Seysenbi, 29 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107833. Jazylghandar — 102805. Qaytys bolghandar — 1699
Kýbirtke 4861 45 pikir 21 Qantar, 2020 saghat 11:12

Sanaq kele jatyr!

…Ózbek әriptesimmen әngimelesip otyrmyn.

– 30 million bolyp jatyr ekensizder. Jaqsy ósim. Kóbeye berinizder.

– 30 million emes, 33 millionnan astyq!

Osyny aytqanda ózbek әrip­tesimnin әukesi әuelep ketti.

IYә, resmiy derek kózderi ala shapandy aghayynymyzdyn jan sany 33 million 724 myngha jet­kenin jariya etti. Búl – 2019 jyl­dyn qazan ayyndaghy statistika. Aldaghy nauryzda ózbek әkalardyn «әp» dep 34 milliondy enserip tastauy әbden mýmkin. Al biz… 18 millionnan endi astyq. Áuelgi mejemiz – 20 million edi jәne bir ókinishtisi: 20 milliongha 2020 jyly emes, 2015 jyly je­tip baramyz dep jelpingenbiz. Sózimizdin esh jalghany joq, mine, qaranyz: «Qazaqstan Respublikasy Ýkimetinin 2001 jyldyn 30 qazandaghy №1380 «Qazaqstan Respublikasynyn 2010-2015 jyl­dargha arnalghan demo­grafiyalyq damu Baghdarlamasy» jónindegi qaulysynda Qazaqstan halqynyn sanyn 2015 jyly 20 milliongha jetkizu kózdelgen».

Mas orystyn tilinen audaryl­ghanday týsinuge auyr jogharydaghy sóylemderden ildaldalap úqqany­myz: Qazaqstan halqynyn sanyn 2015 jyly 20 milliongha jetkizu kózdelgen.

Halyq, әriyne, qoldan úryqtandyrylatyn mal emes, son­dyqtan onyn jospardaghyday tabighiy ósim bere qoyuy ekitalay. Áytse de, demografiyalyq dýmpuge deni aughan júrttyn balaghynan bala óre beretin bolsa kerek. My­saly, ózbekter 1991 jyly el Tәuelsizdigin 20 million bolyp qarsy alyp, aradaghy shiyrek ghasyrda 13 milliongha ósip ýlgergen. Qazaqstan 16 mln. 199 myn 200 adamy bar «kóp últ­ty» memleket bop bastaghan Tәuelsizdiginin 28–29 jylynda 2 milliongha әren qol artyp otyr. Ras, osy jyldary ory­sy bar, kәrisi bar, ukrainy men belorysy bar, onyn ishinde qazaq jerinen avtonomiya búyyra jazdaghan nemisi bar, biraz júrt týp tamyry, týkpir júrty – tarihi Otandaryna týrile kóshti. Sóytip, ata júrt, baba qonysynda azshylyqtyn ashy taghdyryn keshken qazaq halqynyn birtindep qarasy molaya týsti. (Salystyru ýshin myna derekti esinizge salayyn: 1989 jylghy halyq sanaghy boyynsha, Qazaqstan memleketi túrghyndarynyn sany 16 mln. 199 myn 200 adamdy qúrady. Qazaq últynyn sany 6 mln. 496 myn 900 adam bolsa, basqa barlyq últ ókilderinin sany 9 mln. 702 myn 300 adam boldy) Óytkeni kóship jatqandardyn ornyn kóship kele bastaghan qazaqtar basyp, «qazaq degen qara orman» elge aynaldyq. Nәtiyjesinde, 2009 jylghy sanaqta 14 milliongha deyin kemigen sanymyz 16 milliongha eselendi.

Bayaghyda bir bas redaktorymyz «Bәri de salystyrmaly» dep bas maqala jazyp otyrushy edi jaryqtyq. Biz de sol siyaqty sa­lystyrudyn «salqynyna» úshyrasaq kerek, әytpese, 1991 jyly 20 millionnyn jelkesine mingen ózbektin shiyrek ghasyrdan astam uaqytta 13 milliongha ósui qisyngha sayatyn siyaqty. Alayda, moyyndauymyz kerek, qazaq demografiyasynyn ahualy ósim mәselesine asa dilgir bolyp túr. Múnyn sebepteri kóp. Qalalargha jappay qonys audarghan qazaqtar bir-eki balamen shektelude. Tipti, «jaghdayymyzdy jasap, jaylanyp alghanymyzsha balanyn ne keregi bar» deytin tendensiya jas otau iyelerinin arasynda qalyptasyp bit­kenge úqsaydy: óytkeni «Qalaulym­nyn» qalaulylary solay desedi. Áleumettik túrmys túralatqan shanyraqtar qanshama? 21 myn tengeni jylap berip otyrghan Ýkimet (kóp rette kóldenen súra­ghyn kóbeytip bermey qoyady) kýni býginge deyin últtyq ósimnin ózegi búqara halyqtyn jalan bút jýrmeuinde ekenin týsingen de, moyyndaghan da emes. Aspan astyn kýrkiretip, astan-kesteni shyghyp soghysyp jatqan elderden Qazaqstandaghy ólimnin artyq ekendigin estigende esimizden tana jazdadyq. Qazaq qara joldyn boyynda, jol apatynan kóp zardap shegip, kóz júmuda. Ony aytasyz, ombudsmen, Mәjilis deputaty Zaghipa Baliyeva: «Qazaqstandaghy 25 jasqa deyingi jas jigitterdin 16 payyzy belsiz, qyzdardyn 30 payyzy bedeu», – deydi. Súmdyq qoy!

Osynday kónilsiz, kónilsiz gha­na emes, kónilge kýdik pen qorqy­nysh úyalatatyn jayttary jeterlik Qazaqstanda Últtyq halyq sanaghy byltyr ótui kerek edi. Shamasy, әleumettik mәseleler shiyryghyp bastalghan 2019 jyly ókimet san sanap, sanaq jýrgizuden qoryqsa kerek. Al halyq sanaghy degen ol «bir», «eki», «ýsh», «tórt», «bes» dep, sausaq býgip mal sanau emes. Búl sanaqta bәri de sanalady.

Qysqasy, sanaq kele jatyr, myrzalar, sanaq kele jatyr! Ol jәne biylghy jyldyn basty janalyghy bolmaq…

Dәuren Quat

Abai.kz

45 pikir