Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Alaşorda 4681 50 pikir 9 Mamır, 2020 sağat 13:51

Resey gerbindegi tazqaranıñ şın iesi kimder?

Qıtay imperiyası jündi halqın ıdıratqan b.d.d. III ğasırda Şıñjanda otırğan yueçjilerdi hoñır (hun') halqınan şıqqan top basıp alğan. Öytkeni, qıtay jazbasında Usun knyazdigin hun'mo bilegeni, hun'mo äyeldi tek hun' (hoñır) halqınan ğana alğandığı jäne taq mwragerligi tek hun' qızınan tuğan adamğa tiesili bolğanı turalı bayandalğan (1). Demek, Şıñjanda otırğan yueçjilerdi hoñır (hun') halqı ökilderi biledi, memleketi qıtay jazbasında Usun dep körsetiledi (Üysün).

Usun knyazdigin bilegen hoñır (hun') halqı adamdarı özderin «hoñırmın» dep atağan («hoñır halqı adamımın» degen mağınada). Hoñır halqın «hun'» dep atağan «r» dıbısı joq qıtay, «hoñırmın» deytin Üysün bileuşilerin de «hun'mo» dep jazbalarına engizgen. Al qıtay derekterindegi «Usun» atauı äuelde «YU-syun» bolıp jazılğan degen jön. Qıtay derekteri yueçji taypasınıñ b.d.d. V ğasırda bolğanın ayğaqtasa, «usun» atauı tek b.d.d. II ğasırda payda boldı. Qıtaylar hwñdardı (hun') «syun» dep te atağan (mağınası – jabayı, tağı). Francuz tarihşısı Marsel' Grane qıtay derekterindegi «YU-syun» atauınıñ mağınası «bileuşi syun» («syun patşa») ekenin jazğan. Usun knyazdigin bilegender – hun' (hoñır) halqınıñ ökilderi, yağni patşa «syun» halqı adamı. Osı sebepten qıtaylar «syun-patşa» bilegen knyazdikti «YU-syun» dep atağan («Syun patşa knyazdigi» degen mağınada). Al yueçjiler men hwñdar ol ataudı «Üysün» dep qabıldağan, sondıqtan qıtay jazbaları da keyin «YU-syun» sözin «Usun» dep jazadı.

Qıtay derekteri yueçjiler men uysunder bir ğasırda bir jerde otırğanın däleldeydi. Bwl jayt ğalımdardı tığırıqqa tireytinin Lev Gumilev atap ötedi. Resey imperiyasınıñ oqımıstıları «YUeçjiler parsı tildi, al uysunder türki tildi, olar – özara tuıstığı joq derbes eki halıq» degen twjırım jasaydı. Al qıtay jazbaları Üysün knyazdigimen baylanıstı oqiğalarda olardı keyde «yueçji», keyde «uysun» dep atağan. Osı derekter eki ataudıñ da bir taypa-halıqqa tiesili ekenin däleldeydi. Alayda Resey imperiyası ataqtı Toharstan men Kuşan patşalıqtarın ornatqan yueçjilerdiñ türkitildiler ekenin moyındağısı kelmedi. Olar qol astındağı türki tildi wlttardıñ dañqtı tarihı aşılğanın qalamadı. Resey sol sebepten Lev Gumilevtiñ «eki taypa ol aymaqtı kezek-kezek ielengen bolar» degen boljamın naqtı twjırım etti (2).

Qıtay imperiyasınıñ Orta Aziyamen jäne Tayau Şığıspen sauda qatınasın jasauına ortada ornalasqan Üysün knyazdigi kedergi bolıp keldi. Sebebi, Üysün knyazdigin bilegender qıtaydıñ bastı jauı hwñ (hoñır-hun') halqınan şıqqandar bolatın. Naqtıraq aytsaq, Üysün knyazdigi Hwñ imperiyası ıqpalında edi. Qıtay imperiyası qalayda Üysün knyazdigin Hwñ (hun') imperiyası ıqpalınan şığarudı maqsat etken. Sondıqtan b.d.d. II ğasırdıñ basında Üysün memleketine arnayı elşi jibergen. Qıtay jazbası ol elşini «YUeçji elimen odaqtasu üşin jiberilgen» dep körsetedi. Alayda, onıñ Üysün knyazdigimen jaqsı qarım-qatınas ornatqanın añğaramız. Osı derektiñ özi «üysün» men «yueçji» degen bir eldiñ eki türli atauı ekenin naqtı däleldeydi. Demek, Şıñjandağı Üysün knyazdiginiñ halqı yueçji taypası bolğan. YAğni, yueçji taypasınıñ memleketi Üysün dep atalğan.

Üysün knyazdigin bilegen hoñırdı (hun')  jazbasına «hun'mo» dep engizgen sol qıtay elşisi. Osıdan soñ qıtay jazbaları Üysün knyazdigin bilegenderdi hun'mo dep körsetudi ädetke aynaldırğan. Qıtay imperiyası sol elşiniñ artınşa Üysün biligine öz qızdarın wzatu arqılı tuıstıq baylanıs ornatqanın, al b.d.d. I ğasırda qıtaylıq äyeldiñ ıqpalına tüsken Üysün bileuşisi Hwñ (hun') imperiyasımen qarım-qatınasın birjolata üzgenin qıtay jazbaları ayğaqtaydı.

Qıtay imperiyası b.d.d. II ğasırda qazirgi Şıñjandağı Üysün knyazdigimen baylanıs ornattı. Al sol ğasırdıñ ekinşi jartısında Şıñjannan şıqqan yueçjiler Orta Aziyanı basıp alıp (4), öz patşalığın qwrdı (ol tarihta Kuşan patşalığı dep atalğan). Osı eki tarihi oqiğa özara tığız baylanıstı, yağni, Şıñjandağı şağın Üysün knyazdigi Qıtay imperiyası kömegimen Orta Aziyanı basıp aldı. Osılayşa şağın knyazdik alıp, Üysün imperiyasına aynaldı.

Parfiya patşalığın bilegen Arınsaq (aranşah) dinastiyası men Şıñjannan kelgen yueçjiler arasında b.d.d. II ğasırda bolğan soğıs grek jazbalarında bayandaladı. Sol soğıstar nätijesinde Parfiya patşalığı Orta Aziyadan ayrılıp, tek Iran men Zakavkaz'ede öz biligin saqtap qaldı. Osılayşa jündi halqınıñ eki taypası ornatqan eki imperiya Orta Aziyada körşi bolıp ornıqtı. Üysün-yueçji eli Qıtaydıñ äskeri kömegin qoldanğan tärizdi, qalay bolğanda da Wlı Jibek Jolınıñ payda boluı sol oqiğalarmen tığız baylanıstı (3).

Osılayşa Qıtaydıñ jibekpen sauda jasauına jol aşılıp, sol ğasırda Wlı Jibek Jolı däuiri bastaldı. Ğalımdar Orta Aziyada Parfiya patşalığınan bölek, tağı bir imperiya bolğanın tek XIX ğasırda ayta bastadı. Ol patşalıqtı ornatqan Şıñjannan kelgen yueçjiler ekeni anıq. Bir bileuşisiniñ Kuşan Gerey degen esiminen bolar, Resey ol imperiyanı Kuşan patşalığı dep tarihqa engizdi (5). Dwrısında onı ornatqan Şıñjandağı Üysün knyazdigi bileuşileri edi, sondıqtan imperiyanıñ öz atauı Üysün patşalığı bolu kerek.

Qıtay jazbaları Üysün memleketi batıs, şığıs jäne ortalıq degen üş aymaqtan twratının bayandaydı (6). Osı derektiñ özi taudağı şağın Üysün knyazdigi üş aymaqtan qwralğan alıp imperiyağa aynalğanın däleldeydi. Joğarıdağı derekterge süyensek, üysünderdiñ tañbası «qarğa» beynesinde bolğan. Wqsastıqtarın paydalanıp, «tazqara» atauın «qarğa» dep bwrmalağan keyingi qıtay jazbaları tärizdi nemese şındıqtı jasıru nietimen «tazqara» atauındağı «qara» sözin «qarğa» dep audartıp tarihqa engizgen Resey sayasatı boluı mümkin. Öytkeni, köringen jerde tezek şwqığan sansız qarğanı memleket tañbası etu aqılğa sıyımsız. Grek derekteri Toharstan knyazdigin ornatqan yueçjilerde grifonğa (tazqara) sıyınu dästüri bolğanın rastaydı. Al yueçji men üysün bir taypa-eldiñ eki türli atauı ekenin eskersek, Üysün imperiyası tañbası tazqara (grifon) bolğanı anıq.

Ğalımdar Şıñjandağı Üysün knyazdigi halqı jündi halqına jatatının moyındaydı. B.d.d. II ğasırda üysünder jündiler tärizdi kök közdi, qızıl şaştı bolğanı mälim. Alayda, ormansız Orta Aziyadağı keyingi mıñ jıldıqta olardıñ kök közi men qızıl şaşı özgergen (b.d.d. II ğasır men b.z. VIII ğasır aralığı). Qıtay jazbaları Üysünder otırıqşı jäne köşpeli eki toptan twratının, olardıñ tas pen kirpişten qalalar salatın otırıqşıları bolğanın jäne hwñ (hun') halqı tärizdi köşpendileri de kezdesetinin bayandaydı. Üysün imperiyasında qalalardıñ öte köptiginen «bir qalanıñ äteşteriniñ şaqıruın ekinşi qala twrğındarı estitinin de» körsetken sol qıtay jazbaları. Osı derekter üysün-yuejçilerdiñ taularda tas qorğandar salğan jündi halqına jatatının ayğaqtaydı. Bastı keyipkeriniñ biri samwrıq qwsı bolğan Er Töstik ertegisi tazqara qwsına (samrwh) sıyınğan jündi halqına tiesili dep baylam jasauğa da boladı.

Üysün imperiyasın bilegen hoñır (hun'mo) tobı ekige bölinip özara jaulasqanı, biri Hwñ (hun') imperiyasımen baylanısın üzbey Qıtayğa jau küyinde qalğanı, al ekinşisi qıtay äskeri kömegimen biligin saqtap, Qıtay imperiyasınıñ odaqtasına aynalğanı jazılğan tarihi qwjattar bar. Olardıñ bilikten ayrılğan tobı yueçjilerdiñ özderine bağınıştı böligin ertip, Teñiz köli (qazirgi Kaspiy teñizi) jağalauına ketken (Orta Aziya tügeldey Üysün imperiyası aymağı bolğandıqtan, onda sıymağan). Qıtay jazbaları körsetken osı oqiğalardı reseylikter «üysünder men yueçjiler qaqtığısı» dep tüsindirip keldi.

 YUeçji atauınıñ şejiresi

YUeçji atauı «oşaq» degen sözdiñ qıtayşa dıbıstaluı bolıp tabıladı. Söz basında kelgen «o» ärpi qıtayşa «yue» dep dıbıstaladı, sondıqtan  «oşaq» atauı qıtayşa «yueçjakı» dep aytıluı tiis. Qıtaylar böten ataulardı qısqartıp aytatın halıq, mäselen oşaq taypasın «yueçjakı» deudiñ ornına, «yueçji» dey salğan. Qıtay jazbaları yueçjiler b.d.d. V ğasırda ömir sürgenin däleldeydi. YAğni, oşaq taypası osıdan 2 600 jıl bwrın bar bolğan. Esik qorğanınan tabılğan Altın adamnıñ saq hanzadası ekeni jäne onımen birge eski türkilik jazuı bar tostaq tabılğanı belgili. Sol tostaqtağı jazudıñ «Ağa sağan oşaq» degen söz ekenin ğalımdar däleldedi. Altın adamnıñ b.d.d. V ğasırda ömir sürgeni anıqtalğan, yağni oşaq (yueçji) taypasınıñ ömir sürgen zamanı. Sonda tostaqtı Altın adamğa oşaq eli bileuşisi sıylağanın, ondağı «ağa sağan oşaq» sözi arqılı ol öz därejesiniñ joğarı ekenin eskertkenin köremiz.

Qazirgi oşaqtı taypası tasjürek, atalıq, qoñır jäne baylı degen tört rudan twradı. Oşaqtınıñ tört ruı da yueçji-üysünder jaylı derekterde kezdesedi:

*Grek jazbalarına sensek, yueçjilerde Ata ruı bolğan, osı atauğa «lıq» jalğauın qossaq, «atalıq» bolıp şığadı. Almatı twrğının «almatılıq» degendey, Ata ruı adamdarın «atalıq» deumen oşaqtınıñ atalıq ruı qalıptasqan (Ata ruı oşaq-yueçjilerdi hoñır (hun') tobına deyin bilegen tärizdi).

*Al oşaqtınıñ qoñır ruı yueçji-oşaq elin nemese Üysün memleketin bilegen hoñırlardan (hun'), yağni «hun'mo» (hoñırmın) tobınan qalıptasqan.

*Oşaqtı taypasınıñ basım böligin tasjürek ruı qwraydı, onıñ taz degen jeke tarmağı bar. Qazirgi Täjikstan aumağın basıp alğan yueçjiler grifonğa (tazqara) sıyınatındıqtan şaştarın taqırlap qırıp tastaytının, osı sebepten olar ornatqan knyazdik tarihqa Toharstan bolıp engenin grek jazbaları ayğaqtaydı. Ol memleketti ornatqan äri bilegen oşaq-yueçjiler bolğanımen, halqı parsı tildi boldı jäne sol memlekette täjik wltı qalıptastı.

Qırğız tarihşıları Toharstandı yueçjilerdiñ Taz degen ruı (jigi) ornatqan dep twjırımdaydı jäne qırğızdağı Tazlı ruı solardan taraydı dep sanaydı. Toharstan knyazdigin ornatqan oşaq-yueçjilerdiñ Taz ruı oşaqtınıñ tasjürek ruı qwramında saqtalğan (arğında da taz ruı boluı arğın men oşaqtınıñ arğı tegi jündi halqınan ekenin bayqatadı). Grek derekterindegi oşaq-yueçjilerdiñ tazqara qwsına sıyınğanın eskersek, onda oşaq-yueçjilerdiñ negizgi böligi özin «tazjürek» dep atağan degen twjırım jasağanımız dwrıs («tazqara qwsınday jürektimiz», yağni «batılmız» degen mağınada). Oşaq-yueçjilerdiñ basım böligi bolğan sol tazjürek ruı – qazirgi oşaqtı taypasınıñ basım böligin qwraytın tasjürek ruınıñ tap özi.

*Qıtay jazbasında jündilerdiñ jeti taypalıq odağı «baydı» dep körsetilgen. Solardıñ oşaq-yueçjilerge kelip qosılğandarınan oşaqtı taypasınıñ baylı ruı qalıptasqan. Jündilik jeti taypa odağınan bolğandıqtan, olardıñ oşaq-yueçjilerden därejesi joğarı bolmasa, kem emes. Osı sebepten bolar, baylı ruı «oşaqtınıñ jolı ülkeni» sanaladı.

Osılayşa üysün-yueçjiler qwramındağı ata, hoñırmın (hun'mo), taz jäne baydı toptarı men üysündik oşaqtı taypasınıñ atalıq, qoñır, tasjürek jäne baylı ruları özara baylanıstı ekenin anıq köremiz. Demek, qıtaylar «yueçji» degen taypa-eldiñ öz atauı – oşaq. Syun (hun') tobı bilegendikten qıtay ol eldi «yu-syun» («syun patşa eli») dep atağan, osı qıtaylıq atau ıqpalımen oşaq-yueçji taypası öz memleketin Üysün dep ketken. Toharstan men Üysün (Kuşan) patşalıqtarın ornatqan sol yueçji-oşaq taypası, qazaq halqınıñ oşaqtı taypası solardıñ tikeley jalğası bolıp tabıladı.

«Oşaqtı men şapıraştı enşiles»

Üysün imperiyası bizdiñ däuirdiñ IV ğasırına deyin ömir sürdi, yağni 500 jıl alıp aymaqtı bilegen imperiya boldı. Sondıqtan Qıtay jazbalarında ol öñir «Ejelgi üysün aymağı» dep körsetiledi. Üysün imperiyası (Kuşan patşalığı) qwramına qazirgi Özbekstan men Şıñjan, Auğanstannıñ key audandarı men Qazaqstannıñ oñtüstik öñirleri kirdi. Üysünder otırıqşı jäne köşpeli eki toptan twratının jäne ru-taypa kösemderin «bek» dep ataytının Qıtay derekteri jazadı.

Üysün imperiyasın III ğasırdıñ soñında jürjan tobı jaulap aldı, Qıtay bwl ğasırda öz işinde ekige ıdırap älsiregendikten, odaqtası Üysün imperiyasına kömektesuge qauqarsız edi. Joğarıda Üysün memleketindegi qwñ tobınıñ bir böligi bilikten quılıp, qaramağındağı rulardı ertip Teñiz (Kaspiy) jağasına ketkenin ayttıq. Qıtay jazbasında sol Teñiz köli (Kaspiy) jağasında ui-bey-go eli ornalasqanı (7) turalı aytıladı. Osı qıtaylıq «ui-bey-go» atauı dwrısında «üy böri-gun» boluı mümkin. Ol bilikten ayrılğan üysündik hun' tobınıñ senimdi äskeri bolğan hun'dıq swrböri taypası dep topşılauğa boladı (gunnder zamanına deyin olardıñ Europada ornıqqandarı «burgundi» degen ataumen belgili).

Mañğıstaudağı «Altın qazğan» degen jerden jaqında tabılğan asıl dünieler III-IV ğasırlardağı Attila zamanına tiesili deydi Resey ğalımdarı. Olar Mañğıstauda qwñ (hun') bileuşileriniñ ortalığı bolğan degen boljamdar jasauda. Sol zamanda Kaspiy teñizi Jurjan dep ataldı, Zakavkaz'eni jaulap alğandar da keyin jurjan degen wlt bolıp qalıptasqanın arabtıq Äl Masudi jazbası ayğaqtaydı. Qıtayda «r» dıbısı joqtığınan, jurjan atauı tarihqa jujan bolıp endi. Bwl «jürelegen, tizerlegen adam» degen mağına beredi (8). Şaması, sol Kaspiy teñizi mañına ornıqqandarda jürelep otıru ädeti bolğan. Sol sebepten ol jaqtağı jergilikti halıq (sak halqınıñ mañğı taypası) olardı «jürjan» dep atap ketken bolu kerek. Sonda barğan oşaqtı-yueçjilerdiñ taz ruı keyin qazirgi Kişi jüzdegi taz  taypası bolıp qalıptastı. Olar men jergilikti aday ruı arasındağı qwdalasu dästürinen keyin «taz ben aday enşiles» degen wğım payda boldı.

Üysün memleketiniñ biliginen ayrılğan sol top Mañğıstauda otırıp es jiıp, küşeyip, keyin III ğasırdıñ soñında sıyböri men mañğı taypaları (qwramında aday ruı basım bolğan) küşimen Üysün imperiyasın jaulap aldı (9). Osılayşa olar ejelde özderine de tiesili bolğan bilikti tartıp aldı, Üysün imperiyasınıñ tazqara qwstı tañbası olardıñ da enşisinde edi. Sondıqtan olar Üysün imperiyasın bilegen oşaq taypasınıñ tañbasın tömen qwldilağan tazqara küyinde beyneledi. Al özderiniñ tañbasın joğarı samğağan tazqara beynesinde qaldırdı (10).

Jürjan (jujan) imperiyasın ornatqan bileuşi toptıñ swrböri-as  dep te atalğanı bar (swrböri – qıtay jazbası «syuybuy» dep körsetken hun'dardıñ tañdaulı taypasınıñ biri, al «as» - Asılwya dinastiyasınan degendi körsetedi). Öytkeni, jujandar Zakavkaz'ede ornatqan memleket Savir dep ataldı jäne «Sibir» atauı da osı savir taypasımen baylanıstı ekenin ğalımdar maqwldaydı. Swrböras ruı Jürjan (jujan) qağanatın biledi, keyin olardan bilikti Törgi Aswyañ ruı tartıp aldı (Tuge asyan' –  Tyurki aşina). Keyingi VI ğasırdağı Törgi aswyañ (Tyurki aşin) dinastiyası jaulığı swrböras atauın şiböraş dep özgertti. Islam dini kelgen zamanda jağımsız estiletin şiböraş atauı şapıraş bolıp özgerip ketti. Şapıraştı taypasınıñ tarihı osılay örbidi.

Islam dinin qabıldağan qazaq taypaları tügeldey öz tañbaların jansız beynelerge auıstıruğa mäjbür boldı. Sebebi, Islam dininiñ talabı solay edi. Oşaq men şapıraş taypaları tazqara beyneli tañbaların twmar beynesine almastırdı. Resey gerbindegi eki bastı tazqara beynesi oşaqtı pen şapıraştı taypalarınıñ töl tañbaları bolatın (Ryurik äuleti anığında «Börik» dep ataladı, olar – Jujan qağanatın bilegen Swrbörias-Savir dinastiyasınıñ Qırımda qalğan böligi). Reseylik gerbti sırttay qorşap şıqsa, üş bwrıştı twmar beynesi şığa keledi. Üysün imperiyasın jaulap alğan swrböras (şiböraş-şapıraş) tobı bilikten ayrılğan oşaq taypası tañbasın tömen qwldilağan tazqara beynesine, al özderiniñ tañbasın joğarı samğağan tazqara beynesinde qaldırğan dedik. Osı sebepten tañbalar twmarğa auısqanda oşaqtı tañbası bir wşı joğarı qarağan twmar, al şapıraştı tañbası kerisinşe «eki wşı joğarı qarağan twmar  bolıp şıqtı (10). Osınday ortaq tarihı bolğandıqtan «oşaqtı men şapıraştı enşiles» degen wğım qaldı halıq jadında.

Oşaqtı şejiresiniñ bwrmalanuı turalı bir derek

Oşaqtı şejiresiniñ Resey imperiyası tarapınan öreskel bwrmalanğanın bayqau qiın emes. Şejirede oşaqtılar joñğar şapqınşılığınan Aral teñizi jaqqa auıp ketip, keyin qayta öz jerine oralğanı jäne qaytıp kelgende jerine ıstı-oyıqtar ornığıp alğanı aytıladı. Osı jer dauında oşaqtılar qulıq jasap, attıñ bas süyegin jasırın bir jerge kömip tastağanı, sosın sol bas arqılı jerdiñ oşaqtığa tiesili ekenin däleldegeni jazılğan şejirede. Oşaqtı men oyıq – jılqını bes sausağınday biletin köşpeliler, olay bolsa attıñ bası ol jerdiñ oşaqtığa tiesili ekenin däleldedi deu aqılğa sıyması anıq. Oşaqtınıñ jılqısı basqaşa, al oyıqtıñ jılqısı basqaşa jaratılğan ba? Kimdi kim aqımaq köredi, oşaqtı oyıqtı ma, älde otarlauşı wlt üşin oşaqtı men oyıq aqımaq körindi me?

Arab grafikasında «ata» men «at» sözderi birdey jazılatının eskersek, onda oşaqtılar attıñ emes atasınıñ basın (beyitin) körsetu arqılı jer dauın öz paydalarına şeşui mümkin. Olay bolsa, Resey imperiyasınıñ oqımıstıları oşaqtınıñ arab äripti şejiresin qayta öñdegende, ondağı  «ata» sözin «at» dep bwrmalap jibergen. Oyıqtar senu üşin ol atanıñ esimi barşağa belgili jäne onıñ beyiti de sol jerde erteden bar boluı şart. Ol qay atanıñ beyiti boluı mümkin?

Üşaral auılınan arı qaray qwm jiegine jaqın aymaqta Atbaylar degen töbe bar, onda «X ğasır esteligi» degen taqta ilingen. Bwl töbe at baylaytın jerge emes, Esik qalasındağı Altın adam tabılğan töbe-qorımdarğa wqsaydı. Töbeniñ orta twsı bwrın qazılğan, orıs arheologtarı sol jerdi üñgip kirip, beyitten asıl zattar izdegen tärizdi (onday oqiğalar XIX ğasırda köp bolğanı belgili). «At bayları» men «Ata Baysarı» sözderi arabşa äriptermen wqsas jazıladı, olardağı ayırmaşılıq tek «s» men «l» äripteriniñ jazıluında ğana. «S» ärpi üstinde nükteler boladı, al «l» ärpi üstinde nüktesiz jazıladı jäne «s» ärpinen säl biik boladı. Siyası jayılıp üstindegi nükteleri ärippen qosılıp ketken köne jazbadağı «s» ärpi bir qarağanda «l» bolıp körinui äbden mümkin. Osını paydalanğan imperiya sayasatı, arab äripti şejiredegi «Ata Baysarı» atauın «At Bayları» dep özgertken dep topşılaymız.

Qazaq mwsılman bolğan zamannan onday biik töbeden beyitter twrğızbağan, demek bwl töbe-beyit oşaqtılar mwsılman bolmağan erte zamanda twrğızılğan. Tarihi derekter islam dini Taraz ben Taşkent qalalarına VIII ğasırdıñ birinşi jartısında ornığıp qoyğanın däleldeydi. Islam dini negizi bolğan Qazaq handığınıñ IX ğasırda osı bizdiñ aymaqta payda bolğanı da anıq (Qarahanidı memleketi). Olay bolsa, Ata Baysarı şamamen I ğasır men VII ğasır aralığındağı uaqıttıñ birinde ömir sürgen. Osı Ata Baysarı beyitin körsetu arqılı oşaqtılar bwl jerdiñ ejelden öz ata qonısı ekenin oyıqtarğa däleldegen desek, qisınğa keledi. Ata Baysarı (At baylar) töbesi ornalasqan aymaq Baysarı ruınıñ ata qonısı ekeni de sözimizge dälel (sol aymaqtağı Mwsabay mañında Baysarı ruına tiesili eski mwsılman beyitteri saqtalğan).

Bwl derek te Resey imperiyasınıñ qazaq şejirelerin öreskel bwrmalağandığın ayğaqtaydı.

Sonımen oşaqtı taypasınıñ qazaq taypaları arasında eñ köne taypa ekenin, Üysün imperiyası osı oşaqtı taypası ornatqan memleket ekenin, Wlı Jibek jolı oşaqtı taypasınıñ tikeley atsalısuımen payda bolğanın däleldeuge tırıstıq.

QOSIMŞALAR:

1. «Usun' uplıvala iz hunnskih ruk. Nesmotrya na to, çto Kitay bıl dalek, vliyanie ego v Usuni vozrastalo. Otçasti ono şlo çerez jenşin. Sud'ba pervoy kitayskoy carevnı, vıdannoy zamuj za usunya, okazalos' peçal'noy: ona tol'ko plakala i tak i zaçahla ot toski. Zato vtoraya, Gyayyu, knyajna, vıdannaya za usun'skogo gun'mo, bıla osobo energiçnaya, ona prisposobilas' k obıçayam stranı, perehodila po nasledstvu, rojala detey i vozglavila v Usuni gruppu prokitayskoy orientacii. Gun'mo Ungyuymi vo vsem sluşalsya svoey jenı. Ona prisposobilas' k obıçayam stranı, perehodila po nasledstvu, rojala detey i vozglavila v Usuni gruppu prokitayskoy orientacii. Ona sdelala dlya kitayskoy politiki bol'şe, çem mnogotısyaçnoe voyska Li Erşinskogo. Odin iz ee sınovey stal vladetelem YArkenda, doç' bıla vıdana za vladetelya Kuçi. Usuni stali gospodstvovat' ne tol'ko v svoih gorah, no i v oazisah Zapadnogo kraya. Gun'mo Ungyuymi vo vsem sluşalsya svoey jenı. Opasnost' zaklyuçalos' liş' v tom, çto naslednik prestola bıl sınom hunnskoy carevnı i hunnskaya partiya v Usuni obladala znaçitel'noy siloy. Odnako naslednik bıl eşe mal, i u carevnı Gyayyu poka bıli razvyazanı ruki dlya vmeşatel'stva vo vneşnyuyu politiku. YAblokom razdora mejdu Usunami i Hunnami okazalos' knyajestvo Çeşi. S 80g, t.e. s prihoda k vlasti starohunnskoy voennoy partii, çeşiscı sovmestno s hunnami naçali nastupat' na usuney...Malo togo, oni potrebovali ot usuney vıdaçi carevnı i prekraşeniya svyazi s Ktiaem. Carevna i ee muj v 73 godu napravili posol'stvo v Kitay s predlojeniem voennogo soyuza i sovmestnogo soglasovannogo napadeniya na hunnov. Novıy imperator Syuan'di s vostorgom soglasilsya, i prigotovleniya k pohodu snova vskolıhnuli Kitay. (Istoriya naroda Hunnu. Lev Gumilev)

2. Tolçok k otkrıtiyu novıh zemel' dala vneşnaya politika: v poiskah soyuznikov dlya bor'bı s Hunnu kitayskoe pravitel'stvo vspomnilo o yueçjah, i k nim bıl poslan çinovnik Çjan Cyan'. Drevnaya usun'skaya zemlya, po svedeniyam kitayskogo puteşestvennika Çjan Cyanya, lejala mejdu Dun'huanom m Cin'yan'şanem, no zdes' je razmeşalis' i «YUeçji». Siratorı udivilyalsya, kak dva samoupravlyayuşihsya naroda jivut smeşanno na odnoy territorii. No, vidimo, eti narodı vladeli ukazannoy territoriey po oçeredi... Na obratnom puti Çjan Cyan' bıl snova zaderjan hunnami, no bejal i vernulsya v Kitay v 120 g. do n.e.». (Istoriya naroda Hunnu. L.Gumilev)

3. Velíkiy şelkovıy put'— bıl prolojen vo II veke do n. e., vel iz Sianya çerez Lan'çjou v Dun'huan, gde razdvaivalsya: severnaya doroga prohodila çerez Turfan, dalee peresekala Pamir i şla v Ferganu i kazahskie stepi, yujnaya — mimo ozera. Kitay naçal eksportirovat' şelk, kak tol'ko osoznal svoyu potrebnost' snaçala v nefrite i jadeite iz kopey Hotana i YArkenda. Staraya Severnaya doroga voznikla vo vremena imperatora U-di, kotorıy pod natiskom stepnogo naroda hunnu napravil svoego sanovnika Çjan Cyanya na yueçjey, dlya ustanovleniya s nimi soyuznıh otnoşeniy. V 121 godu do n. e. pervıy verblyujiy karavan s şelkom i bronzovımi zerkalami napravilsya k Ferganskomu oazisu çerez Turfanskuyu vpadinu vdol' Ognennıh gor i otrogov Tyan'-Şanya. Dlya transportirovki ispol'zovalis' glavnım obrazom verblyudı. Blagodarya intensivnoy torgovle v Tanskoy derjave sformirovalas' moda na sredneaziatskie naryadı i izdeliya. (Velíkiy şelkovıy put'. Vikipediya)

4. V 124 do n. e. yueçji (kuşanı) vklyuçilis' v voynu protiv Parfii, v kotoroy bıl ranen, a potom umer ot ran parfyanskiy car' Artaban I. Artaban I — car' Parfii iz dinastii Arşakidov. Pravil v 128—124 gg. do n. e. Vstupil na tron posle svoego plemyannika Fraata II. Pogib v voyne s toharami, vtorgşimisya v vostoçnıe oblasti Parfii. (Istoriya YUeçji)

5. Çast' YUeçji — kuşanı, prodoljavşie govorit' na dialektah yazıkov yueçji, vtorglis' v predelı Baktrii i pod predvoditel'stvom svoego carya Kuşan Geraya osnovali Kuşanskuyu imperiyu. Pri care Kanişke oni prinimayut gosudarstvennuyu religiyu Buddizm Po odnoy iz teoriy, Kuşanskoe carstvo bılo osnovano koçevım indoiranskim narodom toharov (kit. yueçji), prişedşim s territorii, na kotoroy seyças nahoditsya kitayskiy avtonomnıy rayon Sin'czyan. Sam fakt naliçiya ogromnoy Kuşanskoy imperii bıl osoznan istorikami ne ranee seredinı XIX veka. Svedeniya, sohranivşiesya o Kuşanskoy imperii — epizodiçeskie, raznorodnıe i protivoreçivıe. Hronologiya i istoriya vosstanovlenı preimuşestvenno po sohranivşimsya monetam, kitayskim letopisyam (v çastnosti «Hou Han' Şu» — Istoriya Pozdney dinastii Han') i otdel'nım indiyskim i greçeskim svidetel'stvam. Po povodu imen carey i hronologii prodoljayutsya sporı». (Kuşanskaya Carstva)

6. «Usuni imeli şirokie diplomatiçeskie i rodstvennıe svyazi s Kitaem. V I v. do n. e. ih çislennost' dostigala 630 tıs. çelovek. Istoçniki upominayut gorod Usun'. Gosudarstvo usuney delilos' na tri çasti: vostoçnuyu, zapadnuyu, central'nuyu. Tamga usuney izobrajala vorona. Titul glavı gosudarstva – gun'mo; Plemennaya i rodovaya znat' – beki. Osedlıe usuni jili v postoyannıh jilişah, postroennıh iz sırcovogo kirpiça i kamnya, a koçevıe v yurtah. Usuni razrabatıvali mestorojdenie svinca, medi, olova, zolota. Iz jeleza izgotovlyali — serpı, noji, meçi, kinjalı, nakoneçniki strel. Iz cvetnogo kamnya i blagorodnıh metallov delali busı, ser'gi, ukraşeniya dlya odejdı. Keramiçeskuyu posudu izgotovlyali v bol'şem koliçestve. YArkim pamyatnikom yuvelirnogo iskusstva usuney yavlyalas' – Kargalinskaya diadema». (Usuni)

7. «Na kitayskih kartah Zapadnogo kraya ukazanı granicı Kangyuya: vostoçnaya – u ozera Alakul', yujnaya – u hrebtov Kirgizskogo Alatau, zapadnaya – u reki Sarısu, a severo-zapadnaya u ozera Tengiz, gde Kangyuy graniçil s Ui-bey-go». (Istoriya naroda Hunnu / L.Gumilev)

8. «蠕蠕— Juan'-juan'. Pervoe nazvanie, upotreblyaemoe dlya dannogo naroda. Skoree vsego iskajennoe slovo, prezritel'naya kliçka, dannaya kitaycami. — znaçit medlenno polzti, presmıkat'sya. 柔然 — Joujan'. V russkom yazıke zakrepilos' staroe proçtenie Jujan'. (Jujanskiy Kaganat)

9. «Pomogaet istoriçeskaya geografiya: na karte epohi Sango (220-280 gg.) vse Semireç'e prinadlejit usunyam, na karte epohi Czin' usuni lokalizuyutsya v gorah okolo ozera Issıkkul' i v verhov'yah reki Ili. Karta sostavlena do304 g., poetomu mı vprave sdelat' zaklyuçenie, çto v konce III veka «malosil'nıe» hunnı s Irtışa peremestilis' v Semireç'e i okazalis' dostatoçno moşnımi dlya togo, çtobı zagnat' usuney v gorı. Oglyanemsya na minuvşie çetırnadcat' let (303-317 gg.), i posmotrim çto proizoşlo. A proizoşlo oçen' mnogo, daje dlya samoy myatejnoy epohi. Velikiy Kitay perestal suşestvovat'. Poteryav rodnıe zemli, kolıbel' svoey drevney kul'turı, Kitay stal zauryadnım carstvom, okrujennım s yuga i zapada voinstvennımi aborigenami,

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

50 pikir