Qazaqtyng osy sózi, bir qaraghanda, ekining birining qiyalyna kele salatyn taptauryn oy siyaqty kórinui mýmkin. Tipti jiyi-jii aitylyp, qaysybireulerdi jalyqtyruy da ghajap emes. Al shyntuaytyna kelgende, biz osy sózding qadirin bilemiz be? Álemde qalyptasqan ym, ishara, belgi ataulynyng mәn-maghynasyn aiyra alamyz ba?

AMERIKALYQ ARABTY QALAY QORLADY?

Birikken Arab Ámirlikterinde (BAÁ) bolghanda estigen bir әngime eske týsip otyr. Úzaqqa sozylghan kelissózden song әreng kelisim-shartqa qol qoyghan amerikalyq biznesmen men arab múnayshysy osy quanyshtyng qúrmetine bokal qaghystyrady: múhittyng ar jaghynan kelgen meyman – viski, bizding músylman bauyr – shabdaly shәrbatyn ishedi. Sәtimen bitken iske sýiinishin jasyra almaghan «yanki» ainalmaly oryndyqqa shalqaya jayghasyp, әzelgi әdetimen ayaqtaryn aiqastyra salyp, tenselip otyrady: múqiyat tazalanghan bәtenkesining úshy qarsy aldyndaghy әriptesining qolaghashtay múrnyna tiyip kete jazdaghanyn o jazghan bayqamaydy da. Sol-aq eken, búlqan-talqan ashulanghan arab shúbatylghan aq dishdashasyn sýiretip, bólmeden shyghyp ketedi. Artynsha onyng kómekshisi kelip, tolqyghan kónilin basa almay, oryndyqta әli shyr ainalyp otyrghan amerikalyqqa... «kelisim-shartqa tym asyghys qol qoyylghanyn, qojayynnyng әuelgi niyetinen ainyp, ony búzghaly jatqanyn» jetkizedi. Amerikalyq biznesmen eshtenege týsinbey, an-tang bop otyryp qalady: búl qalay?

Rasynda da, ol әriptesining aldynda neden jazyqty boldy? Búl saualgha ekining biri jauap bere almaydy. Tek arabtardyng ym-ishara, әdet-ghúrpynan habary bar jan ghana bayghús amerikalyqqa keshirilmes qatelik jibergenin – súhbattasyna ayaq kiyimining tabanyn kórsetkenin týsindirip bere alar edi. Al BAÁ halqyn, tek BAÁ ghana emes, kýlli arab әlemi júrtshylyghyn adamdy qorlaudyng búdan asqan týri bar dep sendiru tipti mýmkin emes! «Ymdy bilmegen dymdy bilmeydi» degen sózding bayybyna endi barghan bolar әlgi beybaq?!

ÝNDINING BASYN ShAYQAGhANY – KELISKENI

Ghalymdar dýniyejýzi elderin shartty týrde negizgi eki topqa bóledi: birinde adamdar arasyndaghy qarym-qatynas kóbine sóz arqyly órbiydi (búghan Europa elderining basym kópshiligi, Soltýstik Amerikadaghy memleketter, Avstraliya men Jana Zelandiya kiredi), al ekinshisinde sózben birge ym-isharanyng da atqarar qyzmeti asa manyzdy. Búl topqa enetin elderding jaghrafiyasy tipten ken: ol Ontýstik Europa (Ispaniya, Italiya, Grekiya, t.b.), Latyn Amerikasy, arab әlemi, Orta Shyghys (Iran, Ortalyq Aziya elderi), Ýndistan, Shyghys Aziya memleketterin qamtidy.

Búlardyng ishinde әsirese Aziya halyqtarynyng ym-isharagha qatysty týsinikteri ózgelerden erekshelenip túrady. Sondyqtan basqa jaqtan kelgen adamnyng birshama tanyrqauyna tura keledi. Mәselen, eki ýndining nemese irandyqtyng әngimelesip túrghanyn baqylaghan europalyq olardyng birin ne sanyrau, ne soqyr dep oilap qaluy әbden mýmkin: óitkeni bólmening eki búryshynda otyryp aiqaylasyp sóilese beretin Batys adamy ýshin әlgilerding ózara qashyqtyghy tym jaqyn bop kórinui ghajap emes. Shyn mәninde aralarynyng tym jaqyndyghy ýndi men irandyqqa esh bilinbeydi, sebebi Shyghysta kenistik pen qashyqtyq turaly týsinik mýlde basqa.

Ádette biz súhbattasymyzdyng pikirine kelissek, ony qoldaghan sózimizden bólek basymyzdy iyzep qoshtap qoyatynymyz bar. Basqa halyqtardyng kópshiliginde de osy ýrdis qalyptasqan. Al eger siz ýndi últynyng ókilimen әngimelesseniz, saq otyrghanynyz abzal: qansha kókeyge qonar uәj aitsanyz da, ol basyn shayqay berui mýmkin. Siz «aytqanym dúrys emes pe sonda?» dep oghan renjy kórmeniz, sebebi olarda kelisu isharasy, kerisinshe, basty shayqau arqyly bildiriledi.

Amerikalyqqa «jaghday qalay?» deseniz, onyng bas barmaghy men súq sausaghynyng basyn biriktire shenber jasap, «o’key» deri anyq. Al osy isharany siz amerikalyqtargha elikteymin dep Grekiyada nemese Braziliyada qoldana qalsanyz, onda qúrydym dey beriniz: óitkeni búl elderde atalmysh belgi naghyz balaghattau nyshany sanalady. Saud Arabiyasy men Egiypette búl isharanyz «meni seni qúrtamyn» dep doq kórsetudi bildirse, Japoniyada ol... «aqsha tóleniz» degen maghyna beredi! Bas barmaq pen súq sausaqtyng «bas biriktirui» sóitip sizdi әr elde әrtýrli jaghdaygha úshyratuy mýmkin.

AZIYaDA «AQTISTI AQJARQYN JYMIYS» JOQ

«Japoniya» demekshi, Aziyanyng shyghys bóliginde ornalasqan búl elde, qúrlyqtyng basqa aimaqtarymen salystyrghanda, adamdar arasyndaghy qarym-qatynas qimyl-qozghalysqa meylinshe az beyimdelgen, sebebi búl ónirlerde sabyrlylyq pen baysaldylyqqa basa mәn beriledi. Kýnshyghys elinde jәne onymen qonsy qonghan Koreya týbeginde jasy men joly ózinen ýlken adamgha degen qúrmetti iyilu arqyly bildirudi jón kóredi: neghúrlym tómenirek iyilse, qúrmet te soghúrlym molyraq degen sóz. Al bizge, yaghny ortaaziyalyqtargha tәn qol berip amandasu búlarda óte siyrek, tipti joq dese de bolady. Ol dәstýr kóbine resmy basqosular kezinde ghana kórinis tabady, onda da amandasushy adam qos alaqanymen qonaghynyng shyntaghynan demep ústaydy da qoyady. Qarqyldap kýlu, sampyldap sóileu múnda onsha kezdese bermeydi, kezdesse de óitken adamnyng qylyghyn daraqylyqqa balaydy. Bayqasanyz, japon, korey әielderi kýlgende ýnemi alaqanymen auzyn býrkemeleydi, sebebi olarda otyz eki tisin týgel kórsetip kýlu әdepsizdik sanalady. Yaghny gollivudtyq әigili «aqtisti aqjarqyn jymiys» múnda tipti de tanymal emes.

Japoniya uniyversiytetterinde studentterge tipti әngime barysynda súhbattas adamnyng janarynan kózindi qalay әdepti týrde taydyryp әketuge bolatyny jóninen de dәris oqylady eken! Ángimelesushi kisining (әsirese ol óte qúrmetti hәm qart adam bolsa) kózine tura qaramaugha tyrysu – Ortalyq Aziya halyqtaryna da tәn әdet. Múnday әdetten beyhabar europalyqtardyng «mynau ózine ózi senbeytin ynjyq bireu me, әlde maghan qarsy birdene oilastyryp otyr ma?» dep keyde qate týsinetini de bar.

Shyghys Aziyada jәne Ýndistanda adamdar eki alaqanyn mandayyna týiistirip qana sәlemdesse, músylman elderinde, kerisinshe, qos qoldap amandasu dәstýri basym. Keybireulerding qoly amandasa sala ajyrauy mýmkin, keyde jolyghysqan adamdar bir-birining qolyn úzaq uaqyt qysyp nemese silkilep túryp aluy da ghajap emes. Múnyng bәri amandasushylardyng bir-birin qanshalyqty saghynghanyna baylanysty. Arabtar men týrki halyqtarynda kópten kórmegen jandar tipti qúshaqtasyp ta kórisip jatady.

BIREUGE – IShARAT, BIREUGE – BALAGhAT...

Ózge últ ókilderimen qarym-qatynasta taghy bir saq bolatyn nәrse – sýiisip amandasu mәselesi. Soltýstik halyqtarynda múnday әdet óte siyrek kezdesedi, onda da bir-birin úzaq kórmegen tuystar, onyng ishinde kóbinese әiel men erkek arasynda kórinis tabady. Al Latyn Amerikasy, Ontýstik Europa, Aziya elderinde júrt jolyqqan sayyn sýiisuge әzir túrady. Jәne bir este ústaytyn jayt: arabtarda erkekter tek erkektermen, әielder tek әieldermen ghana sýiisip amandasady. Kópshilik oryndarda er adamnyng әieldi nemese, kerisinshe, әiel zatynyng erkekti sýngi músylman әleminde shekten shyqqan әdepsizdik bop esepteledi, key elderde tipti qyz balanyng qolynan sýngge de tyiym salynghan.

Basqa sausaqtardy býge túryp, tek súq sausaq pen shynashaqty ghana kórsetu әlemning kóptegen elderinde beyәdep әreket sanalatyny mәlim. Ispaniya men Latyn Amerikasy elderinde bes sausaqtyng da basyn týiistirip kórsetu – soghan barabar balaghattau bop esepteledi eken. Al Egiypette (jalpy arab әleminde) búl isharat bar bolghany «kýte túrynyz» nemese «sabyr etiniz» degendi bildiredi. Endi kóz aldynyzgha elestetip kóriniz: Kairdyng shuly kóshelerining birinde ispandyq turist taksist shaqyrady, al ol sausaqtarynyng basyn týiistirip, ózinshe «kýte túrynyz» deydi! Ispandyq ýshin múnyng naghyz balaghattau ekenin aittyq. Yaghny oida joqta qyp-qyzyl tóbeles shyghyp ketui әbden mýmkin.

Sanau da әr jaqta әrqalay. Kóp elderde sanau bas barmaqtan bastalsa, Ýndistan men Japoniyada, kerisinshe, shynashaqtan bastap sanaydy. Eger siz Dubayda nemese Mediynede satushygha «ýsh gazet beriniz» dep ymdap, ýsh sausaghynyzdy – «bas barmaq, balang ýirek jәne ortan terekti» kórsetseniz, onda ol sizge eki-aq gazet beredi, óitkeni arab elderinde sanau kezinde bas barmaq esepke mýlde kirmeydi...

Sәken Sybanbay

Abai.kz