Düysenbi, 10 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 99442. Jazılğandar — 72523. Qaytıs bolğandar — 1058
Özekti 1503 2 pikir 9 Şilde, 2020 sağat 12:12

Adamğa degen qwrmet... ölgen soñ da bolu kerek!

Memlekettiñ örkeniettigi onıñ qoğamda käri adamdar men balalarğa degen qamqorlığımen ölşenedi degen bir qağida bar. Biraq osı körsetkiş boyınşa biz qatarına enemiz dep otırğan ozıq 30 elmen salıstırğanda oñıp twrğanımız şamalı.

Kärilik – Qwdaydıñ sıyı. Kärilikke jetken de bar, jetpegender de bar. Qoğamımızda käri kisilerge qanşalıqtı jağday jasap otırğanımız olardıñ ömir süruiniñ ortaşa jası (qazaqstandıqtardıñ ortaşa ömir süru jası 73 jas. Er adamdar – 69, äyelderdiki – 77 jas.) men zeynetkerlikke şığu (erler – 63 jasta, äyelder – 59 jasta) jasınan bayqaladı.

Täuelsizdik alıp, narıqtıq ekonomikanı qwru barısında, tipti bügin de qanşama qart adamdar üy-işiniñ, bala-şağasınıñ qamqorlığınan ayırılıp, qarttar üyine tüsip, ömiriniñ soñğı künderinde nemere-şöberelerin bir köruge zar bolıp dünieden ötip jatır. Ärine, bireuler şet elderdegi qarttar üylerin mısalğa keltirui mümkin. Biraq ondağı qart adamnıñ kütimi men bizdeginiñ ayırmaşılığı jer men köktey ekenin esten şığarmayıq. 1990 jıldardıñ ortasında el anasınday bolğan bir kisiniñ auzınan: «Qazaqtardıñ ataları men äjelerine zeynetaqınıñ ne keregi bar, olardı bala-şağası asıramay ma?» – degendi de estigenbiz.

Qalay oylaysızdar, mwnday jağday qazaq halqınıñ töl qwndılıqtarına nemese örkenieti ozıq elderge jarasa ma? Joq. Sondıqtan da qart adamdarğa qamqorlıq körsetu jağınan bizdiñ qoğamdı örkenietti deuge şartımız tolıñqıramaydı.

Maqwl, qarttar mäselesinde älemniñ ozıq elderine ilese almay qaldıq. Al, balağa qamqorlıq qanday deñgeyde eken, soğan köz jügirtip köreyik te, tağı da 1990-jıldarı narıqtıq qatınastardıñ qalıptasa bastağan kezderin esimizge tüsireyik. Sol 1990 jıldarı tuu azayıp ketkendikten be, älde Ükimet qazaqstandıqtar endi bala tappaytın şığar dep şeşti me, nege eken, bala-baqşalardıñ köbi jeke menşikke ötip qoyma, köterme sauda dükenderi t.b. siyaqtı komerciyalıq qwrılımdarğa aynaldı. Tek bertin kele, esteriñde bolsa, 2007 jılı «100 mektep pen 100 emhana» salu bağdarlaması qabıldanıp, dağdarısqa baylanıstı bitpey qalğan. Al bala-baqşa salu turalı mäsele köterilmedi de. Bügin, qarap otırsañız, kez kelgen möltek audanda 2-3 qabattı kotedj üylerdi qolınan kelgenniñ bäri bala-baqşağa aynaldırıp alğanın bayqaysız. Soğan da şükir deymiz! Äke-şeşeleri bar mwnday baldırğandardı baqıttı dese de boladı.

Al, äke-şeşeleri joq kişkentay jetim qazaqstandıqtardıñ tağdırı qanday boldı deysiz ğoy? Olar Qazaqstannıñ tabıs közine aynaldı. Şeteldik azamattarğa qazaqstandıq jetim balanı asırap alu üşin resmi türde 15800-38500 evro aralığında aqı töleuleri tiis boldı. 1990-jıldardıñ ayağınan 2017 jılğa deyin Qazaqstanda 9 mıñ bala şet eldikterdiñ asırauına berildi. Negizinen olar Ispaniya, Italiya, Franciya, Kanada, Bel'giya, Angliya siyaqtı 6 eldiñ azamatınıñ qolına tidi. Tek AQŞ azamattarına 2012 jıldan beri Qazaqstannan bala asırap aluğa tıyım salındı. Öytkeni olar asırap alğan qazaqstandıq balalardıñ tağdırına qatıstı esep beruden bas tarttı (https://24.kz/ru/news/delovye-novosti/item/296359-okolo-9-tysyach-kazakhstanskikh-detej-usynovili-inostrantsy).

Bwl bwl ma, QR 2011-2015 jıldarğa arnalğan «Salamattı Qazaqstan» attı Qazaqstanda densaulıq saqtau salasın jetildiruge arnalğan bağdarlamanıñ özi nege twrarlıq?.. Bwl bağdarlama boyınşa därigerler dayındaytın JOO-da pediatriya mamandığın, al auruhanalardan pediatriya bölimi alınıp tastaldı. Qwdayğa şükir, soñğı jıldarı olardı eldiñ ayğayımen qayta orınına keltire bastadıq.

Minekei, bir-eki mısalmen, qazaqstandıq qarttar men balalardıñ qanşalıqtı memleket qamqorlığına ilingenin körip otırmız.

Biraq, bwlardan basqa qoğamnıñ damu deñgeyin körsetetin tağı bir körsetkiş bar. Ol tübinde är adamnıñ basınan ötetin – ölimniñ dämin tatu.

Soñğı aylarda dünie jüzindegi epidemialogiyalıq ahualğa baylanıstı el işinde ölim-jetimniñ kürt ösui biraz mäselelerdiñ betin aştı.

Äsirese mäyithanalarda (morgtarda) mäyitterdiñ saqtaluı men soñğı saparğa şığarıp salu üderisi twrğındardıñ jappay narazılığın tudırıp otır. «Öli riza bolmay tiri bayımaydı» deydi qazaq. Aruaq pen süyekti  erekşe qasterleytin qazaq üşin qazirgi jağdayda mäyithanalardan tuıstarınıñ denesin alu köp qiındıqtar tudırıp, süyekti qorlau, tirige qiyanat etumen birdey bolıp otır.

Soñğı bir aptanıñ özinde ğana birneşe ret jerleuge qatıstım. Sondağı bayqağanımız  – mäyithanalarda däriger mamandar men qızmetkerlerdiñ jetispeuinen jäne mäyithanalardıñ jabdıqtaluınıñ naşarlığınan qaytıs bolğandardıñ tuıstarına mäyitti qaytaru öte köp uaqıt alatını.

Resmi statistikanıñ qanday ekenin bilmeymin, biraq 7 şildede biz barğan Almatıdağı Qalqaman emhanalarına tiesili mäyithananıñ qızmetkerleri soñğı täulikte 86 süyekti äkelgenin, sonıñ saldarınan olardı räsimdep ülgirmey jatqanın ayttı. Emhanadan keşe jiberilgen mürdeler mäyithanadan tabılmay jattı, denesi tabılsa «istoriyası» tabılmay älek bop twrğan ondağan otbası qayğığa twnşığıp twrdı. Aqireti men kiizin köterip tañerteñ 8-de barğan adamdar öz tuıstarınıñ denesin keşke deyin ala almay qinalğandarı sonşa, qayğığadan aşu-ızağa bulığıp, narazılıqtarın bildire bastadı.

Onıñ üstine soñınan kelgen özge bireuler jolın tauıp mäseleni şeşip jatuı qoldarında artıq qarjısı joq adamdardıñ aşu ızasın tudırıp jattı. Sol aşu-ızanıñ örşip ketpeuin qadağalağın patrul'dik policiya mäyithananı aynalıp jürumen boldı.

Sonda kelgen bir oy, endigi äleumettik silkinis bola qalsa, osı mäseleniñ aynalasında örbui äbden mümkin. Sondıqtan da, mäyitterdi beru räsimin tez arada dwrıstau qajet. Al örkenietke say jaña ülgide jabdıqtalğan mäyithanalardı salu  –  jaqın aradağı uaqıttıñ talabı.

Alda qanday zaman bolatını belgisiz. Biraq adamğa degen qwrmet ol ölgennen soñ da bolu kerek. Äytpese adamnıñ qadiri joq keşegi totalitarlıq jüye siyaqtı mäyitter tau-tau bop üyilip, atı-jöni joq ortaq zirattarda (bratskaya mogila) jerlenetin boladı.

Aruaq atıp jürmesin, ağayındar...

Arman Jwmadil

Abai.kz

2 pikir