Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Aymaq 7043 22 pikir 27 Naurız, 2020 sağat 12:31

Şıñjañ tağdırınıñ şırğalañğa tüsui

Bügingi künderi Şıñjañ atalıp ketken Qıtaydıñ soltüstik-batıs aumağınıñ Altay, Tarbağatay, İle aymaqtarı ejilgi qalmaq qonısı bolğanımen, keyinnen qalmaq eli qıtaydan jeñilip, ayausız qırğın tapqan soñ bwl aymaqtarğa birtindep qazaqtar qonıs tepti. Sonau 1757-1758 jıldarı osı atı atalğan aymaqtarmen qosa qazirgi qıtay elindegi Jarkent, Qaşğar qalaların Cin imperiyası basıp aldı. Sonday-aq 1760 jılı bwl orasan zor aymaqqa «Sin'-Czyan» (jaña ölke) degen atau berip, özderiniñ territoriyası retinde ielene bastadı.

Degenmen, qıtaylar qalalıq el bolğandıqtan bwl öñirlerge birden kele qoymadı. Ormanday qalın qalmaqtıñ köneden ataqonısı bolıp kelgen Joñğar Alatauınıñ wlan-baytaq arğı jäne bergi aumağı (sulı da nulı Jetisu öñiri, İle özeniniñ atırabı, qırğız eliniñ köp böligi, Tarbağatay, Zaysan jäne Gürşim (Kürşim) mañayı) biraz jıldarğa ien qaldı. 

Osınau şwraylı aymaqtardıñ bos qalğanın añğarğan qazaq jağı Abılay hannıñ köregen sayasatınıñ arqasında, Cin dinastiyasımen kelissözder jürgizip, jılına 1000-day arğımaq beru arqılı jaz jaylauına paydalanuğa kelisti. Kele-kele osı atı atalğan qwnarlı öñirler qazaqtıñ atamekenine aynaldı. 

Al täuelsizdik jolında üzdiksiz wlt-azattıq küresin jürgizgen wyğır halqı XVIII-XX ğasırlarda täuelsizdik üşin Qıtayğa qarsı 400-den asa köterilis jasadı. Äsirese, XIX ğasırdıñ öne boyında üzdiksiz wyğır qojaları basqarğan köterilister kölemi men sayasi maqsatı jöninen joyqın boldı. Biraq 1851 jılğı Resey men Qıtay arasındağı Qwlja kelesiminen keyin özara qarım-qatınasın jaqsartqan eki imperiya onsız da bası qosılmay jatqan Wyğır handıqtarı men swltandıqtarın eki jaqtan talay bastadı. Al 1864 jıldıñ 7 qazanındağı Resey men Cin imperiyası arasındağı Şäueşek kelisimi bütin otırğan qazaq jwrtın twnğış ret böliske saldı. Mine, osı kezden bastap «Resey qazaqtarı» jäne «Qıtay qazaqtarı» degen atau payda boldı. 1871 jılı Resey imperiyasınıñ äskerleri İle swltandığın basıp alğanımen, 1879 jılğı Livadi kelisimi boyınşa ol aymaqtı Qıtayğa qaytarıp berdi. 1884 jılı Cin imperiyası wyğıriyağa qaytadan «Sin'czyan» degen atau berdi.

Resey patşasınıñ 1916 jılğı atışulı jarlığı nätijesinde Qazaqstan men Orta Aziyada bolğan wlt-azattıq köterlisterden keyin, patşa ökimetiniñ jazalauşı äskerlerinen qaşqan qazaqtar men basqa da türki halıqtar Şıñjanğa ötip, ol jerdegi orıs emigranttarınıñ ülken şoğırın qwradı. Mine, osı kezeñnen bastap RK (b) POK Sayasi byurosı Şıñjan mäselesin erekşe nazarda wstadı. Şıñjandağı Qıtay biligi de keñestik Reseymen jaqsı qarım-qatınas jasauğa müddeli boldı. Sebebi Şıñjan ekonomikasında bastı röl atqaratın sırtqı sauda- sattıqta Resey negizgi basımdıqqa ie bolatın. 

1920 jılı Şıñjañ ökimeti Pekinniñ kelisimi boyınşa Qwljağa keñestik sauda-diplomatiyalıq missiyasın kelissözderge şaqırdı. Sonıñ nätijesinde, 1920 jılı 27 mamırda Qwlja qalasında Şıñjañ men keñestik Resey arasındağı saudanı rettep otıratın keñestik agenttikti aşu jönindegi İle kelisimi jasaldı. Kelisim boyınşa ekijaqtı sauda Qorğas arqılı ötetin jalğız jolmen jasalatın boldı. Mine, osı kezden bastap, ŞWAR biligi Keñestik Reseydiñ aytqanın istep, Şıñjañğa şoğırlanğan aqgvardiyaşılardıñ negizgi oşağın joyuğa kömektesti. Olardıñ A.I.Dutov, B.V.Anenkov, N.A.Denisov siyaqtı basşılarınıñ közi joyıldı. Eki el arasında asa ülken mañızğa ie bolğan keruen saudası ornadı. Keñes memleketinen Şıñjañğa qant, siriñke, mwnay önimderi, matalar, jipter, temir men şoyınnan jasalğan bwyımdar, ıdıs-ayaq jäne t.b. şığarılsa, ol jaqtan bılğarı, teri, jün, öñdelmegen jibek, maqta, şay, temeki, jılqı, iri qaramal, kepken jemis-jidekter tasımaldandı. 1926 jılı ekijaqtı sauda 1913 jılğı deñgeyge jetse, 1929 jılı ol deñgeyden 63,2 payızğa asıp ketti.

Keñes Odağı basşılığınıñ XX ğasırdıñ 30-jıldarında Şıñjañğa qatıstı qabıldağan şeşimderine qarap, Şıñjıñnıñ tolıqtay QSRO dotaciyasına köşkenin köruge boladı. Äsirese, 1933 jılı aqgvardiyaşılardıñ kömegimen Şıñjañ biligine kelgen Şın Şicaydıñ kezinde Keñes - ŞWAR qarım-qatınası erekşe qarqınmen damıdı, 1933 jıldıñ tamızı küni ötken BK (b) POK Sayasi byurosınıñ mäjilisinde Şıñjañ ekonomikasın damıtu jönindegi şaralar turalı qaulı qabıldandı. Sayasi byuro Şıñjañğa 4 payız jıldıq ösimmen 5 mln altın rubl' qarız berip, onı altın, qalayı, teri, jün jäne t.b. tauarlar arqılı qaytarudı mindettedi. 

Şıñjañ biliginiñ jetekşisi Şın Şicaydıñ I.V.Stalinge jazğan hattarında, onıñ şeksiz jağımpazdığı men «köpşik» bola bilerlik qabiletiniñ keremettigine tänti bolasız. Onıñ hattarı «Meniñ eñ senimdi jolbasşılarım Stalin, Molotov, Voroşilov...» dep bastalıp, «Marksizm-leninizmge jäne Stalinge berilgen jäne Sizdiñ nwsqaularıñızdı jüzege asıruşı Şın Şicay» dep ayaqtaladı eken. Ekinşi jağınan, Sayasi byuro Şıñjañdağı antikeñestik elementterdiñ közin joyu kezinde osı Şın Şicaydıñ kömegine jügindi. Jergilikti mwsılman halıqtarınıñ wlt-azattıq qozğalısın basuda asqan qatigezdigi jäne ayarlığımen közge tüsken Şın Şicay QSRO basşılığınıñ qoltığına kire otırıp, öziniñ Şıñjañdağı sayasi biligin nığayttı. QSRO otızınşı jıldardıñ ekinşi jartısında Şıñjañnıñ ekonomikasın tolıq monopoliyalap, tipti jergilikti valyutanıñ kursına äser ete bastadı. Sonau 1933 jıldıñ jazında Säbit Damolla jäne Mwhammed Emin Bwğra basşılığımen qwrılğan Şığıs Türkistan Islam Respublikasınıñ özi aqgvardiyalıq äskerlerdiñ kiimin kigen OGPU-dıñ 13-şi Almatı polkı men 10-şı Taşkent polkı äskeri qızmetkerleriniñ küşimen talqandaldı.

Osınday jağdayda, jergilikti qıtaylıq bilik ökilderiniñ özi Şıñjañnıñ QSRO-ğa qosıluı turalı mäseleni birneşe ret köteredi. XX ğasırdıñ 30 jıldarınıñ öne boyında I.V.Stalinniñ qoltığına kirip, keñestik sayasattıñ qoljaulığına aynalğan Şıñjañ dubanı Şın Şicay 1942-43 jıldarı aşıq antikeñestik bağıt wstap, imperator Çan Kayşi biligin qolday bastaydı. Şın Şicaydıñ osınday sayasatınan keyin, Keñes Odağı bwğan arnayı şeşim qabıldauğa mäjbir boladı. L.P.Beriya, S.Kruglov, V.Abakumovtıñ Stalinge joldağan bayanhatında, osı şeşimdi orındau üşin Şıñjañ ölkesine jasırın türde arnayı adamdar jiberilip, qıtaylarğa qarsı köterilis wyımdastıru jwmısınıñ qarqındı jürip jatqandığı aytıladı.

Mine osı wyımdastıru jäne ügit-nasihat jwmısınıñ nätijesinde – Altay, Tarbağatay jäne İle aymaqtarınıñ qazaqtarı köterilis jasap (Ospan batır köterilisi) Şıñjañdağı qıtay jasaqtarın talqandaydı (eskerterimiz, wyımdastırumen qatar, köterilisti tolıqtay qaru-jaraqpen jäne oq-därimen Keñes Odağı qamtamasız etken). Söytip, 1944 jıldıñ 7 qaraşasında Qwlja qalasında Şığıs Türkistan respublikası qwrıladı. Degenmen, osı arada bizdiñ taratıp aytarımız; - Şıñjañda, öz uaqıtında wyğırlardıñ küşimen 1933 jılı Şığıs Türkistan Islam respublikası qwrılsa jäne Stalindik biliktiñ qoldauımen jäne wyımdastıruımen Ospan batır jasağan köterilistiñ arqasında Şığıs Türkistan respublikası qwrılğan bolatıñ. Bizdiñ tağı bir aytarımız, kezinde osı qıtaylıq imperator Çan Kayşi ükimetine qarsı orıstar öz uaqıtında Monğol respublikasın wyımdastırsa, keyinnen osı Şığıs Türkistan respublikasın düniege keltiredi. Sol kezderdegi qwjattı derekterge qarasañ, Keñes biliginiñ josparında Man'çjuriyanıñ ortalığı Harbin qalası qılıp, tağı bir derbes respublika qwru mejelengen eken. Söytip, Çan Kayşi basqarğan eldi mwhitqa qaray iterip tastamaq bolğan (kezinde F.E.Dzerjinskiydiñ memlekettik qauıpsizdik kommitetine kirgizgen, işten şalu, talqandau teoriyası).

Biraq, Qıtaydıñ komunistik partiyasınıñ jetekşisi Mao Czedun bastağan armiya Çan Kayşi ükimetin talqandap, bükil qıtaylıq bilikti öz qolına aladı. Osı orayda, 1945 jılı Mao Czedun men Stalindik bilik kelisim şartqa otırıp, özara dostıq qarım-qatınas ornatadı. Bwdan äri orıstarğa Şığıs Türkistan respublikası kereksiz bolıp qaladı. Kezinde özderi wyımdastırğan Monğol jäne Şığıs Türkistan respublikasınıñ bireuin qıtaylarğa jığıp beru kerek boldı. Aqırı, keyinnen wyımdastırılğan Şığıs Türkistan respublikasın talqandau üşin qıtaylarğa erik beredi. Al, Monğol respublikası Çoybalsannıñ (Monğol partiyasınıñ jetekşisi) orıstarğa qayta-qayta kelip ötiniş jasauınıñ arqasında saqtalınıp qaldı (Monğol basşısı Stalinge kire almay, Molotov kabinetinde ökpesin bildirip, közine jas alıp otırıp alğan eken). Mao Czedun bwl respublikanı da öz eliniñ qwramına kirgizuge I.V.Stalinge talay ret ötiniş jasağan bolatın. Söytip, keñestik I.V.Stalin basqarğan Sayasi byuro Şıñjañ mwsılmandarınıñ tağdırımen oynap, özderi qwrğan memleketti öz qoldarımen twnşıqtırdı. Mine, Keñester Odağı Sayasi byurosınıñ Şıñjañğa qatıstı osınday şeşimderi öreskel sayasi qatelik boldı. 

1953 jılı I.V.Stalinniñ ornına kelgen N.S.Hruşev tobı 1956 jılı ötken partiyanıñ XX s'ezinde «jeke basqa tabınuşılıqtı» ayıptadı. Mine, osı kezden bastap KSRO men QHR biligi arasına jik tüsip, salqındıq payda boldı. Osınıñ barlığı Şıñjañdağı mwsılman twrğındarınıñ jağdayına orasan zor keri äserin tigizdi. Qalay dep aytsaqta, osı ölkedegi türki – mwsılman elderiniñ sonau 1944 jılı qol jetkizgen sayasi täuelsizdigi öz besiginde twnşıqtırıldı. Al endi, Monğol eli Stalin men Molotovtıñ köñil jıqpastığınıñ arqasında qıtayğa qosıludan äzerge aman qalsa, Şığıs Türkistan respublikası jäne onıñ türkileri keñes biliginiñ qıtaylarğa rwqsat beruimen azattığınan mängilik ayırılıp, şürşit eliniñ qwramına qosıldı.

Beysenğazı Wlıqbek

Abai.kz

22 pikir