Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4506. Qaytıs bolğandar — 35
Zertteu 1654 22 pikir 30 Naurız, 2020 sağat 11:32

Qoğam nege «qazaq internetiniñ derbestigi» üşin kürespeydi?

Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaevtıñ «Sındarlı qoğamdıq dialog – Qazaqstannıñ twraqtılığı men örkendeuiniñ negizi» attı Qazaqstan halqına arnağan Joldauında: «Qazaq tiliniñ memlekettik til retindegi röli küşeyip, wltaralıq qatınas tiline aynalatın kezeñi keledi dep esepteymin» - degeni qanı qazaq dep bülkildep, janı alaş dep auıratındardı bir jasatıp tastadı.

Biraq mwnday därejege jetu üşin, Prezidentimizdiñ pikirinşe, bärimiz dañğaza jasamay, jwmıla jwmıs jürgizuimiz kerek. Prezidentimiz qoyğan osı mindetti orındau bizdiñ de azamattıq borışımız dep oylaymız. Qazaq tili tek kündelikti ömirde ğana emes, otandıq jäne TMD türki tildiler arasında internet tiline aynaluı kerek. RF qauırt jürgizilip jatqan jappay orıstandıru ürdisi osı eldegi türki tildes halıqtardı qırğız jäne qazaq tilindegi internet keñistiktegi resurstarğa bet bwrğıza bastadı. 

Biraq... söyleu tili altı türli dialektige bölingen qırğız tili bwl mindetti atqara almaydı. RF türkileriniñ ümiti tek qazaqta ğana. TMD türkilerin orıs äleminen ajıratu üşin aqıl-oydı jaulauşı neootarşıldıqpen Internet-resurs üşin küresuimiz kerek. Endi internet basqınşılıq kestesin bir bayqastap köreyik:

«Kamptıq bağdarlamalar jäne qazaq internet tili» ötken saylaudağı Prezidenttikten ümitkerlerdiñ eşqaysınıñ bağdarlamasında söz bolmağanı üşin bir kezderdegi telearnadağı qazaqı üles üşin kürestiñ jalğası bolıp tabılatın osı dümpu jurnalister tarapınan tağıda köterile bastadı. Sonda bwl üles wltqa emes, osı salada isteytin: ana tilinde qalam tartıp, internet beynebayanda öz oyın ortağa salatın jurnalisterge ğana kerek pe? Qoğam nege «qazaq internet derbestigi» üşin kürespeydi? Orısşa dilimiz ben dinimizge jat dünielerdi qabılday beretin biz RF qwramındağı äldebir wlttıq fedraldı okrugpiz be?

Bizdiñ qazaq tilindegi internet keñistiktegi resurstarımızğa müddelilik tanıtıp otırğan qırım tatarları, qwmıq, başqwrt, tatar, qaraşay-balqar jäne ağa jäne ata buını qazaqşa wğınatın şeşen-inguştardı jäne OA qırğız, qaraqalpaq, özbek pen türkimenniñ söyleu tili qazaqqa jaqın dialektilerin qayda qoyamız. Bir sözben aytqanda qazaq interneti wlttıq tar şeñberden şığıp, halıqaralıq därejege bet bwrdı. Bwnı orıs tildi azşılıqtı bet perde etip, wltsızdanğan azamattıq qoğam qwrudı bastı maqsat etken qazaq biligi eskergisi kelmeydi. 

Twrğındarınıñ sanı jağınan älemniñ 100 eliniñ işinde 68 orındağı wltımız 1989 jılğı sanaqta öz elinde 6,5 million bolsa, 2019 jılı 12,2 millionğa jetti. Sonda wltımız 100 payızğa juıq ösimge qol jetkizdi. Biraq resmi bilik etnostıq ösimdi şetqaqpay qılıp, jalpı halıqtıq ösim jağına bwra tartıp, QR 30 jılda 12 payızğa ğana östi degendi alğa tartadı. Biz özbekter 32 millionğa köbeyip, 44-şi orınğa taban tiredi dep qızğanışpen qaraymız. Tap biz siyaqtı öz elinde 100 payızğa ösip-öne alğan joq.  Biraq osı ösimdi mädeni kontent salasında, atap aytsaq, älemdik internet keñistiginen köre almay otırmız. Nege?!

Endi soñğı 10-15 jıldağı älemdik internet keñistigindegi tildik tanımaldıqtıñ statistikasına köz jibereyik. 

Internet-resurs boyınşa bastı sarapşı Internet World Stats-tıñ 2001-2011 jıldardağı 10 jıldıqqa arnalğan deregi boyınşa keñ tarağan internet tiliniñ 10-ına tömendegi tilder endi.

2009 jılı ağılşın tilin qoldanuşılar 464 mln. adam (29,1%). 2011 jılı 565 004 126 adam (26,8%).

 2000-2008 aralığında qıtay tilin qoldanuşılar 9 ese ösip, 321 mln-ğa jetip, 20,1% qwrasa, 2011 jılı 24,2%-ğa jetip, 509 965 013 adam bolıp otır. 

2009 jılı ıspan tildiler ülesi 130 mln. adam (8,2%) bolsa, 2011 jılı 164 968 742 qoldanuşığa (7,8%) ösken.

Osılayşa ağılşın, qıtay jäne ıspandar alğaşqı üştikke orın tepse, qalğan 7 orındı: japon, päreñ (francuz), pärtögäl, nemis, arab, orıs jäne käris tildiler ielendi. 

2009 jılı japon internet-users (users|ˈjuːzəz|//qoldanuşılar) sanı 94 mln. adamdı (5,9%) qwrasa, 2011 jılı 99 182 000 (4,7%) qoldanuşığa jetti. 

Besinşi orında päreñ tildiler twr. 2009 jılı päreñ tili 73 mln. (4,6%) jwrttı qamtısa, 2011 jılı bwl körsetkiş mwsılman otarlarındağı elderdiñ jappay jetildirilgen arab internet tiline köşuine oray 59 779 525 adamğa  (3,0%) kemidi.

Pärtögäl tildiler ülesi 2009 jılı päreñderden  bar bolğanı 0,1%-ğa artta qalıp kelse, arağa üş salıp, 2011 jılı 82 586 600 adamğa (3,9%) jetti.

Nemis tildi memlekettegiler äuelgide 65 mln. (4,1%) bolsa, 2011 jılı jelidegi sanın 75 422 674 adamğa (3,6%) jetkize aldı.

Arab tildiler öz sanın 2011 jılı  65 365 400 qoldanuşığa (3,3%) päreñ tildi mwsılmandardıñ arab tilin twtına bastauı arqasında ösire bildi. Al, 2009 jılı 41 mln. adam ğana (2,6%) bolğan edi.

Jaña ğasırdıñ soñğı jıldarın soltüstik körşimiz 38 mln. (2,4%) internet-users aşsa, 2011 jılı tildik qoldanılu ayasın Orta Aziya elderi arqasında 59 700 000 mıñ (3,0%) jetkizdi.

Osı ondıqtı 2009 jılı 36,8 mln. (2,3%) internet qoldanuşısı bolğan, Käreya 2011 jılı 39 440 000 (2,0%) jetken käris eli tüyindeydi. 

Internet World Stats mälimeti boyınşa internettegi 2012-2019 jıldardağı eñ tanımal internet tilderiniñ ondığı tömendegidey:

Ağılşın - 25,2%
Qıtay dialektileri (9) - 19,3%
Ispan - 7,9%
Arab - 5.2%
Pärtögäl - 3,9%
Indoneziya/Malay - 3,9%
Päreñ - 3,3%
Japon - 2,7%
Orıs - 2,5%
Nemis - 2,1%

2013 jılğı derek boyınşa Qazaqstandağı internet söştükter (search/izdeu) jüyesi tömendegidey bolıp keledi:

- Google – 860 mıñ  internet-users (51,4%);
- YAndeks – 415 mıñ  internet-users (24,8%);
- Search.Mail.ru – 360 mıñ  internet-users (21,5%);
- Bing – 9 mıñ  internet-users (0,5 %);
- Rambler – 6,5 mıñ  internet-users (0,4 %);
- Webalta – 4 mıñ  internet-users (0,2%).

RF, Ukraina jäne Qazaqstandağı 2019 jılğı internet söştükter (search/izdeu) jüyesi kestesine köz jibertin bolsaq:

Düniege kelip, wltımızdı jahandasu däuirinde älemge tantıtqan qazaq internet segmentine 26 jıl tolıp otır. Qazaqşalanğan qz emes, orısşalanğan nwsqadağı kz  aymağındağı orıs tildi barşa sayt şarttı türde qos tildi bolıp keledi. Qazaqtıñ közin aldau üşin tereze basın teñ wstaytındarı memlekettik qwrılımdar men aqparattıq agenttikterdiñ elektrondı portaldarı. Qalğandarı, yağni  kommerciyalıq, oyın-sauıq jäne jañalıq sayttarı bolsa, qazaq tilinde eşteñke bergisi kelmeydi. Onısın audarmaşığa aqı töleudiñ aqşa şığının kötere almaymız degen sıltaumen juıp şayadı. 

Osı orayda: «Ne wttıq, ne wtıldıq?» degen alaştıq jalpıwlttıq problemalıq saualdıñ bası qıltiyadı. 

Osıdan 15 jılday bwrın resmi statistikada Qaznettegi sayttıñ 5,6% ğana qazaqşa kontentke orın berse, ağılşınşağa 12% üles bergeni anıqtalğan bolatın. Resmi statistikanıñ qwlağın wstap otırğan Bilik tarapınan qazir onıñ üles salmağı qanşa ekendigin eşkim bilmeydi. Tipti tereze basın teñ wstaytın memlekettik qwrılımdar men aqparattıq agenttikterdiñ elektrondı portaldarı qazaqşa nwsqasın köz aldau üşin aşıp qoyğandığı da jasırın emes. Äri beriletin aqparat qaşan audarılğanşa orısşa nwsqasınan köp keşiktirilip jarıq köredi. 

Keñestik kezeñde «Socialistik Qazaqstan» gazeti KSRO biligi jañalıqtarın jäne salaqwlaş 4-5 bettik qaulılar men plenumdardı, s'ezder materialdarın  «Kaz pravdadağı» orısşasımen bir mezette beretin. Nağız qos tildilik zañmen saqtalatın. Endi bäri kerisinşe. Nege? Sebebi bizde jergilikti halıqtıñ tildik erekşeligin ayaqqa taptaytın «otarşıldıq lingvofaşizmge» negizdelgen orısşa bir tildilik üstemdik qwrıp otır. Biliktiñ keybir twtqaları sanalı türde az sandı slavyandardıñ ığına jığılğan «diasporalıq lingvoputinzmmen» qazaqtı RF neootarlap beru ürdisin jürisinen jañılmay jürgizip keledi. Sonımen elimizde orıs tildi gumanitarlıq diktatura mıqtap ornıqtı. Osı neootarlau bağıtında jwmıs isteuşilik bügingi Qaznettiñ de bastı wstanımına aynaldı. Bwdan bılay wltımız bwğan müldem jol bermeui kerek. Özgeniñ tilinde sayrauşıldıqtıñ kesirinen memlekettik internet qauipsizdigimiz qıl üstinde twr.

Bar sıltau qarjılandıruda. Öytkeni, qazaq nwsqasın memlekettik qwrılımdardan basqası Zañ mindettegen soñ amalsızdan aşıp, endi aqşa töle dep alaqan jayadı. Iä, memleket aqşası bärine jetpeydi. Ol tek birıñğay qazaq tildi sayttarğa ğana bölinui kerek. Sondıqtan orıs tilinde aşılatın, aşılğan sayttarğa qazaqşası 70-30 payızdıq ülesti saqtaudı zañmen mindetteytin uaqıt tudı. Jäne osı 30 payızdıñ 20-sı orısşa, 10-ı ağılşınşa boludı «üştwğılı tilşilder» qwptauı kerek. Eger oğan könbese, menşik ieleri azamattığın almastırıp, RF internet aymağına auıssın. Qazaqstanda twrdı eken osı elde öz saytın aştım eken, tilim orısşa dep bälsinbey, audarmaşı izdep ötirik qarmanbay qazaq jurnalisterin jwmısqa alıp,  alaştıq internettiñ damuına patriottıq ülesin qossın. Tildi imperiyalıq örkökirektikpen ne bolmasa, orısqwldıq körsoqırlıqpen bilmese bilmesin, biraq, onıñ 70 payızdıq üles salmağımen örken jayuına qol wşın bersin. 

Soñğı demi qalğanşa orıs tildi bir tildilikti tu etip, jalğan qos tildiliktiñ şaşbauın kötergenderdiñ, biliktegi wltsızdanğan orıs tildi azamattıq qoğam dertine şaldıqqan ideologtardıñ bastamasımen  el ükimeti 2007 jılı «Gosudarstvennıy yazık RK»-ğa 66 mln. aqşa jwmsadı. 2008 jılı tildi damıtu üşin 5 mlrd. teñge böldi. Odan qazaq tildi internetke kök tiın tigen joq. Qazirde bölinip keledi. Tenderde basımdıq köp oqıladı-mıs degen sıltaumen birıñğay orıs tildi sayttarğa beriledi. Äri orıs tildi qazaqstandıq sayttardı 3 mln. orıs diasporasınıñ ökilderi müldem qaramaydı. Sebebi QR sayttarı RF sayttarınıñ jansız köşirmesi. Özderi elimizdegi internet resurstardıñ qaqpağın qoldarında wstap otırğan soñ, orıs tildiler kiberjiendikpen köz boyauşılıq jasap köp qaralımdılıqtı qosıp jiberdi de, qazaqşasın az qaraydı degen miftik jelbuazdıqtı qozdatadı. Jalpı, QR özge wlt ökilderi bizdiñ telearnalardağı resmi tildegi habarlardı beyil tanıtıp körmeydi, resmi tildegi jariyalanımdarı basım sayttarımızğa ıqlas tanıtıp köp kire bermeydi. 

Köptegen elderdiñ bas auruına aynalğan Chinatown//Çayna-taun – «qıtaylıq şäri»;  唐人街 nemese 华埠 derti internetti de jaulap aldı. Oğan belgili bir memlekettiñ twrğındarınıñ özge eldiñ tilin ekinşi ana tili sanauı tömengi kestede berilip otır.

Sondıqtan tender degen bälede orıs tildi sayttarğa aqşa böludi doğaru kerek. Böle qalğanda qazaq tildi materialdarğa jwmsaysıñ dep mindettegen jön. Äytpese, qazaq tildi internetti arnayı qarjılıq qoldausız memlekettik tildi damıtu üşin jalpaq şeşeylik aqşa şaşatın dästür osılay jalğasa beredi. Memlekettik tildegi emes jekemenşik sayttarğa aqşa bölmey, jarnamanı taza qazaqşa ğana berudi zañmen rettep, 70 payızdıq alaştıq üles salmaqtı mindetteytin kez tudı.  

Tüyin. Qwday özi kuä «Kamptıq qazaqi bağdarlamalar jäne jalpıalaştıq internet tili» jayında äli künge ne şala tildi oppoziciya, ne bilep-tösep otırğan orıs tildi bilik tüyeqws siyaqtı basın qwmğa tığıp alıp otır. Onıñ sebebi, tap osı problemanı kötere alatın el iesi, jer qojası qazaq tildi qauımğa ana tilinde belsendi qimıl jasaytın, qauırt qayrat qılatın wlttıq partiya qwruğa zañmen tıyım salınğandığı.

Älemge tanımal kamptıq bağdarlamalar, onlayn servister, oyındar ağılşın tilinen tikeley söz qabıldau arqılı wlttıq söyleu tilimizge beyimdelip qazaqtanu kerek. Qazaq tildi internettiñ media-biznesmender qauımın täuelsizdik wlandarı arasınan qalıptastıru üşin  naqtı şara jasaluğa tiis. Qazaq tildi jastardıñ wsınğan qanatqağarlarına tegin qarjılıq qoldau jäne internettegi audarma kinolar, türli taqırıptağı tärjimalıq onlayn kitaphanalar aşuına jäne kamptıq bağdarlamanı jasauı üşin jeñildetilgen 1-2 payızdıq wzaq merzimdik nesieler berip, sayttarınıñ damuına demeu jasaluı kerek-aq. Qazaqi orta dep tanılğan, müldem orıstanbaytın Qızılorda, Atırau, Mañğıstau aymaqtarında jastarğa arnalğan kino jäne telehikayattar sayttarı aşılıp, osı öñirlerdegi bilikti jastardıñ aralasuımen 1980-2020 jıldar aralığındağı eñ üzdik tele dünieler dili jaqın qıtay, japon, käris, jäne dini jaqın arab, tili jaqın türik tilderinen  qazaqşalansa köp närse wtar edik. Jäne balalarğa arnalğan älemniñ eñ üzdik telearnaları qazaq tilindegi sayttar arqılı telehabar taratuın jolğa qoyatın uaqıt jetti. Qazaq internet tilin äm bağdarlamaların retke keltirip, internet önimderimizben tili jaqın OA elderine, RF türkilerin ekspansiyalaytın däuirge ayaq basuımız kerek. Sonda ükimet bölgen aqşa qarjılıq jağınan özin aqtaydı. Qazaq tili orıs älemindegi türkilerdiñ twtınatın internet tili ekendigine biliktiñ közin jetkizu üşin naqtı şaralar äzirşe jeke twlğalar arqılı iske asırılu üstinde. Tek osığan orıstildi bilik mwrşa berse...

Endigi jerde bükil wlt bolıp, Ağılşın men Orıstıñ internet qwldanuına jol berip qarap otıruğa eş bolmaydı.

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

22 pikir