Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101848. Jazılğandar — 78633. Qaytıs bolğandar — 1269
Tarih 1950 4 pikir 10 Şilde, 2020 sağat 11:10

Sarısu-Sozaq tağdırı ortaq

(Sarısu-Sozaq öñirindegi Keñes ökimetine qarsı köteriliske – 90 jıl)

Qazirgi Saudakent auılı Bayqadam atalıp twrğan sovettik däuirde (ötken ğasırdıñ 50-60-şı jıldarı) Bayqadam orta mektebiniñ qızıl galstukti şäkirtteri auıl tarihı jayındağı äñgimelerge zamanına say revolyuciyaşıl albırt köñilmen qwmarta qwlaq tigetin edi. Sonau 30-şı jıldarı osı jerde türli qwrılıs saludı wyımdastırıp jürgen komsomol müşesi Bayqadam Qaşqınbaevtı Sozaq jağınan «Añqay! Añqay!» degen wranmen at oynatıp kelgen bandılar «sovet ökimetiniñ ökili bolğandıqtan» öltirip ketipti, qızıläskerler olardıñ közin joyğannan keyin el jinalıp, auılğa Bayqadam esimin beripti delinetin. Basqa köp derek sol kezgi jetkinşekterge beymälim edi. 60-şı jıldar işinde  Sarısu aupartkomınıñ birinşi hatşısı Wzaqbay Sızdıqbaev bergen tapsırmağa säykes, audandıq gazettiñ basşıları: gazet redaktorı Töken Maqaşev pen redaktordıñ orınbasarı, aqın, jazuşı Dulat Şalqarbaev Bayqadamnıñ tağdırın anıqtaudı, Sarısu audanınıñ el auzındağı tarihın jinastırudı qolğa alıp, öşeusiz köp is tındırdı. (Olar jinağan materialdar men keyingi özge de estelikter, zertteuler negizinde jazuşı Pernebay Düysenbin bertinde birneşe tanımdı kitap şığardı).  Körşi Sozaq audanında da eleuli jwmıstar jasaldı. 90-şı  jıldarı «Ädilet» tarihi-ağartu wyımınıñ bölimşesin qwrıp, basqarğan aqın Dulat Twrantegi  30-şı jıldarğı Sozaq köterilisiniñ derekterin jinastıruğa kiristi. Wzamay Qazaqstandağı 30-şı jıldarda orın alğan barlıq  qarsılıq oşaqtarı qatarında Sozaq jayın da qarastırğan tarihşı-ğalım Talas Omarbekovtiñ irgeli zertteui jarıq kördi. Bwl köterilis jayın jazuşı Öteş Qırğızbaev ta qalamına arqau etti. Basqa da zertteuşilik jwmıstar şığıp jattı. Solarmen tanıs jwrşılıq büginde japsarlas jatqan Sarısu men Sozaq audandarında bolğan halıq köterilisiniñ sebep-saldarların birşama jaqsı biledi...

Eñ aldımen aytarımız, respublikanıñ tükpir-tükpirinde bwrq-bwrq twtanğan 30-şı jıldarğı köterilister Keñes memleketiniñ solaqay reformalarına, türli asıra silteuşilikterine, qalıñ qazaq müddesine jauap bermeytin sayasi jäne ekonomikalıq  şaralarına körsetilgen aşıq narazılıq belgisi bolatın. Qazaqstandı basqaruğa ortalıqtan Filipp Goloşekin kelgennen bastap, ökimet «Qazan töñkerisiniñ qwyını» qwddı «aynalıp ötken» auıldarda taptıq jikteudi küşeytuge, «Kişi Oktyabr' revolyuciyasın» jasauğa bağıttalğan pärmendi sayasat jürgizdi. Sonıñ saldarınan halıqtıñ ğasırlar boyı qalıptasqan ekonomikalıq-twrmıstıq ömir süru saltı qattı özgeriske wşıradı. Qazatkomnıñ 1928  jılğı Dekretine jäne artınşa qabıldanğan Qaulısına säykes, däulettilerdiñ mal-mülikterin kämpeskelenip, özderin basqa öñirlerge jer audarıp jiberildi. Artınşa jasalğan şaruası ortaşalardı da tärkileu, sonday-aq köşpendilerdi eriksiz otırıqşı boluğa mäjbürleu, jeke şaruaşılıqtardı küştep wjımdastıru, qisınsız salıq türlerin köbeytu şaraları jer-jerde qarsılıq qozğalıstarın tuğızdı. Jwrttıñ bas köterui 1929 jıldan bastaldı. Ökimettiñ solaqay sayasatına qarsı 300-dey köterilis otı twtandı. Biraq bilik oğan oylana qoymadı, barşa ereuil qarulı küşpen basılıp, soñı halıq şıbınşa qırılğan alapat aşarşılıqqa wlastı. 

1928 jıldıñ  küzinde tek Sarısu audanınıñ özinde ataqtı qobızşı-kompozitor Iqılastıñ wlı Tüsipbek, Arğınbaywlı Öksikbay,  Arğınbaywlı Qahu bastağan öñirdegi jwrt auızdarına qarağan bir top bedeldi, auqattı kisi (Qonaqwlı Äli, Keñgözwlı Aqbergen, Otınşıwlı Sızdıq, Janbekwlı Tölenbek, Temeşbaywlı Äli) iri feodal-bay sanatında tärkilendi. Nauqannıñ soñına qaray, «tärkileuge qarsılıq jasaudı wyımdastırmaq boldı» degen jeleumen «alaşordaşılarğa»  qarsı bağıttalğan sayasi repressiyanıñ alğaşqı tolqını bastaldı. 1928 jılğı jeltoqsanda eki qarulı jasaq Şu boyına keldi de, patşanıñ taqtan qwlauı ayrıqşa jandandırğan qazaq wlt-azattıq qozğalısına qatısıp, Qazan töñkerisinen keyin keñes ökimetin ornatısqan, alğaşqı QazCIK-tiñ (Qazaq AKSR Ortalıq Atqaru Komitetiniñ) müşesi bolğan ağayındı Ädilovterdiñ soñına tüsti. Revolyuciyağa deyin-aq elge siñirgen eñbegimen, ädildigimen, äsirese jastardı oquğa tartu isterimen halıq süyispenşiligine bölenip, «Aq Bayseyit» atanğan, sovet ökimetiniñ ädiletsiz sayasatına narazı qırıq bir jasar Bayseyit Ädilov äskeri jasaq jatqan üyin qorşap, sırttan mıltıqpen atqılağanda qaza taptı. Al inisi, qızu qandı, revolyuciyaşıl albırt jas, Ombıdağı «Birlik» wyımınıñ müşeleri qatarında 1917 jılı qazaq s'ezin ötkizuge atsalısqan, jazğıtwrım, on jeti jasında Aqmola oblıstıq qazaq atqaru komitetiniñ komissarı bolıp, Aqmola üyezinde Säken Seyfullinmen birge qazaq komitetin, «Jas qazaq» wyımın qwrısqan, küzde Ombıdağı qazaqtardıñ Älihan Bökeyhanovtıñ qatısuımen Alaş partiyasın qwrğan jinalısında Aqmola oblıstıq komitetiniñ müşesi bolıp saylanğan, 1918 jılı jazğıtwrım qızıl partizan jasağımen Qiır Şığısqa barıp, aqtarmen şayqasqan, sol jılğı qısta Ombıda bol'şevikterdiñ Kolçak biligine qarsı köterilisine qatısqan, odan jasırın Türkistan Respublikası aumağına ötip, Taşkentte mwğalimder uçilişesinde sabaq bergen, Türkatkomnıñ tapsırmasımen Almatıda Jetisu oblıstıq oqu böliminiñ meñgeruşi qızmetin atqarğan, Orınborda Qazaq Respublikası İşki ister halkomatınıñ alqa müşesi, halkomnıñ orınbasarı, komissar mindetin atqaruşı bolğan, Qızılordada Wlt teatrınıñ şañırağın 1925 jılı alğaş kötergen  Dinmwhamed Ädilov qonğan üyin äskeri jasaq qorşap, atqılay bastağanda, qarsılıqsız berildi. Onımen birge üy iesi, joldası  Ağabek Baydullaev twtqındaldı. Olar Qızılordağa jetkizilip, tergeuge alınğannan keyin eldegi Äbuäli, Äbubäkir, Joldasbay, Asqar Ädilovter, Nwrlan Käribaev, Äkpar Ibıraev, Mwhamediya Arğınbaev, Artıqbay Älin, Mädibek Kenşimov, t.b. el işinde belgili azamattar, barlığı 16 adam wstaldı. (Asan Jwmadildin «Jañarqa. Dereknama» kitabında olardı «sol kezdegi bes bolıs Tamada miliciya bastığı bolğan Mwsin Mwqatay wstap, Arqadan Äulieatağa deyin twtqındardı qıs işinde jaydaq tüyege eki-ekiden miñgestirip, alıp jürgen»  deydi. Twtqındalğannan keyin şekken hikmetin bayan etken Mwhamediya Qahuwlı Arğınbaevtıñ wzaq öleñin 1943 jılı Soqır Ädil degen kisiden jazıp alğan eken, sodan mınanday üzindi keltiredi: «Bwl jaqtan Kenşim bidiñ Mädibegi, Alısqan dwşpanınan ketpes kegi, Rımdı Quandıqtıñ bir balası, Taraqtı eki bolıs arğı tegi. Qasında Bojan degen qariyası bar, Wmıtıp jatır ma eken Taraqtı eli. Bireui Jağalbaylı Äbuäli, Mwñayıp kemşilikten sınğan sağı. Köredi köñiline eldi medeu, Mwrnınıñ işinde jür jan-imanı. Bireui Jağalbaylı Mwhamediya, Tuğalı jiğan-tergen boldı ıriya. Tögildi jeti atadan kelgen baqıt, Jalğız-aq istiñ artın aqtan swra»). Olar «Alaş isine» tartılğan Ahmet Baytwrsınov, Jüsipbek Aymauıtov, Mirjaqıp Dulatov, Dinmwhamet Ädilov, Mağjan Jwmabaevtar qatarında Qızılorda, Almatı türmelerine, odan Mäskeuge aparıp tergeldi. Keñes ökimetiniñ is-şaralarına bwrınnan kedergi keltirip kele jatqan, «1923 jılı Şu boyında milicionerlerdi öltiruge qatısqan», alaşordaşılardıñ basqaruşı tobı ülken mindetter artqan «Ädilovtiñ alıs Sarısu audanındağı bandası» dep tanılıp, 1930 jılğı 4 säuirde OGPU üştiginiñ şeşimimen jazalaudıñ joğarğı şarasınan bastap türli merzimge sottaldı. 

Osılay sarısulıqtardıñ basına tüsken qasiret özindik türmen barlıq jerde orın aldı. El işindegi iri baylardı kämpeskeleu, odan keyin ortaşa däulettilerdiñ mal-mülkin sıpırıp alu, sonımen qatar jasalğan quğın-sürgin jwrttı şoşıttı. Salıq auırtpalığın sezinbegen şañıraq qalmadı. Şolaq belsendilik üdedi. Osı jäytter el twrmısın qiındatıp, keñestik biliktiñ solaqay reformasına narazılıq sezimin küşeytti. BK(b)P Qazaq ölkelik komitetiniñ 1-şi hatşısı F.I. Goloşekin 1930 jılğı naurızda Bas hatşı I.V. Stalinge joldağan qwpiya aqparat-hatında «Sarısu audanımen irgeles jatqan Sozaq audanındağı (ekeui de Sırdariya okruginde)» narazılıqtı «iri bwqaralıq qarulı köterilis» retinde körsetti. Sol hatında ol kommunistik otryadtarmen, yağni jazalauşılarmen şayqasta 400-den asa köterilisşiniñ («bandittiñ») ölgenin habarlağan. 200-ge tarta adam twtqınğa alınıptı.  Köterilisşilerden qolğa tüsken qaru-jaraq sanı – 70-tey mıltıq, 50 şaqtı temir süñgi, balta, ayır, nayza, qılış, t.b. qarabayır qaru eken. Bwlar 600 köterilisşiniñ 120-sında ğana bolğan.  Demek, jazalauşılar is jüzinde keñes ökimetiniñ bwrmalaularına ökpeli qarusız, beybit halıqtı ayausız qırıp tastağan. Osı şığını mol köterilistiñ bastı oşağı – «Tama ruınıñ auıldarı ornalasqan Sarısu audanı boldı» (audannıñ № 1 auılında wyısqan). OGPU aqparattarına qarağanda, «özin han dep ataytın bay Swltanbek Şolaqtıñ bandası Sırdariya okruginiñ Sarısu audanında, Äulieatanıñ soltüstik-şığısındağı 160 şaqırım jerde wyımdasqan». Köterilisşilerdiñ 1930 jılğı 5 aqpanda Şolaqqorğanğa bettegenin, odan Sarısu audanınıñ «Türkistannan 225 şaqırım qaşıqtağı ortalığı Kentaral qıstağın basıp almaq» niette ekenin GPU organdarı bilip otırıptı. Tarlan şatqalında qolğa  tüsken «Banataev Qarınbay degen bandit… bandanıñ belsendi äreket etip jatqanın rastadı». «Sarısu audandıq GPU ökili Tınıştıqbaevtı atıs kezinde banditter öltirgen». Osılarğa baylanıstı «Kentaralda naşar qarulanğan 200 adamnan twratın özin-özi qorğau otryadı wyımdastırıldı», Sarısu audanın qorğaudı küşeytu, sonımen birge şeşuşi Sozaq operaciyasın ötkizu şaraları qolğa alınğan. Odan Sozaq operaciyasın «tabıstı» ayaqtağan jazalauşılar Sarısu, Talas audandarına eki-ekiden kommunistik otryad jiberip, köterilisşilerdi izdestiredi. Sarısulıq «banda» alğaşqı qaqtığısta-aq talqandalıp, jetekşileri qolğa tüsirilgen eken. «Sarısu hanı Serik» pen Sarısu köterilisin wyımdastırğan Jantireşmanov, Saraev «qaşıp ketetin bolğandıqtan» degen jeleumen atıp tastalıptı. Jüzdegen adam türmege qamalğan. 

Osı aqparat-bayanğa qarağanda, «bandalardı» täubesine keltiru üşin qatal jazalau şaralarınıñ pärmendi de keñ kölemde jürgizilgeni añğarıladı. Sarısu-Sozaq köterilisi basıldı dep resmi jariyalanğannan keyin, oğan qatısqan degen cıltaumen jüzdegen jazıqsız jandı OGPU-diñ äygili Üştikteri türli merzimge abaqtığa jauıp, jer audarğan körinedi. Köterilis soñı aşarşılıqqa wlastı. Wzamay Kentaraldağı jazalau şaralarınan aman qalğandar jan-jaqqa bosıp ketti. Qausatılğan auıl qañırap bos qaldı. Sarısu audanınıñ ortalığı Kentaraldan Saudakent qıstağına köşirildi. Sol şaqta jazalauşılar qolına tüse qoymağan köterilisşilerdiñ bir tobı audannıñ jaña ortalığı qwrılısın salu jwmıstarın jürgizip jürgen jas komsomol Bayqadamdı öltirip ketedi. Tek 70-şi jıldarğı izdenister nätijesinde, ortalığı Oyıqta ornalasqan Talas audanı basşılığınıñ tarapınan onıñ Saudakent aymağında wjımşar  wyımdastıru, eldi  otırıqşılandıru jönindegi komissiyanıñ törağası etip jiberilgeni, mwnda jiırma eki jasında köterilisşiler qolınan qaza tapqanğa deyin üş wjımşar wyımdastırğanı, qwm astında qalıp, Kültöbe atanıp ketken ejelgi Saudakent qalasınıñ ornına Saudakent qıstağınıñ irgesin qalağanı anıqtaladı...  

Qırıq jılday arhiv salasında qızmet atqarıp kele jatqan ğalım, «Ädilet» tarihi ağartu qoğamı basqarmasınıñ bayırğı müşesi Elena Gribanova öziniñ äriptesterimen birge 30-şı jıldarğı köterilisterge qatıstı köptegen mwrağattıq qwjattar men materialdardı ğılımi aynalımğa qosqan bolatın. Solardıñ işinde bizdiñ qarastırğan taqırıbımızğa baylanıstı mañızdı derekter kezdesedi. Mäselen, Sozaq audanınan kommunist Äbdiqadır Omarov bastağan birqatar qızmetker Qızıl Armiya ştabınıñ bastığına: «Sozaqta  1930 jılğı 7 aqpanda tañğı sağat 4-5-terde auılda bir top saltattı qazaq payda boldı. Şamamen 300-400 qaralı», – dep habarlağan. Olar qıstaq twrğındarın tez jinastırıp, bäriniñ «qasietti soğısqa – ğazauatqa» şığatının jariya etipti. Sol sätten-aq partiya müşelerin, europalıqtardı öltiruge kirisken körinedi.  Sol küni aupartkomnıñ jauaptı hatşısın, auatkom törağasın, halıq sotın öltirgen. Kün sayın jwrtqa qwddı «Şımkent, Türkistan alındı» degen siyaqtı jalğan aqparat taratadı eken. Osılardı ayta kele, basqa da öltirilgender men jaralanğandar jayında däl mälimet bere alatındarın jazıptı.  «Estuimizşe, – degen odan äri, – banditter Şu-Qoñır, Alşın-Tama aymağınan kelgen. Şaykanıñ basşısın han saylap alğan jäne onıñ auğandıq orınbasarı bar. Hannıñ atı – Swltanbek, orınbasarı – Asadulla». Köterilisşiler azamattardıñ hanğa sözsiz bağınuın, barşasınıñ mwsılman dinin moyındauın talap etipti. Parbiletterdi jırtıp tastağan, isqağazdardıñ bärin örtep jibergen. Auatkom kassasınan şamamen 40 mıñ somdı sıpırıp alğan. «Bügin osı banditter attardı jinauğa bwyırdı, sosın qarulı banditter bizdiñ qızıl jasaqtardıñ (kommunarlardıñ) soñınan, şığısqa qaray ketti. Janıs auılında bolar dep şamalaymız, – degen odan äri. – Jaqında olar bir din adamın, atı-jöni Mwsäli Damulla, Türkistanğa jiberdi. Miliciya bastığı Beysenbaev joldastan swrañız, ol barlıq jağdaydı rastap bere aladı». Omarovtıñ köterilis jayın habarlağan osı mälimetin Sozaq audandıq auruhananıñ därigeri A. Dovgalevskiydiñ hatındağı derekter tolıqtıra tüsedi. «Sozaq sırtındağı alañda qarulı-qarusız 300-400 qaralı attı jäne jayau qazaqtar döñgelenip twr eken, – dep bayandaydı ol äyeli ekeuin köterilisşiler alıp kele jatqanda körgenderin. – Äldene dep ayqaylap, aq tuların bwlğap qoyadı. 40-45-terdegi er kisi, tonınıñ sırtınan aq jamılğı kigen han – ortada otır. Janında sırıp tigilgen maqtalı qara şapan kiip, qızıl belbeu buınğan qwlaqşındı er adam – kömekşisi twr. Olardan bılayıraq Äden Kökişev pen birqatar basqaları otır. Hannıñ aldındağı saqal-mwrtı qırılğan, qızıl taqiyalı jas qazaqqa  hannıñ kömekşisi birdeñeni aytıp jazğızuda. Bizdi hannan on şaqtı qadam jerge, kiizge otırğızdı, eki jağımızdan Rüstem, onıñ wlı Töleş, tağı üş-tört mağan beymälim qazaq ornalastı. Bir sağattan keyin mağan  basmaşılar soqqığa jıqqan qarjı böliminiñ qızmetkeri Alau joldas pen komsomol wyasınıñ hatşısı Tarpıqbaevtıñ jaraların tañıp beruge bwyrıq berildi. Rüstemniñ küzetşiligimen äueli därihanağa soğıp, yod, maqta, däke aldım da, jaralılarğa bardım. ...bir sağattan keyin bizdi qaytadan hanğa apardı. Jolşıbay biz Sozaq şaştarazı Abdulla Äşirbaevtı keziktirdik, ol orısşa biletin, bizge tärjimeşi boldı. Bizdi hannıñ aldına kiizge otırğızdı. Abdulla Äşirbaev hanğa därigerlerdiñ bar mülki, auruhana men därihana tonalğanın ayttı. Han «därigerlerge eşkim tiispesin, qalağan jerinde twrsın»  dedi, bizge azıq-tülik berilsin, därihanada jöndeu jürgizilsin, emhana jwmısın bastasın dep bwyırdı».   

Tağı bir mañızdı qwjat. Orta Aziya boyınşa OGPU ökilderi Sozaqta qaza tapqan 400-dey köterilisşiniñ mäyitterin tekserse kerek. Tekserudiñ nätijesi jayında: «Hattama. 1930 jılğı 17 aqpan, Sozaq qıstağı. Biz, tömende qol qoyıp otırğan OGPU Sırdariya okrugtik böliminiñ bastığı Juravlev, Orta Aziya boyınşa OGPU Şığıs böliminiñ uäkili Martınenko, 1930 jılğı 16 aqpanda Sozaq qıstağın alu kezinde bolğan şayqasta öltirilgen basmaşılardıñ ölikterin qarap şıqtıq», – dep jazıptı. Qaraudıñ bastı maqsatı – köterilis basşılarınıñ joyılğandığına köz jetkizu bolğanğa wqsaydı, sol üşin qastarına olardı tanitındardı qosıp alğan. «Swltan-Bek Şolah hannıñ jeke hatşısı bolğan Lisihan Oñğarbaevtıñ jäne handı birneşe ret körgen, twqım sebu nauqanı boyınşa ekpindi brigadanıñ müşesi, BK(b)P kandidatı Gonçarov Nikita men BLKJO Ölkekom uäkili Şuranbaev Arjannıñ qatısuımen» qaza tapqan köterilisşilerdi qaray kelip, «öltirilgenderdiñ işinde köterilis jetekşisi,  özin han dep jariyalağan, bwrınğı bolıs basqaruşısı Şolaqov Swltanbekti» tauıptı. Onı: «bir qarağanğa 50 jasta, qalmaq twrpattı, bet süyegi şığıñqı, talpaq mwrın, qası sına tärizdi qara, aldıñğı eki tisi joq, boyı ortadan joğarı, dene bitimi dwrıs», – dep surettegen. Odan basqa: «hannıñ soğıs ministri Mırza Ahmet Baskievti, hannıñ keñesşisi Jamanqara Dostmanbaevtı, azıq-tülik ministri Mwstafa Ahmedovtı, hannıñ jeke küzetiniñ komandiri Dosjan Atamışevti, hannıñ ağası, onıñ  öte jaqın keñesşisi Arnotambek Oñdabaevtı (bwrınğı bolıs basqaruşısı), hannıñ nemere bauırı Mozanda Tınışbaevtı, hannıñ asa jaqın keñesşisi Hoznaq Djemoltdinovtı» tauıp, solar jayında atalmış hattamanı toltırğan. Bayqalıp twrğanday, solaqay reformağa narazılıq bildirgen, is jüzinde jetkilikti qaru-jarağı da joq köterilisşilerdi (yağni sovettik terminmen – «banditterdi») bes qaruı say qızıläskerler köterilis bastalğannan toğız kün ötkende, 1930 jılğı 16 aqpanda, basşılarımen qosa tügeldey qırıp tastağan.  

 Köterilistiñ män-jayı sol kezdegi äskeri-sayasi qızmetker L.I. Idel'sonnıñ közimen qalay tüsindirilgenine köz jügirteyik. Ol 1915–1919 jıldarı evreylerdiñ wltşıl wyımı Bundtıñ müşesi bolğan, 1919 jıldan kompartiya müşesi, sol jıldan äueli Ukrainadağı Qızıl Armiyanıñ sayasi jwmısında, al 1925 jıldan Qazaqstanda istep kele jatqan, 30-şı jıldarğı halıq köterilisteri uaqıtında – QazASSR Äskeri komissariatı sayasi sekretariatınıñ bastığı bolğan qızmetşi. Mine, osı qızmetker 1930 jılğı 15 naurızda BK(b)P Qazölkekomınıñ jauaptı hatşısına, yağni F.I. Goloşekinge «Sırdariya okrugindegi bay-işan köterilisi» taqırıbımen habar-mälimet bergen. Onı: «Aqpannıñ basında Sarısudıñ bayları men işandarı Sovet ökimetine qarsı  köterilis wyımdastırdı» degen twjırımmen bastap, «Sarısuda wyımdasqan banda 7 aqpanda Sozaq audanınıñ ortalığı Sozaq qıstağın basıp aldı, osı kezde Sozaq audanınıñ bayları bandağa qosılıp ketti» degen naqtı habar aytqan da, soğan baylanıstı atqarılğan isterdi bayandağan. «Bandanı joyu üşin» äskeri bölimder Taşkentten (Orta Aziya Lenin mektebiniñ jasağı) jäne Almatıdan (Jeke qazaq wlttıq attı äsker divizionı) jwmıldırılğan körinedi. Osını bayanday kelip, Sarısu audanın sipattaydı. Onıñ okrugke 1928 jılı ğana qosılğan, Sarısu jäne Şu özenderi basseyninde asa zor aumaqtı alıp jatqan köşpendi mal şaruaşılığın käsip etetin audan ekenin, onda bay men işan ıqpalı öte küşti bop twrğanın habarlaydı. «Audannıñ halqı  – 40 mıñday qazaq. Keñes apparatı müldem jaqında ğana räsimdelgen,  sapası naşar, audannıñ partiya wyımı da sonday». Şaması, sondıqtan şığar, 1928 jılğı küzde jartılay feodal-baylardıñ mal-mülkin tärkileu şarasın  «arnayı jasaqtalğan ekspediciya jürgizgen». Degenmen twñğış ret 1928 jılı ötken Jwmısşı-şarua Qızıl Armiyasına (RKKA) şaqıru, yağni jigitterdi äsker qatarına alu kezinde eşqanday ekscess, wstamsızdıq belgisi körinbegen eken. Okrugtik wyımdardıñ praktikalıq jwmısına audan tek 1929 jılı tartıla bastaptı. Oğan deyin okrug qızmetkerleri ol jaqqa müldem barmağan, köpşiligi baruğa qorqıptı da. Bayan-hat beruşi mwnday jağdaydıñ bir sebebi audannıñ okrug ortalığınan alıstığında «jäne audan halqınıñ köktemgi, jazğı kezeñderde Qazaqstannıñ tereñine, Aqmola okrugi şegine (bwrınğı Atbasar üyezine deyin) jappay köşip-qonıp jüretindiginde jatqan bolatın», – dep tüyedi. Sodan keyin oğan körşi, japsarlas jatqan Sozaq audanına köşedi. Al «Sozaq audanı – jartılay köşpendi audan. Sarısudan ayırmaşılığı – otırıqşı qıstaqtarı men auıldarı bar», sondıqtan da ondağı jwrt keñestik-partiyalıq jwmıspen köbirek qamtılğan deydi. Sosın ekeuiniñ ortaq sipatın aytadı. «Eki audanda da qılmıstı banditizm ünemi orın alıp keledi. Osınday ahualda... Sırdariya partiya wyımınıñ... taptıq şabuıl jasau jönindegi praktikalıq is-şaraları, äsirese 1929 jıldıñ küzinen beri (astıq-maqta-jün dayındau) derevnyadağı, qıstaq pen auıldağı tap jauınıñ alaswrğan qarsılığın tuğızdı. Bwl tikeley antisovettik köteriliske dayındıq türine endi», – dey kelip, soğan wqsaytın basqa oqiğanı eske saladı. «Bwrınıraqta, astıq dayındau men auılşaruaşılıq salıqtarın jinau kezinde Bostandıq audanınıñ bayları men işandarı basmaşılardan qoldau tauıp, Sovet ökimetine qarsı aşıq bas kötergen» (Sırdariya okruginiñ Bostandıq audanındağı köterilis 1929 jılğı 29 qırküyekte bastalğan). Bwğan «jekelegen asıra silteuler jäne kedeyler men batraqtar arasındağı jwmıstıñ älsizdigi sebep bolğanı mälim, 1930 jıldıñ aqpanındağı Sozaq oqiğaların da däl osılay tüsindiruge boladı» deydi.  Qozğalısqa dayındıq jasaudıñ eki ayday uaqıtqa sozılğanı endi ğana anıqtalıp otırğanın habarlaydı.  Wjımdastıru (kollektivizaciya) jäne baylardı tap retinde joyu jönindegi is-şaralardı sovet-partiya organdarı tarapınan iskerlikpen tüsindiru jwmısı tım tömengi därejede bolğandıqtan, bay men işan ıqpalı basımdıq körsetken dep sanaydı. Olar:  «Sovet ökimeti jeke şaruaşılıqtardı joyıp jatır,  Sovet ökimeti Qwrandı ayaqqa taptauda» degen baybalammen, jwrttı bilikke şeşimdi türde qarsılıq körsetuge şaqırıptı. Sol orayda keñ kölemde ügit jürgizipti. Sonımen birge «sovet ökimetine qarsı auqımdı köterilis» bastalğanı, Şımkent, Taşkent, Türkistan qalaları köterilisşilerdiñ qolına alınğanı jayında jalğan mağlwmat taratqan. Şaruaşılıqtardıñ 85 payızı kämpeskelenetini, wjımşarlarda ortaqtandırılğan qoğamdıq müliktiñ bäri memleket menşigine ötetini, oraza wstağandarğa auır ayıppwl salınatını jaylı jäne t.s.s. ösek jayğan, solar jöninde qwddı arnayı şıqqan şeşim bar dep duıldatıp, arandatuşılıq täsil qoldanılğan. Osılardı ayta kele, bayan-hat beruşi «Negizinen  bandittik qozğalıs Sovetterge qarsı küresu, «handıqtı qalpına keltiru», «din jolındağı qasietti küreske – ğazauatqa şığu», «käpirlerge, käuirlerge qarsı küresu» wranımen wyımdastırıldı» dep qorıtadı. 

«Banditizmniñ bağdarlaması» hannıñ alğaşqı bwyrığında ayqın körsetilgen körinedi. Bas kötergenderdiñ aq tuları bolğan. Är «bandit» qarına baylap, bas kiimine tañğan matalarğa qwrannan: «Alla atımen bastaymın. Alladan basqa qwday joq. Mwhamed onıñ elşisi» degen üzindilerdi  jäne «Özimdi din jolına qwrban etemin» degen sözderdi jazıp qoyğan. Osılardı bayanday kele, Idel'son «antisovettik köterilistiñ bastamaşıları – Sarısu men oğan japsarlas Sozaq audandarınıñ Tama jäne Alşın rularındağı baylar men moldalar» dep körsetken. (Eske sala ketken jön, audan halqınıñ qwramında Tama köp bolğandıqtan, sanı şağın Jağalbaylını da Tama dey bergen, Arğınnıñ Taraqtı, Altay tarmaqtarınıñ ökilderi de, az bolğandıqtan, jeke bölip atalmağan, al Alşın delinetin, qwramına Baywlı men Älimwlı taypaları kiretin jalpı ataumen Arqa men oñtüstik qazaqtarı alıs jıldarda aralarına batıstan kelgen Baywlınıñ Şerkeş ruın atap ketken). «Olar wyımdastırğan, alğaşqı kezde baylardıñ özderinen basqa, olarmen tuıstıq dänekerlermen tığız baylanıstı rulastarın biriktirgen  banda qatarında 400–500 adam bolatın, – deydi ol odan äri, –  olar özderiniñ jetekşisi, hanı märtebesine Sozaq audanındağı bwrınğı bolıs basqaruşısınıñ wlı Swltanbek Şonanov (dwrısı – Şolaqov) degendi saylap aldı».  Sodan soñ «banda»  7 aqpanda Sozaq audanınıñ ortalığı, 4 mıñ şamasında twrğını bar Sozaq qıstağın aldı. Audan qızmetkerleriniñ basşı qwramın öltirip, dayındau beketi men özge mekemelerdi de tonağan «banda Sozaqtı alğannan keyin öz ıqpalın körşi jatqan Türkistan, Şayan jäne Jañaqorğan audandarına taratuğa tırıstı. Sozaqtıñ qazaq, özbek twrğındarı tügelge juıq bandağa qosılıp ketti, olar jappay odan keyingi şayqastarğa qatıstı». Köterilisşiler şağın jasaqtarmen wsaq qaqtığıstarda jeñiske jetip, wzın sanı 2 mıñ saltattığa deyin jetken. Sonda «jan-jaqtan aparılğan äskeri jasaqtardı basqaru, operaciyağa jalpı basşılıq jasau Malışev joldasqa tapsırıldı. 16 aqpanda negizgi jasaq Sozaq qıstağına jetti, bandanıñ üstinen tüsti de, wzaqqa sozılğan wrıs nätijesinde  onıñ közin joydı. 400 şamasında bandit öltirildi, şağın toptar tığılıp qaldı. Olardıñ köpşiligi artınşa-aq qolğa tüsti». 

Ärine, qozğalıs mwnımen tıyılğan joq, tağı edäuir uaqıtqa sozıldı. Oğan Sarısu, Sozaq  audandarı aumağında birneşe mıñday adam qatısqan-dı. Köterilistiñ bastı oşaqtarı talqandalğanmen, ozbırlıq zardabın tartqandar oğan moyımay, birden basıla qoymağan. Öytkeni el işinde jwrttı köteriliske jigerlendiretin ündeuler boldı (onıñ birin jazğan Jüsipbek Aymauıtov desetin), Mwqış (Dinşe Ädilov) Auğanstannan qol jinap keledi eken degen de qaueset jürgen-di. (İs jüzinde Aymauıtov pen Ädilov 1930 jılğı 21 säuirde Mäskeude atıp tastalğan). Bwlar tiisinşe kökirektegi ümittiñ sönbeuine sebep bop, qozğalısqa qatısuşılarğa belgili därejede dem bergen bolatın. Biraq keñestik is-şaralar dittegen jerine jetip jattı da, sotsız, tergeusiz atıp tastaudan aman qalıp, äldeqaşan beybit ömir süruge köşken köterilisşilerdi qwğındau Ülken terror jıldarına deyin jalğastı. 

Sosın bäri wmıttırılğan standarttı ömir süru däuiri boldı. Odan Qayta qwru sayasatı öristegen jıldarı tarihtağı «aqtañdaqtardıñ» biri sanatında  otızınşı jıldarğı Sarısu-Sozaq köterilisin zertteu de qolğa alınğan. Bastalğanına biıl toqsan jıl tolıp otırğan sol halıq köterilisiniñ tuuına Alaş qayratkerlerine qarsı jürgizilgen alğaşqı sayasi repressiya da türtki bolğanı tüsinikti. Repressiyanıñ twñğış qwrbanı Bayseyit Ädilov 1928 jılğı jeltoqsanda Sarısu audanınıñ sol kezgi ortalığı Kentaral qıstauına taqau mañğa äskerilerdiñ baqılauımen jerlengen de, 1930 jılğı köterilis saldarınan joyılğan Kentaralmen birge wmıt qalğan bolatın. Qaza tapqanına toqsan jıl bolğanda,  jerlesteri onıñ süyegin qaralı-saltanattı jağdayda Saudakentke äkep qoydı.  Elge eñbegi siñgen azamattar esimi de, ozbır bilikke qarsı el azattığı üşin jasalğan köterilis pen oğan qatısuşılar da wmıtılmauğa tiis. Täuelsiz elimizdiñ tiisti organdarı keñestik terminmen 30-şı jıldarğı «bandittik qozğalıs» atanğan halıq köterilisterine ädil bağasın beretin uaqıt äldeqaşan jetkenin eske alğanı jön. Azattıq sarbazdarı, sayasi quğın-sürginge wşırağan köterilisşiler men mıñ-san jazıqsız qwrban aqtalu kerek. Olardıñ janın pida etken jağdaydı ayqın ajıratıp, qandı oqiğanıñ sebep-saldarın ädildikpen taldau jäne barşasın wlt-azattıq qozğalısqa qatısuşılar retinde ardaqtau – bügingi wrpaqtıñ parızı.

Beybit Qoyşıbaev

Abai.kz

4 pikir