Düysenbi, 1 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5404. Qaytıs bolğandar — 41
Ädebiet 2188 1 pikir 27 Naurız, 2020 sağat 16:02

Är adamnıñ işinde «oba» ömir süredi

Jiırma eki jasında Al'bert Kamyu ömirdiñ mänin aşuğa sayahat jasadı. Sonıñ nätijesinde ol älemniñ nemqwraylılığına jäne adamnıñ ömirdegi äreketteri tım mağınasız bolatındığına köz jetkizdi. Är adamda şübälänu häm kezdeysoqtıq kezeñderi boladı, al Kamyu üşin bwl erekşelik emes edi, degenmen, ol osı belgisiz kezeñderden aman ötip, kün sayın ömir süruge, jaña oy izdeuge häm onı aşuğa qwlşındı. Sebebi, ol üşin «Darın tek bir sättik mümkindik, ülken eñbek pen qaysarlıq qana onı dañqqa aynaldıratını» dausız edi. Kamyudıñ ömir filosofiyasınan bölek, onıñ tirşilikke  degen qwştarlığı, älemniñ swlulığına degen sezimtaldığı şığarmalarında körinis taptı. Adamnıñ işki qwndılığı men maqsatın jiti zerdeleui, ömirge qatıstı mañızdı swraqtarğa basa nazar audaruı biz söz etkeli otırğan avtordıñ bastı erekşeligi bolmaq. Ol aynalasındağı ğajayıp älemdi baqılap, adam men älemniñ tığız baylanısta ekenin aytqısı keldi. Ayta aldı da. Sol üşin de Kamyu bizge tanıs äri beytanıs jaratılıstıñ qwpiyaların aşuğa jäne onı jiliktep tüsindiruge nietti bolğan aqıl-oy men ar-ojdannıñ keremet ülgisi. Ömirge jauap izdegen är jürek iesi oy şıñırauına batadı. Al Kamyu absurdtıq filosofiyağa tereñ «süñgidi». Sonıñ sırın izdedi. Taptı.

Ol bizge qiın sätterdiñ kezdeysoq keletinin jäne bwl turalı aytatın uaqıttıñ da tosattan bolatının eske saldı. 1941 jıldıñ qañtarında Al'bert Kamyu januarlar arqılı adamdarğa tez  taralatın jäne Aljir jağalauındağı Oran dep atalatın «qarapayım qalanıñ» twrğındarınıñ jartısın jantäsilim etken  virus turalı romanın jazudı bastadı. Köp keşikpey 1947 jılı jarıq körgen «Oba» romanı atışulı soğıstardan keyingi eñ ülken Europalıq roman retinde qazirge deyin qoldan-qolğa ötip, köp oqılıp keledi. Şığarma bas keyipker däriger Rionıñ öli egeuqwyrıqtı kezdestiruinen bastaladı. Bir apattıñ bolarınan sekem alğan därigerdiñ köñiline mazasızdıq ornaydı. «Külli qala qazir egeuqwyrıqtar turalı gu-gu etedi, tipti bwl iske gazetterdiñ özi aralasıp ketti»,– delinedi şığarma. Bas keyipkerdiñ küdigi şındıqqa jalğasıp, köp wzamay oba indeti taraladı, tosınnan kelgen auru bireuden-bireuge tez jwğımdalıp, är köşede dürbeleñder beleñ aladı. Oran qalasınıñ jartısı egeuqwyrıqtar ölikteriniñ tasqınına aynaladı. Osı bir alapat dertti auızdıqtauğa wmtılğan keyipkerdiñ tınımsız jantalası, küresi, tağdırı beynelengen bwl şığarmadan biz älemniñ är qiırın beymaza etken qazirgi adamzat balasınıñ jüdeu keypin köremiz. Kamyudıñ osı şığarmada «Älemde är kezde de oba bolğan, är kezde de soğıs bolğan. Alayda, oba da, soğıs ta jwrttı ädettegidey twtqiıldan basqan» deui adam balasınıñ asıp-tasqan şağında, dünieni qamsızdıq, arsızdıq, jalğandıq pen toyımsızdıq bilegen sätte twtqiıl jağdaylar qaytalanıp twratının aytu ekeni şındıq emey nemene? Nobel' ädebiet sıylığınıñ eñ jas iegeri «Obanı» jazu üşin tarihta bolğan oba keseli men onıñ zardaptarına köz jügirtip, 14 ğasırda europada şamamen 50 million adamnıñ ömirin qiğan qaralı ölim, Lombardiya men Veneciya jazıqtarında 280 000 adamdı ömirimen qoştastırğan Italiya obası, 1665 jılğı Londondağı oba keseliniñ jappay taraluı, osıdan eki ğasır bwrınğı qıtaydıñ şığıs jağalauındağı qalalardı qiratqan atı jaman auru turalı ülken izdenisterge barıp, şınayı oqiğalarğa köz jügirtkenin bile alamız.

Kamyudıñ «Obasındağı» keyipker men kötergen taqırıbı oqırman jaqsı biletin «Jattağı» keyipker men taqırıptan äldeqayda bölek dünie. Biraq ol bwl tuındısında da özi tereñ zerttep jürgen absurdtıq filosofiyanı tu etip köteredi. Romandı oqi kele bayqağanımız, Kamyu «Oba» romanın birneşe maqsatta jazğandığı ayqın körinedi. Ol tabiği apat, oba keseli siyaqtı jağdaylardı roman oqiğası retinde kiristirip, tabiğattıñ adamzatqa qarsılığın absurdtıq ideyamen payımdaydı, sodan keyin är türli keyipkerlerdiñ qalay äreket etetinin körsetedi. Ol öz taqırıbına nazar audarttı, adamzat balasınıñ kez-kelgen uaqıtta kezdeysoq joyılıp ketuine, älde bir virus, jazatayım oqiğa nemese adamdardıñ qalıpsız is-äreketteri sebepker bolatının wğındırğısı keldi. Kamyu öz şığarmasında söz etken Oran halqı kezdeysoq kelgen indetti bastaabında qabılday almaydı. Qalanıñ törtten bir böligi apatqa wşırağan  kezde de, olar bwl jağdayğa seniñkiremeydi. Däriger aynalasındağılardıñ qasiretin azaytu üşin tınbay jwmıs isteydi. Sol üşin ol «Obamen küresudiñ jalğız ädisi – tözimdilik», – deydi. Aqırı, toğız aydan astam uaqıttan keyin obanıñ beti qayta bastaydı. Biraq avtor «oba eşqaşan ölmeydi, ol biz ömir süretin bölmelerde, jertölelerde, qala berdi sandıqtarda, qol oramaldarda jäne eski qağazdarda tözimdilikpen kütip otıradı, ol egeuqwyrıqtardı oyatıp, olardı qaysıbir qalada jan täsilim boluğa jiberedi» degen oyın jasıra almaydı. Kamyu bizdiñ zamanımızdağı eñ mıqtı epidemiologtardıñ qolınan kelmeytin ğılımdı jaqsı bilegendikten emes, ol adam tabiğatın dwrıs zerttey alğanı üşin qımbattı bolmaq. Sol üşin de ol «Är kimniñ işki äleminde özi bar, bwl oba, öytkeni bükil älemde eşkimde immunitet qalğanjoq» , – dep kesetedi.

«Obada» Kamyu är türli absolyutti keyipkerler jasaydı,    olardıñ ärqaysısı öziniñ absurdtı şeşimin izdeydi. Bwl Kamyudıñ keremet dramalıq stiliniñ jarqın ülgisi. Filosofiyalıq twrğıdan oba – ğalamnıñ tüsiniksizdiginiñ belgisi. Ol adamnıñ ömirine eşqanday eskertusiz jäne tosattan enedi, jäne oğan qarsı kez-kelgen jeñis adamzatqa mümkindik äkeledi. Biz söz etip otırğan «Oba» romanı adamnıñ zwlımdığın emes, zwlımdıqtı mañızdı tirşilik iesi retinde beyneleydi. Bwlay deytinimiz, Kamyudıñ är şığarmasına nazar salsaq, bastı aytarı, zwlımdıq pen absurd eşqaşan joyılmaydı degenge sayadı. Adamzattıñ mına belgili äri beymälim ömirdegi maqsatın wğınuğa jeteleytin birdeñe bar desek, ol bizdiñ mağınasız tirşiligimız ekenin qayta-qayta aytuğa tura keledi. Kamyu bir sözinde:«Bizde qauip pen quğın-sürgin atmosferası ömir sürdi. Oba degenimiz twnşığu. Men osı oyımdı jalpı adamzatqa, ğalamğa jetkizgim keldi»,– deydi. Kördiñiz be? Şığarmadan biz izdegen şındıqtı avtor özi osılay anıqtap aytıp beredi. Al bizdiñ qosarımız, eger «Oba» romanına bastı arqau bolğan oba oqiğasın alapat soğısqa teñesek, onda obamen küresetin Kamyudıñ är keyipkeri batıl sarbazdar bolmaq, oqşaulanğan jäne jer audarılğan otbasılar men qwrban bolğandar qaharmandar. Al qaladağı karantin – strategiyalıq wrıs aymağı. Romannıñ soñında key keyipkerler jeñiske jete bermeydi. Olar adamnıñ absurdqa qarsı sätsizdiginiñ belgisi. Kezinde ädebiet zertteuşisi Tomas Merton Kamyudıñ osı şığarması turalı «Obanı öz stilimen emes, baqıt pen mahabbat turalı jazsa bolar edi»  degen pikir aytqan edi. Degenmen, Kamyu izdegen şındıq pen ömirdiñ mağınası baqıt pen mahabbatan twra ma, soğan oy jügirtetin sät kelgen siyaqtı. Biraq Kamyudıñ öz sözimen aytqanda «Birde-bir keremet tuındı jek köru men jiirkenuge negizdelmegen».

Qazir älem halqın koronoviros deytin indet mazalap, üreylendirip jatır. «Obadağı» oqiğalarğa salıstırsaq, bit talay wqsastıq tabamız. Ol kezde de adamdar twtqiıl kelgen indetke senbegen, salğırttıq tanıtqan. Ol kezde de alapat indet januarlardan tarağan, eñ bastısı, ol kezde de adamdar sanasın ösek pen jalğan aqparattar twmşalağan, gazetter men mediyalar bas maqalaların indet turalı jazbalarğa arnağan. Osı arada Kamyudıñ «Obası» bizge neni aytadı degen zañdı swraq tuadı. Kamyudıñ obası bäri keneteten bolatının, adamdardıñ raqımsızdığı men toyımsızdığı, dostıq pen mahabbattıñ taban astına taptaluı, nemqwraylılıq pen salğırttıqtıñ sananı jaulauınıñ zardaptarğa jeteleytinin wğındıradı.

Düysenäli Älimaqın,

Qazaq Ädebieti gäzeti.

Abai.kz

1 pikir