Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Aymaq 1089 1 pikir 28 Naurız, 2020 sağat 12:52

Ata-mekenimizdiñ mıñ jıldıq tañbası

(Soltüstik Qazaqstandağı onomastikalıq zertteuler)         

«Tuğan jerdiñ tütini de tätti» degende tütinniñ tura mağnadağı dämi emes, onıñ tuğan jerden şığıp twrğanı tätti körinedi eken ğoy. Kindik qanıñ tamğan jerdi sağınğandıqtan, säbilik şağıñ ötken, bala bolıp oynap, es jiıp, etek japqan, oñ qol-sol qolıñdı tanığan şağıñnıñ kuägeri bolğan soñ tätti körinedi ğoy. Soltüstik ölkeniñ süyikti wlı, jalındı jırşısı biıl tuğanına 120 jıl tolıp otırğan Säbit Mwqanov atamızdıñ tuğan jer turalı tolğanıstarı, atamekenniñ är tası men töbeşigi, aynaday jarqırağan kölderi men şoq-şoq toğaylarınıñ atın jasınan jattap ösken jerşil azamattıñ jazbaları Otansüygiştik oqulığınday jetelep otıradı.

«Petropavlğa kele swrastırsam,- deydi jazuşı. - Jamanşwbar jeriniñ qay sovhozğa qarauın biletin adam joq eken. Olardı kinalauğa da bolmaydı, - geografiyalıq kartada onday at joq. Biraq, men Jamanşwbardıñ jolın eşkim aytpay-aq tabam», dep aladı da bastauşı almay-aq jürip ketpek boladı [1] Oyşa qwrğan josparı boyınşa tas jolmen jıldamdatpay, sağınışın basıp, kökirek kere tınıstap, qazaq dalasınıñ ögey wldarı tüsine bermeytin körkem kelbetin tağı tamaşalap qwmarınan şıqqısı  kelgen boluı kerek, özi ejelden jañılmaytın jol sorabın qağazğa bılayşa tüsirgen: «...biletinim, auıl arasınıñ jolı. Erte kezde, wsaq auıldardı aralap qiqañ-siqañı köp bolatın bwl jolmen... Petropavl, Arhangel'sk, Bügilim (Bogolyubovka), Talapker, Jekeköl, Ortalıq, Jekeköl (Blagoveşenka), Maybalıq. Odan äri jaylau - Jamanşwbar». Säbeñ 1930 jılı kelgende: «Marşrutım: Besköl, Nadejenka, Bogolyubov, Örnek, Altay-Mwrat, Qorjınköl, Jekeköl, Maybalıq, öz auılım».  Mine, bügingi zamandastarımız köñil audarıp, «Säbit jolı» dep arnayı atap, qwjattap, hattap, turistik marşrut jasaytın tarihi sapar jolı – osınday-aq bolar. 

Jazuşı şığarmasında jer-su atauların tüsindirip, erekşeligin ejelgi qazaq twrmısımen qabıstıra bayandap ketedi: «Bwl mañayda,  bwrın üş auıldıñ qıstauı boluşı edi, Jamanşwbar, Batpaqköl jäne Ötey-Däuiş. Jamanşwbarda köl joq, sudı qwdıqtan işetin, biraq qwdıq suı tapşı bolıp, keybir qısta maldarı da, jandarı da qardı eritken sumen kün köretin. Batpaqköldi qıstağan Mämek pen Añdamasqa köldiñ suı keyde jetip, key jılda tapşı bolıp, sondıqtan, olar da qar eritip kün köretin».

Qadirli qalamgerdiñ qazaq tarihına da, ädebieti men mädenietine, ğılımına salğan jolı wrpaqtar sanasında  osılayşa jañğırıp, jarqırap jatqandığın körsetetin şağın mısaldı keltire otırıp, Qızıljar qalasınıñ bir top zertteuşileri osı künderi «Säbit Mwqanov şığarmalarındağı toponimder» degen taqırıpta zertteu jürgizip jatqanın aytpaqpız. Älbette, mwnday talpınıstar bir jüyege tüsip, bükil elimizdiñ, Wlı dalanıñ mıñ jıldan beri jer bederi, tauı men tasında, özeni men kölinde, qamısı men tomarında jazılıp qalıp otırğan qasietti tarihına wlasadı. 

Zertteuşilerdiñ esebi boyınşa   Qazaqstanda şamamen 2,7-3 mln. şamasında ärtürli geografiyalıq atau bar dep eseptelinedi.   Halqımızdıñ osınday ruhani qazına baylığına Soltüstik Qazaqstan oblısı aumağınan qosılmaq üles te az emes. Sırt köz jete bilmegendikten, tosın tüsinip, bayıbına barmağandıqtan, «orıs tili basım, orısşa oylap qalıptanıp qalğan» degen wğım tarap, ortalığınıñ atauı Petropavl, qazaqşası kemşin degen tüsinik bar ekeni de ras. Soğan qaramastan, jergilikti biliktiñ, ziyalı qauım ökilderiniñ küşimen Täuelsizdik jıldarında eñ aldımen 13 audannıñ atın qazaqşalap, auız toltırıp aytarlıqtay, keude kerip tınıstanatınday: Şoqan Uälihan, Mağjan Jwmabay, Ğabit Müsirepov, Jambıl, Qwlekewlı Şal aqın atındağı, odan äri Aqjar, Aqqayıñ, Esil, Qızıljar, Tayınşa audandarı dep atadıq.

Tolıp jatqan eldi mekenderdiñ tarihi atauın qalpına keltirip jatqan jayımız bar. Jer-su atauların jinaqtau, olardı retteu, dwrıs tañbalau, tarihi ataulardı qalpına keltiru siyaqtı toponimiyalıq, teoriyalıq jäne qoldanbalı mäselelerge respublika köleminde  ülken män berilip, tiisti Bağdarlama, zañnamalıq aktiler qabıldap jatqanda, Soltüstiktiñ zertteuşileri bwl mäseleniñ ğılımi jağın tügendeuden sırt qalğan joq.

Arnayı qwrılğan zertteuşiler tobı  qazirgi Soltüstik Qazaqstan oblısına qaraytın aumaqtıñ jer-su, eldi mekender atauları tarihi  jäne etnolingvistikalıq twrğıda zertteudi qolğa alıp otır. Uaqıt jağınan alğanda, zertteu derekteri 1830-2020 jıldar aralığın qamtidı. Monografiya türinde dayındalmaq  wjımdıq eñbek Soltüstik Qazaqstan oblısı toponimiyalıq keñistigin osınday deñgeyde ğılımi-zertteudiñ bastaması, keyingi berekeli izdenisterge joralğı nwsqa dep qabıldanıp otır. Bwl jwmısqa derek közi retinde oblıs tarihınıñ HÜİİİ ğasırdıñ ekinşi şireginen beri qaray jarıq körgen materialdar alınğan. 

Onıñ işinde, äsirese «Aqmola oblısınıñ Estelik kitapşaları» dep atalatın resmi basılımdardıñ jöni bölek. Memlekettik tapsırıspen, arnayı bilimi bar qızmet adamdarı jasağan resmi esep-sanaq qwjattarın negizge ala otırıp dayındağan jinaqtardağı mälimetterdi qorıta saralaudıñ mañızı zor. Bwl arada zertteuşiler tobı «Aqmola oblısınıñ Estelik kitapşalarınıñ» 1887, 1913,1914,1915, 1916 jıldarı şıqqan nwsqaların zerttep, kädege jarattı. Bilik orındarınıñ jinağan, swrıptağan materialdarı sonıñ aldındağı jıldarmen salıstırılıp berilui esep-sanaq derekteriniñ naqtılığına jeteleydi. Osı eñbekterden süzip alıp, derektanu twrğısınan odan äri tekserilip, retke keltirilip, qazaqşa tolıq  nwsqası jasalmaq.    

Qazaqşa tolıq atauı: «Jerge ornalastıru jäne egin şaruaşılığı bas basqarması.» Aqmola oblısındağı qazaq şaruaşılığı. İİİ t.-Petropavl uezi. 1901 jılı jasalıp,  1908 jılı qayta tekserilgen. SPb.-1910 jıl» [2] dep atalğan derek qorına qosa, mağlwmattar tolıq boluı üşin sol kezdegi Petropavl ueziniñ äkimşilik-aumaqtıq bölinisimen şektelip qalmay, Soltüstik Qazaqstan oblısı aumağınıñ qazirgi jağdayın beyneleytindey därejede, bwrınğı Kökşetau uezine tiisti bolğan, qazirgi Aqmola jäne Qostanay oblıstarına qaraytın  aumağınan tiisti mağlwmattar alındı. Söytip, öz oblısımızdıñ qazirgi toponimiyalıq keñistigi mümkindiginşe tarihi türde qamtıldı. Zertteuşiler şarttı türde «tarihi toponimika» dep atağan derekterdiñ tarihi, tanımdıq bağası qımbat.

Zertteu nätijeleri oblıstıq «Soltüstik Qazaqstan» gazeti betinde jäne  «Qızıljar» telearnası arqılı jwrtşılıq nazarına wsınılıp, tiisti pikir-wsınıstar jinaqtaluda. Ğılımdıq äri tärbielik mäni zor  osınau bastamalar mektep oquşıları arasında qoldau tapqanı da quantadı. Oblıs ortalığındağı Äl-Farabi atındağı qazaq orta mektebiniñ şäkirtteri toponimka qwbılıstarın taldağan qızıqtı bayandamağa özimiz kuä boldıq.

Eki-üş ğasır ötip ketken jer-su ataularınıñ bayırğı qalpın közge elestetudiñ özi oñay emes. Demek, mwnday jağdayda alıs-jaqında saqtalıp qalğan arhiv derekteriniñ qwnına bağa jetpeydi. 1918 jıldan bergi oqiğalardı oblıstıq arhivten tabamız, Al, äri qaray izdensek, Ombı qalasındağı tarihi arhivtiñ qorında  jatqan köne kömbelerdi aqtaruğa mümkindigimiz bar.

Aytalıq, 1901 jılı qağazğa tüsip, 1908 jılı qayta tüsirilgen jer paydalanu jağdayınıñ tizbesi (bwdan bılay, qısqaşa «Tarihi toponimika») sol kezdegi Reseydiñ otarlauşı äkimşiliginiñ jasağan kestesine säykes, birneşe bağandarğa bölinip jazılğan. Aldımen jer iesiniñ, yağni şañıraq iesiniñ atı men äkesiniñ atı (keyde «ov» qosılıp, keyde qosılmay berilgen), odan keyin qıstau-mekeniniñ ataluı, jerdiñ kadastrlik sapası, kölemi, qanday zonağa jatatını, aqırğı bağanda, qazirgi bizdiñ tüsinigimizdegi «meken-jayı» degendi bildiretin bolsa kerek, «auıl kimniñ atımen ataladı, ruı nemese auıl aqsaqalı» degen mälimet berilgen. Osılardıñ işinen ğılımi-zertteu müddesi üşin: 1) qıstau-meken iesiniñ atı-jönin (antroponim), 2) qıstau-mekeniniñ atauın (oykonim) jäne 3) ruın nemese auıl aqsaqalınıñ atı (etnonim)  jeke jazılğan. 

Atalğan mälimetterdi ğılımi swrıptağan kezimizde: kisi esimderiniñ sanı  4590 boldı, mwnıñ işinde qaytalap keletinderiniñ esebin jaqşa işinde körsetip,  (mısalı eki Ahmet, tört Omar, on Ospannan bir-birden ğana) tek jalqı esimderdi ğana alğanda, barlığı 2544 esim (antroponim) boldı; qıstaq-mekenderdiñ atauları da solay jasaldı – sanap şıqqanda 2255 qıstau, nemese şañıraq (tündik-jeke şaruaşılıq) bolsa, qaytalanıp kelgenderin eseptemegende 1356  atau (oykonim) irikteldi. Tizbeniñ soñğı bağanındağı «ru-taypa atauları nemese auıl aqsaqalınıñ atı» degen 764 etnonim esepke alındı. Bwlarğa qosa 1833 jıldan 1917 jılğı revolyuciyağa deyin, Keñes ökimeti kezinde, dälirek aytqanda Aqmola guberniyası, Qızıljar okrugi, Qarağandı oblısı, eñ ayağı Soltüstik Qazaqstan oblısı qwramındağı äkimşilik-aumaqtıq bölinis tarihın keñinen körsetu maqsatımen, Resey qwramındağı qazaq jäne orıs bolıstarınıñ, kazak stanicalarınıñ,  56 audannıñ, auıldıq, selolıq jäne poselkelik sovetter men selolıq okrugterdiñ 481 atauı tizilip, büginge deyingi jağday qamtıldı.

Jwmıstıñ taqırıp ayasına säykes, tek qana toponimder zertteldi, olardıñ jasalu joldarı, semantikası, apellyativtik qızmeti qarastırıldı, jekelegen tipterge bölindi.Kisi esimderi men etnonimder jeke zertteudi qajet etetindikten, olar tek qana antrotoponimderde kezdesken jağdayda ğana qaraldı. 

Zertteu taqırıbına simaytındıqtan, «tarihi toponimika» tizimindegi köptegen ataulardıñ qazirgi jağdayın tolıq tekseru keleşektiñ isi, al qazir  keybir twstarda ğana eske aluğa twrarlıq fakt retinde köñil audardıq. Zertteuşiler tobı qoldağı antroponimder men etnonimderdiñ, basqa da jalqı esimderdiñ oblıs aumağınan jinaqtalğan qorı keleşekte talay qızıqtı zertteulerge arqau bolarına senedi. Joğarıda atalğan toptıñ ğılımi-zertteu josparına säykes: oblıs aumağındağı toponimderdiñ   sala-sala boyınşa elektrondıq qorın jasau, ğılımi anıqtamalıqtar men sözdikter tüzip şığaru, dalalıq ekspediciyalar wyımdastıru turalı oblıstıq jäne keybir audandıq äkimdikterge tiisti wsınıs dayındaldı.

Osı taqırıptı zerttep,  eñbek retinde qalıptau barısında oblısımızdıñ äkimşilik-aumaqtıq bölinisiniñ özgeru tarihına, tiisinşe, onomastikalıq qwbılıstarğa da edäuir orın berildi. Osı twrğıdağı twñğış talpınıs bolğandıqtan, Qazaqstan Täuelsizdigine 30 jıl, bwrınğı Petropavl ueziniñ qwrılğanına 100 jıl tolıp otırğanda, elimizdiñ ötken tarihın bir şolıp qaytudı artıq körmedik. Sondıqtan, HH ğasırdıñ basındağı kürdeli qoğamdıq-sayasi silkinisterdiñ saldarınan, zaman özgerip, Keñes ökimetiniñ biligi  ornadı. Osıdan keyin Qazaq avtonomiya Respublikasınıñ qwramında Aqmola guberniyasınıñ qalay qwrılğanına, sol guberniyanıñ, odan keyin Qarağandı oblısınıñ ortalığı bolğan Petropavl qalasınıñ jäne Täuelsiz Qazaqstan ekonomikası men öndirisiniñ, mädenieti men ğılımınıñ asa mañızdı aymağındağı ärbir eldi meken men audannıñ qalay qalıptasıp, damığanın körsetpekke niet ettik. 99 jıl işindegi irili-uaqtı özgerister, bäri bizdiñ ötken tarihımız bolğandıqtan, ärqaysınıñ sebebi men saldarı naqtı qwjat türinde körsetildi.

Jer-su ataularına zer sala qarağan adam, sol ataulardıñ astarındağı ğajayıp sırlardı tanıp, qayran qalar edi. Ärbir halıqtıñ sanasında bwl ataular ğasırlar qoynauındağı qazına retinde bağalanadı. Qazaq halqı ejelden eldi mekenderdiñ, jer, su, özen, köl ataularınıñ män-mağınasına, tarihına erekşe köñil bölgen. Är däuirdiñ eskertkişi retinde halıq tarihınıñ, wğım-nanımnıñ deregi sanalıp, wrpaqtan-wrpaqqa auısıp otıratın tarihi jädigerlerdi qwrmettep, ayalap saqtay bilu – azamattıq  borış boluğa tiis. Osı maqsatta, oblıs toponimikasınıñ osıdan 100-200 jılğı jağdayın qarap otırsañız, jürek tebirenedi. Ata-babamızdıñ asıl mwrasınday netürli ğajayıptar deuge twrarlıq äsem de tapqır ataular, qazaq tarihınan, etnografiyası men mädenietinen habar beretin zerdey körkem esimderdiñ joğalıp ketkeni obal-aq. Zertteuşiler osı ökinişin bildire otırıp, sol tarihi ataulardı qalpına keltiru jönindegi wsınıstarın ortağa salğan. 

Soltüstik ölkede jer-su attarınıñ orınsız özgerui, şamamen osıdan 230-250 jıl bwrın bastalğan bolatın. Aytalıq, otarlanğan  eldi mekenderdiñ qazaqşa atauların orısşamen ayırbastau turalı äskeri gubernator G. Men'şikovtıñ bwyrığı 1774 jılğı 1 qañtardan orındala bastadı. Äkimşiliktiñ zorlıq küşimen özgergen alğaşqı ataular, mısalı, mınalar ekenin eske salayıq:

Ombı uezindegi Atqı-Möntik-Sarı Qarauıl bolısınıñ atauı Nikolaev bolısı, Petropavl uezindegi Mataqay-Sıban-Kerey bolısınıñ atauı Presnogor'kovskaya bolıp özgertildi [3, 4-6pp]. Bwl ataular küni büginge deyin otarlau sayasatınıñ eskertkişindey saqtalıp qaldı. Bwl ürdis toqtalmay, jalğasa berdi.

Mısalı, 1830 jılğı geografiyalıq kartanıñ betindegi kölder men eldi mekender attarınıñ jappay orısşalanuı da köp närseden habar bergendey. 1832 jılı Ombı oblısınıñ aymağın äskeri-topografiyalıq kartağa tüsiru üşin podpolkovnik Butkovskiydiñ basşılığımen arnayı ekspediciya qwrıldı. Ekspediciyanıñ 1833 jılı dayındağan esep-sanaq sipattamasında Kökşetau okruginde (qazirgi SQO aymağın da qamtidı –avt.) twratın halıqtıñ äkimşilik bolıstarğa bölingendegi jağdayı körsetildi [4,101 b.].  

Patşalıq Reseydiñ otarlau sayasatınıñ negizgi bağıtı aumaqtıq jäne sayasi-äleumettik birligi twtas, ıntımaqtasa wyıp otırğan  qazaq ruların bölşektep, ärbir äkimşilik böliske taratıp jiberuge bağıttalğanı osı qwjattan körinip twr. Joğarıdağı kestede bir rudıñ adamdarı ärtürli bolıstarda qaytalanıp kele beruiniñ mänisin sanaq jürgizuşiler öz älinşe tüsindirgen: «Qazaq rularınıñ wsaq toptarğa bölinip, aralasıp ketui okrugtik prikaz qwru, äkimşilik bolıstarğa bölu saldarınan. Osılayşa, tarihi  rulardıñ bwrınğı atauları öz mänin joydı» [4, 103 b.].   Bwl aytılğandar 1822 jılğı reformanıñ nätijelerine qatıstı mälimetter jäne keyin oblıs, audan, sovhoz qwru kezinde mülde asqınıp, twtas qazaqtı tas-talqan etip bıtıratıp, şaşıp jiberdi. Bir rudıñ, bir atanıñ wrpaqtarı birin-biri tanımay, suısıp ketuiniñ tamırı osınday tarihi qwbılısta jatır. 

Ras, qazaq jerleriniñ Reseymen irgelese ekeni, eki memlekettiñ halıqtarı tösekte bası, töskeyde malı qosılıp, köp uaqıt aralasıp kelgen. Tipti, HİH ğasırdıñ ortasına deyin Reseydiñ jariyalanıp, tarağan geografiyalıq kartalarında «Esil şebi» nemese «Aşı kölder şebi» dep atalıp kelgen bölikten oñtüstikke qaray «qazaqtardıñ jeri» ekeni tayğa tañba basqanday körinedi. 1752 jılı Reseydiñ oñtüstik  şekarasın qazaqtardan  qauipsiz etu maqsatında Ertisten Bağlanğa deyin tizbektele tartılğan qorğanıs bekinisteriniñ biri – Petropavl bekinisi boluına baylanıstı Qazaqstannıñ soltüstik aymağınıñ äkimşilik-sayasi, ekonomikalıq ortalığına aynaldı.

Sodan beri Soltüstik Qazaqstannıñ äkimşilik bağınıştılığı, qoğamdıq-sayasi ahual özgergen sayın, menşik iesiniñ wrpaqtarı jañarğan sayın jer-su atauları toqtausız özgerip otırğanı jäne bwl özgeristerdiñ qazaqtıñ wlttıq  zerdesine qiyanat ekendigi aytpasa da tüsinikti. Bwl arada, ata-babalarımızdıñ wlı dalasın basa-köktep, küşpen ielengender turalı äñgime, öz aldına. Ärbir kelimsek özimen birge tilin, dinin, saltı men sanasındağı jer-su atauların ala kelip, ornığa bergen. 

Mısalı, qazirgi jer-su aumağımız äuelde  1803 jılı Reseyde qwrılğan Sibir general-gubernatorlığına qaradı. Sibirdiñ bas gubernatorı bolıp 1819 jılı  M.M. Speranskiy tağayındaldı. Reseydiñ osınau körnekti memleket qayratkerin eske alıp otırğanımız, qazaq dalasında handıq bilikti joyıp, «Sibir qazaqtarınıñ jarğısı» dep atalatın qwjat negizinde memlekettik basqarudıñ jaña türin engizgen osı gubernator bolatın. Ol 1821 jılı ketip boldı. Sol jılı Abılaywlı Uäli han qaytıs boldı.  Handıq bilik Ayğanımda qaldı, tipti ol Şıñğıswlı Tortay swltanğa twrmısqa şıqsa da, Resey patşası onıñ qolındağı bilikti alğan joq. 

1822 jılı  Sibir ekige bölindi de, Qazaqstannıñ soltüstigi Batıs Sibir gubernatorlığına qaradı.  Atalğan äkimşilik bölinis Tobıl jäne Tom guberniyaları men Ombı oblısın qamtıdı. Äkimşilik mekemeler Tobıl qalasında bolsa da, osınıñ işinde Orta jüzdiñ qazaqtarınıñ biligi Ombı oblısında qaldı. Bwl oblıs iştey Ombı, Petropavl, Semey jäne Öskemen okrugteri bolıp jikteldi..

Osılayşa, qazaqtardı memlekettik täuelsizdiginen birjola ayırıp, nağız otarlauğa kirisken patşa ükimeti bilik jüyesin özgertti.  Bizdiñ oblıstıñ aumağına, iä sonımen qatar Kökşetau atırabına el auzında qazaq-orıs dep atalğan kozaktardıñ (negizi şın atauı «kozak» bolğan, «kazak» degenniñ qaydan şıqqanına nazar audarğan jan bar ma?-avt.) arnayı jiberilip, qonıstanuı 1826 jıldan bastaladı.

1875 jılğı mälimet boyınşa qazirgi Soltüstik Qazaqstan oblısına qaraytın aumaqtağı bolıstıq bölinisterdiñ atauları tügeldey özgertildi. Bwl özgertulerge negiz bolğan sebep, qazaq ruları men atalarınıñ esimderi bolıs atauında  ayqın körinbey, wmıtılsın degen maqsat ekeni tanılıp-aq twr. Endi osı özgeristerimen qağazğa 1889 jılı tüsken «Vedomost' o çisle kirgizskih volostey, aulov i kibitok v Akmolinskoy oblasti (na trehletie 1887-89 gg.) degen qwjatta kisi qızığarlıq qwndı derekter barşılıq. 

Qazaqstanğa sırttan auıp kelgender turalı arnayı zertteu eñbegin jazğandar, mısalı, 1891 jılı Reseydiñ Europa jağında qattı quañşılıq bolıp, Oral tauları irgesindegi, Batıs Sibirdegi aş-arıqtar Qazaqstanğa jappay ağılğanın, jol üstinde qıs erte tüsip, kezdeseken kozak stanicaları men orıs poselkelerine bey-bereket qıstap qalğanın jazadı. Bosqındardıñ ayanıştı halin eskergen ükimet tarpınan olarğa kömek körsetilip, «bos jerlerge» ornalasuğa rwqsat etilgen.

Sibir temirjolı turalı  1893 jılğı 4 naurızda patşa bekitken Erejege säykes, bwrınğı qonısın tastap, aua köşkenderge temirjol jelisi boyına ornığuğa rwqsat etilgen. Ol zamandağı jer-su ataularınıñ beynesi qalay özgergeni de özgeşe bir äñgime.

Bwrınğı Petropavl uezi ejelden Aqmola oblısınıñ qwramında bolğanı mälim. Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ qazirgi şegi twtasımen Petropavl uezin jäne Kökşetau,  Ombı uezderiniñ biraz aymağın qamtidı. Sondıqtan, zertteuşiler ölke toponimikası turalı söz bolğanda, jer aumağın qazirgi oblıs şeginen keñirek qamtuğa tura keletinin eskertkeni dwrıs bolğan.

Jiırmasınşı ğasırdıñ basında qazaqtar bastan keşirgen tarihi oqiğalar men qoğamdıq qwbılıstardıñ soltüstik ölkeniñ beynesine tüsirgen bederleri naqtı mısaldarmen däyektelgen.

1919 jılğı   27 tamızda Sibir töñkeris komiteti, qısqaşa Sibrevkom qwrıldı. Ortalığı  Petropavl bolğan Aqmola jäne ortalığı Semey bolğan Semey guberniyalarına da  Sibir revkomınıñ biligi jürdi. Tiisinşe, 1919 jılğı 23 qaraşada Petropavl uezdik revkomı, al, 8 jeltoqsanda Aqmola jäne Semey uezdik revkomdarı qwrıldı. 

1921 jılğı 21 säuir küni Petropavl qalasındağı Lunaçarskiy atındağı teatrdıñ üyinde Petropavl qala-uezdik İİ partiya konferenciyası boldı. Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ, onıñ işinde Petropavl ueziniñ Resey memleketinen bölinip, Qazaq respublikasınıñ qwramına engen künin ol däl osı 1921 jılğı 21 säuir dep saltanattı türde atap ötuge boladı. Tipti, täuelsiz Qazaqstannıñ qwramına  Petropavl qalasınıñ, oblıs aymağınıñ, qazirgi Aqmola jäne Qarağandı oblıstarınıñ kirgen küni osı. Oğan 2020 jılı 99 jıl toladı.

Partiya konferenciyasın Orınbordağı Qazaq oblıstıq partiya komiteti atınan Qazaqstan Ortalıq Atqaru Komiteti törağasınıñ orınbasarı, qazirgişe Respublikanıñ   vice-prezidenti Smağwl Säduaqasov qwttıqtadı. Sol minbeden «Qazaq respublikası jäne qazaqtar arasındağı jwmıs turalı» bayandama jasadı. Jaña qwrılğan guberniyadağı bükil äkimşilik bilik Äbdirahman Äytiev basqarğan guberniyalıq töñkeris komitetine (gubrevkom) berildi.  1921 jılı 26 säuirde Petropavlda şığatın «Mir truda» gazetinde QazCIK tötenşe ökiletti komissiyası men Bükilqazaqtıq keñesterdiñ birinşi s'eziniñ qaulıları jäne Sibir revkomımen kelisim-şart jarıq kördi. Bwl qwjat boyınşa:

1.«Petropavl, Kökşetau, Aqmola jäne Atbasar uezderi Ombı guberniyasınıñ qwramınan şığıp, Rossiya Sovettik federaciyasınıñ Qazaq Socialistik Sovettik Respublikasına kiretin Aqmola guberniyasın qwraydı.

2.Jaña qwrılğan Aqmola guberniyasınıñ ortalığı Petropavl qalası bolıp tabıladı».

1921 jılğı 28 säuir küni QOAK törağası S.Meñdeşevtiñ «Petropavl qalasınıñ eñbekşi jwrtşılığına» degen Ündeu-hatı «Mir truda» gazetine basılıp şıqtı.

Sovet Odağında 1924, 1936, 1977 jıldarı üş Konstituciya qabıldanğan sayın oblıstardıñ, audandardıñ äkimşilik-aumaqtıq bölinisine  aytarlıqtay özgerister engizilip otıratın. 

1988-1991 jıldarı, tarihta «qayta qwru» degen atpen qalğan ötpeli kezeñde Sovet Odağında qabıldanğan jaña zañdardıñ negizinde memlekettik bilik: SSSR halıq deputattarınıñ s'ezi, SSSR Joğarğı Soveti, SSSR Prezidenti türinde, tiisinşe  Qazaqstanda da: Qazaq SSR halıq deputattarınıñ s'ezi, Qazaq SSR Joğarğı Soveti, Qazaq SSR Prezidenti türinde qalıptastı.

Sovet Odağınıñ tarihında kommunistik jeke ideologiyağa negizelgen totalitarlıq jüyeniñ äserinen qoğam damuın tejegen, halıq basına neqilı auırtpalıqtar äkelgen oqiğalar men qwbılıstar orın aldı. Osılardıñ ärqaysısı memlekettik äkimşilik-aumaqtıq bölinisiñne, tiisinşe, eldi mekenderdiñ, olar iemdengen jer bederi men su közderiniñ, orman-toğaylarınıñ atauların özgertuge qalayşa  sebep bolğanın zerttep, jazdıq.

Eldi  industrialandıru (1925 j.) jäne kollektivtendiru (1928 j.) nauqandarı tap küresi degen jeleumen jappay quğın-sürgin, oydan şığarılğan «halıq jaularımen» küres mıñdağan adamdardı ornı tolmas qayğı-qasiretke saldı, jazıqsız jandardıñ ömirin qidı. Ekinşi düniejüzilik soğısta ornı tolmas köp şığınmen eldi basqınşılardan saqtap qalğan halıq erligi tarih betinde qalay saqtalsa, soltüstik ölkeniñ jer-su attarında da solay tañbalanğan.       

Taptıq ideologiya, bir ğana kommunistik dünietanımğa negizdelgen oylau maşığına küşpen beyimdelgen Sovet qoğamı jağdayında      Qazaqstan üşin, äsirese onıñ auılşaruaşılıqtı aymağı Soltüstik Qazaqstan oblısı üşin memlekettiñ sol kezdegi birinşi basşısı Nikita Hruşevtiñ keudemsoq sayasatı köp qiındıq keldi. Jedeldetip, Tıñ jäne tıñayğan jerlerdi igeru degen jeleumen aumaqtıñ qwnarlı qırtısı az jılda jappay jırtılıp, jel eroziyasına wşıray bastadı. «Tıñ nauqanı» saldarınan  Soltüstik aymaqtıñ demografiyalıq jağdayı mülde uşığıp, az uaqıtta qazaq halqı öziniñ tuğan Otanında azşılıqqa aynaldı. Qazaq tiliniñ qwrıp ketu qaupi töndi. Aldımen, qazaq mektepteri, qazaqşa gazetter osı Soltüstikte jabıla bastadı. Mektepter men arnaulı oqu orındarı jergilikti wlt tilinde maman dayarlay almaytın därejege jetti. Osınday soyqannıñ izderi küni büginge deyin Esildiñ Qızıljar öñirinde sayrap jatır. Keybireuler onı maqtan körip, qazaq halqınıñ köp erlikteriniñ biri retinde reti kelgende atap ötip, auız jılıtsa da, qoy deytin qoja joq.

Adamzat qoğamınıñ damu zañdılıqtarın ayaqqa basıp, keude soqqan menmendiktiñ saldarınan Sovettik qoğamnıñ özinde jıldar boyı qalıptasqan jüye men üderiske soqqı berildi. Äkimşilik, sayasi basqaru tetikteri mülde şatastı. Jılda bir «jañalıq engizudiñ» saldarı memlekettik qwrılımnıñ tiimdiligin aqsattı. Mwnı Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ äkimşilik-aumaqtıq bölinisiniñ  keñes zamanıdağı özgeru tarihınan ayqın köruge boladı. 

Mısalı, 1925 jılı qalalıq, guberniyalıq saylamıştı bilik deñgeyinde qaulı alınıp, özgertilegen, Qazaq avtonomiyalı Sovettik socialistik respublikasınıñ Ortalıq atqaru komiteti bekitken qwjat boyınşa özgergen Qızıljar atauı Mäskeuden qoldau tappauınıñ sebebi belgisiz. Däl sonday, 1928 jılğı 17 qañtarda bolğan KazCIK-tiñ ekinşi  sessiyasında Qızıljar okrugi qwrıldı da, sol 1928 jıldıñ  mamır ayınıñ 10-jwldızında Petropavl uezi dep özgertilgenin de  Täuelsizdigimizdiñ otız jıldıq müşeli qarsañında elimizdiñ esine tağı bir salıp qoysaq, artıq bolmas...

Qoldanılğan ädebietter:

  1. Mwqanov S. Ömir mektebi.  «Jazuşı» Almatı,1970, 3 tomdıq.
  1.   Kirgizskoe hozyaystvo v Akmolinskoy oblasti. Petropavlovskiy uezd.1908 .Sank Peterburg,       «Slovo»1910.
  2.   OOMA. 3-qor, 1-tizbe, 11863-is.
  3. Aristov N.N. Zametki ob etniçeskom sostave tyurkskih plemen. SPb., 1897.

Külnär Ahmetjanova

Säule Mälikova,

 Zarqın Tayşıbay

Abai.kz

1 pikir