralayıq. Tatar intelligenciyasınıñ ökilderi Älihan Bökeyhandı qara twtıp, ünemi alğa salıp jüretin bolğan. Öytkeni, ol öziniñ aqılparasatımen, bilimimen jäne köşbasşılıq qabiletimen erekşelenetin edi. Älekeñ jergilikti mwsılman qauımınıñ müddesin nazardan tıs qaldırmağan.

Qaladağı mwsılman jamağatınıñ sanası oyanıp, wlt-azattıq, teñdik mäseleleri de jii köterilip twrdı. Bwl rette halıqtı ağartuşılıq jolğa bastauğa 1908 jılı Kazanskaya köşesiniñ boyındağı meşit janınan aşılğan «Iktisad» alğaşqı tatar ekonomikalıq jurnalı da zor röl atqardı. Ol jurnal 1913 jılğa deyin jarıq körgen. Auditoriyası da auqımdı bolıp, Resey imperiyasınıñ aumağına taraldı. Keyin 1914 jılı taralımı toqtap, onıñ izin Qazan qalasındağı «Resey saudası» jurnalı jalğastırğan.

Guberniya ortalığındağı mwsılmandar qauımdastığı özderiniñ äleumettik statustarın jäne qarjılay-ekonomikalıq jağdayın joğarlatumen qatar, qoğamdıq poziciyasın da küşeytti. Kazanskiy köşesindegi meşittiñ imamı Muhammet-fatıh Murtazin Samaradağı nesielik qoğam men Samaralıq ağartu kooperativiniñ müşeligine qabıldandı. Al, meşittiñ aqıldastar alqasınıñ hatşısı Hankerey Aptekov Volga özenindegi parohod zavodında injener qızmetin atqardı. Meşit qwrılısınıñ bastamaşılarınıñ biri, qamqorşılıq keñesiniñ müşesi Mahmwt Bayşev Samara qalalıq dumasınıñ deputatı bolıp saylandı. Däl osı keñestiñ tağı bir müşesi, Bökey ordası handarınıñ wrpağı, Semipalatinsk oblısınıñ atınan I memlekettik dumağa müşe bolıp saylanğan Älihan Bökeyhanov «Don jer» bankiniñ Samara qalalıq bölimşesinde jauaptı lauazımda qızmet etken. Bwl azamattardıñ esimin qala twrğındarı jaqsı bildi.

Keyin Mwrtazin men Bökeyhanov «Bükilreseylik halıqtıñ densaulığın saqtau komitetiniñ» Samara qalalıq bölimşesine müşelikke kirdi. Olar 1911 jılğı aştıqtan zardap şekken oñtüstiktegi uezderdiñ twrğındarına kömek körsetu jwmıstarına belsene aralastı.

JANDARMERIYA JAZBALARI…

Älekeñniñ qoğamdıq-sayasi mäselelerge belsendi aralasuı jäne onıñ mwsılman qauımdastığınıñ aldında joğarı bedelge ie boluınan patşa jandarmeriyası qauiptendi. Olar bwl mäselege bey-jay qaramadı. Sondıqtan da Älihan Bökeyhan turalı derekterdi jinastırıp, onıñ is äreketin baqılauda wstauğa tırıstı. Äri däl osı kezde Oral oblısınıñ gubernatorınan Orınbor gubernatorınıñ atına telegramma jiberiledi. Jedelhatta 7 şildede №7 Qızıljar stanciyasında qırğız (qazaq – red.) bolıstarınıñ jinalısı ötkeni jäne onda äskerge barudan bas tartu, bilik ökilderine tizim bermeu turalı şeşim qabıldanğanı jazılğan. Bwl jiınğa molda Qajığali Aulimberdiev basşılıq jasap, Orınbordağı «Qazaq» gazetiniñ tilşisi Älihan Bökeyhannıñ hatın oqidı. Hatta Älihan qırğızdarğa (qazaqtar – red.) äskerge barmaudı wsınğan. Sondayaq, äskerge barudan bas tartqan jağdayda eşqanday jaza qoldanılmaytını jäne äskerge qabıldanğandardıñ tizimi joyılatının jazğan.

Samara oblıstıq arhiv qwjattarı

Oral oblısınıñ gubernatorı telegrammanı Älihan Bökeyhanğa qarsı däyekterdi jinaqtap, oğan ükim şığaru maqsatında jiberdi. Bwl kezde Älihan Bökeyhannıñ twrğılıqtı mekenjayı Samara qalasında edi.

Osıdan soñ Samara guberniyalıq jandarm basqarması Älihan Bökeyhannıñ soñına adam salıp, onı 24 sağat boyı baqılauğa alğan. Älekeñniñ qayda barğanı, kimmen kezdeskeni täptiştelip, jazılıp otırğan eken. Jandarmdar Älihanğa «Asman» degen laqap at qoyadı. Arnayı jurnalda onıñ 46 jasta ekendigi, Don köşesindegi №30 üyde twratını jazılğan. Sonday-aq, sırtqı beynesi de sipattalıptı.

Primetı «Asmana»: let 45, srednego rosta, bryunet, telo slojeniya plotnogo, lico polno krugloe, borodu breet, ne bol'şie usiki, odevaetsya: na golovu popovskaya bobrovaya şapka, zimnee koriçnevoe pal'to s norkovım vorotnikom i çernıy bryuki na vıpusk, Filerı: Kurıncev, Vinokurov, i Dubrovin

Jandarmdar Älekeñe nege «Asman» degen at qoydı? Mwnıñ da özindik astarı bar eken. YAğni olar osmandıqtarğa, türikterge «erekşe közqarasta» bolıp, ata jauları sanadı. Sondıqtan da tegi türik, wltı qazaq Älekeñdi özara «Osman» dep ataydı. Al, Don halqınıñ tildik erekşeligi boyınşa olar «O» dıbısın «A» dep ataydı. Osılayşa äu bastağan «Osman» degen söz «Asmanğa» aynalğan.

Samara oblıstıq memlekettik arhivindegi qwjattarda tıñşılar jazğan qanşama qwjattar bar. Olardıñ barlığın bir maqala ayasında taldap şığu mümkin emes, ärine. Sondıqtan da, tek, A.Kerenskiymen baylanısına qatıstı keybir jazbalardıñ üzindisin berudi jön kördik.

***

«Nacional'» qonaq üyi, Samara q. Pianskaya köşesi.

Sağat 11:45-te «Nacional'» qonaq üyine «Asman» (Älihan Bökeyhanov) keldi. Ol qonaq üyden sağat 01:45-te Aleksandr Kerenskiy Fedoroviçpen birge şıqtı. Panskoy men Dvoryanskiy köşeleriniñ qiılısına jetkende eki jaqqa ketti. «Asman» (Bökeyhanov) baqılausız ketti. Al, «Dumskiy» (Kerenskiy) Dvoryanskiy köşesindegi «Voljskiy den'» gazetiniñ redakciyasına ketti. Ol onda 1 sağat 20 minut boldı. Redakciyadan şıqqan soñ Dvoryanskaya köşesindegi № 71 üyge «Veçernıy» (Ivana Markovanıñ) päterine bardı. Ol päterde 1 sağat 10 minut boldı. Şıqqannan soñ öz üyine ketti. Qayta şıqqanın körmedik.

Baqılauşılar: Kurıncev, Vinokurov, Ovçinnikov i Çeçetkin.

. ***

Saratovskiy men Pansi köşeleriniñ bwrışındağı «Nacional'» qonaq üyi.

Kündizgi 12:35-te «Dumskiyğa» (Aleksandr Kerenskiy) «Asman» (Älihan Bökeyhanov) keldi. Ol onda 1 sağat 10 minut boldı. «Dumskiymen» birge şığıp, Olimp teatrına bardı. Ol jerde «Dumskiy» däris oqıdı. Kündizgi 15: 15-te «Dumskiy» Olimp teatrınan şığıp «Asman» (Bökeyhanov) jäne Elşinmen birge Predçenskiy köşesine jetip, sol jerde qoştastı. Elşin baqılausız ketti. «Dumskiy» men «Asman» Nacional' qonaq üyine bardı. Ol jerde wzaq kidirmey Sobornoy köşesi №102 üyde twratın Elşinge bardı. Olar Elşinniñ päterinde 2 sağat 30 minut kidirdi. Olar ol päterden belgisiz barınkamen birge şıqtı. Predteçensui men Sobornoy köşeleriniñ qiılısında qoştastı. «Asman» belgisiz barınkamen birge baqılausız ketti. Al, «Dumskiy» tasımaldauşı qwralğa otırdı da Torgovoy köşesinde №20 üyge bardı. Ol jerde 1 sağat kidirdi. Şıqqan soñ tramvayğa otırıp, Troycko bazarına deyin bardı da, üyine qaray bet aldı.

Keşki sağat 21:25-te «Dumskiy» Kerenskiy öz päterinen şığıp Dvoryanskiy köşesindegi №71 «Veçernıydıñ» (Markova) üyine bardı. Ol jerde ol 3 sağat kidirdi. Sodan soñ öz päterine kirdi. Şıqqanın körgen joqpız.

Baqılauşılar: Kurıncev, Dubrovin, Çeçetkin men Svyaznov.

***

«Nacional'» qonaq üyi, Saratovsk pen Manskoy köşeleriniñ bwrışı.

Tañğı 08:25-te «Dumskiyge» (Kerenskiy) «Asman» (Bökeyhanov) keldi. Ol «Dumskiydiñ» päterinde wzaq kidirmey şıqtı da baqılausız ketti. Tañğı 10:30-da «Dumskiy» (Kerenskiy) qonaq üyden jükpen şıqtı. Sodan soñ tasımaldau qwralına otırıp, vokzalğa bardı. Vokzaldan Petrogradqa deyin oyatu uaqıtın tañğı 11:25-ke belgilep bilet aldı. «Dumskiydiñ» soñınan baqılauşılar da attandı. Onı şığarıp saluğa «Asman» (Bökeyhanov) keldi.

Baqılauşılar: Mamutkin men Şehvatov.

TÜYİN

Biz bwl şağın maqalanıñ ayasında Älihan Bökeyhannıñ Samaradağı izderin tolıq körsetip kete almadıq. Arhivte saqtaulı twrğan jandarmeriyanıñ qanşama papkaları, Alabin muzeyinen tabılğan Älekeñniñ bwrın eş jerde jariyalanbağan suretteri, onıñ Konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyadağı jwmısı, qaladağı intelligenciyamen baylanısı, gazetterge jazğan maqalaları jäne tağı da basqa tıñ derekteri bwl maqalağa enbedi. Olardıñ bärin bir maqalanıñ ayasında qamtıp şığu mümkin emes. Negizinde mwnımen käsibi tarihşılar şwğıldanğanı jön. Äsirese, Älihannıñ Samarada twrğan jıldarına erekşe nazar audaru qajet. Öytkeni, Alaş partiyasınıñ, Alaş avtonomiyasınıñ jetekşiligine aparğan jolı osı jerden bastaldı. Mwnıñ bärin tarihşılar tereñ zerdeleui tiis. Ol üşin arhivtermen tığız qarım-qatınas ornatıp, birlese jwmıs isteui kerek.

Biz bwl maqalada Älihan men Aleksandr Elşinniñ arasındağı baylanıstı ğana aytıp öttik. Al, onıñ sol twstağı özge de belsendi azamattarmen qarım-qatınası äli tolıq zerttelgen joq. Mäselen, Reseydiñ körnekti memlekettik qayratkeri, uaqıtşa ükimet törağası A.Kerenskiy Samarağa kelgen saparınıñ köp böligin Älihan Bökeyhanmen kezdesip, pikir almasuğa arnağan eken. Olardıñ memlekettiñ alda qanday bağıtta damitını, qanday qwrılımdı tañdaytını jönindegi ekeuara äñgimeleri men oy-pikirleri jan-jaqtı zertteudi qajet etedi. Tağı bir ayta keterligi, Şıñğıs wrpaqtarı Aq patşadan jer alıp, Samara jerin en jaylağan. Olar Älihanğa qarjılay kömek körsetip, barınşa qoldau bildirgen. Bwlardıñ özi ülken bir taqırıpqa jük bolarlıq dünieler emes pe?!

Biz twlğalardıñ ömirin zertteu barısında olardıñ sayasi ömirin, qoğamdağı is äreketterin körsetumen ğana şektelip qalamız. Al, olardıñ kündelikti twrmısı, aynalasındağı adamdarmen qarımqatınası tasada qalıp qoyadı. Sondıqtan da, tau twlğalarımızdıñ ömir jolın zerttegende olardıñ obrazın aşatın derekdäyektemelerdi izdep, qarapayım adami qasietteri arqılı jağımdı közqaras qalıptastırğan dwrıs bolar edi.

Nwrlan Dulatbekov,

Wlttıq ğılım akademiyasınıñ korrespondent-müşesi

Tüpnwsqa: ortalyq.kz

Abai.kz

11 pikir