Seysenbi, 29 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107833. Jazylghandar — 102805. Qaytys bolghandar — 1725
Ádebiyet 3319 1 pikir 6 Tamyz, 2020 saghat 12:40

Alakól jylaydy (әngime)

Kýn múnar. Salqyn jel bayau esedi. 

Azanmen tanghy asyn asygha ishken Eset ýy-jәy, bala-shaghasyn bir Allagha tapsyryp: «Ia, Alla menin bireuge ziyan tiygizuimnen, bireudin maghan ziyan tiygiziuinen Ózin saqta»-dep qaqpadan jenil basyp shyqty. 

Almatydan avtbus aqyryn qozghaldy. Jol jaqsy bolsa da Taldyqorghangha deyin ógiz ayannan aspady. Jolaushylardyn tanghy shala úyqysyn búzghysy kelmedi me, әlde jýrgizushi ózi úyqtady ma? Áyteuir, týs aua qalashetine ilinip, tamaqqa toqtady. Elderde qalghyp-shúlghyp úyqtap otyrdy.

Týstenip alghan son jolaushylargha jan bitip, sóyley bastady. Kólik ary bir, beri bir tensele shandy aspangha kóterip, qúyyndap keledi. Keyde aunap keterdey bir qaptalyna qatty jantayyp, әren onshalady. Attyn ýstindegi mas qalmaqtay adamdar eki jaqqa kezek-kezek bas shúlghidy.

Jonghar alatauy kósilip jatyr. Eset ózimen-ózi kýbirley bastady... osy taudyn әr jotasy men sayy 123 jyldyq qazaq-jonghar soghysyna kuә, qoyyn qonyshy túnghan hikaiya. At tergeudin ózi osy kezde shyqqan-ghoy. Jotanyn astynan salan etip shygha kelgen jonghar tynshysy «Alyp qara qús», «Otyn jarghysh», «Shabaq su» auyly degen jauaptardan kimnin auyly ekenin bile almaydy. Qoyshynyn biletini de sol. Keyin olar búl dalanyn bәrine «Shamalghan», «Qaskelen», «Narynqol», «Kegen» degen siyaqty óz attaryn qoyyp tastapty...Bizder olar qaytyp kelip óz jerin daulaytynday Jongharlardyn atyn aytyp әli jýrmiz. 

Ýlken ekinti. Kýn sol qaptaldan qighash týse bastady. Terezeni ashsa búrqyldaghan shan kóliktin ishine tolady. Ashpasa ystyq. Qiqandaghan kólik jyrtyq joldy elemesten tynbay zymyraydy. Ýsharaldyn túsynda qyzaryp taghy bir kýn batty. Sham qoyar shaq. Avtobus aqsaq qasqyrday shonqanday jortty. Jol dóngelekti tolyghymen jútady, eldin ishek qarny solq etedi, jýrgizushi bayqús myqshyndap ayaq-qolyn qalypsyz qozghap ordan qayta shygharady. Keshki salqynmen terezeni ayqara ashty, shan-tozan bir terezeden kirip, bir terzeden shyghady. 

Eset myna ishti solqyldatqan qorlyqtan qútylghysy kelip basqa nәrse oylaugha zorlandy. Alakól, Alakól dep qaytalady, kóz aldyna kólmen birge Qazaqtyn qas batyry Qabanbay keldi. Jaryqtyq atamyz osy ónirde qol jinap, jaugha shapqan-ghoy. Qanday erlik...  «Aylap sauyttaryn sheshpegen sarbazdar qasiyeti Alakólge Allagha siynyp týskende, anadan tughanday tazaryp, jaraqattary jazylyp bastapqy kýshine birden kelgen»-deydi. 

Qabanbay 77-ge kelip syrqattanyp jatqanda әkesi Áteke jyryqtyn kegin alugha úly Qarabek 500 adamdyq qolmen keledi. Qan maydan ortada Qyrghyzdyn jas bórisi Qarabek: Qabanbay, Qabanbay!-dep aqyra jekpe-jekke shaqyrady. Qazaqtyn basqa batyryna búnday da kezek joq. Qart batyr dәretin janalap, eki bas namaz oqyp, «ólsem shahiyt»-dep Allagha jalyna dúgha jasady. Syrqatynan ayyghyp, qarttyq mendep qaytqan kýshi qalpyna keledi. Moynyn bir jaghyna jantaya ómirlik serigi bolghan Qubas attyn qúlaghyna birdene sybyrlap keledi. Túrystyq bergen Qarabek túra shapty, qos batyrdyn at túyaghynan oshaqtay oylyp jer jatty, týydek-týydek shan aspangha úshty, kólbendegen beyneler qoyu shanda qarandady, sharq-shúrq tiygen nayzadan nayzaghay jarqylynday ot shashyraydy. Qylyshtyn shan-shýn dybysy qúlaq túndyrdy, bir kezde Qarabektin aty iyesiz oynap shetke shygha berdi. Qazaq batyry Qabanbay qasqayyp, ortada túrdy. Esettin keudesin maqtanysh sezimi kernedi. 

Úyqyda emes, oyauda emes el shan jútyp keledi. Týngi on ekiden óte Alakóldin týbindegi әkpesi túratyn Jarbúlaq auylyna jetti. Qaranghy týn. Menkiygen tastay týnek dala. Typ-tynysh auyl ózimen ózi mýlgiydi, ýrgen it joq. Týn balasy tynbay shulap jatatyn baqa, toqtasyz shyryldaytyn shegirtkede ýnsiz. Tabanyna tas batqan Eset jezdesinin ýyine keldi. Temir irgenekti dybysyn shygharmay aqyryn sheship jatqanda «týnde neghyp jýrsin» degendey qúyryghyn búlandatyp qara kýshik keldi. 

Jazdyq ýyden shyghyp túrghan juan erkektin qoryldaghan ýni aulanyn tynyshtyghyn búzyp túr. Demi ýzilip baryp, әzerge qayta jalghanady. Óli men tiri degen dem alyp, dem shygharudyn arasy eken-au dep oylady Eset. Mysyq tabanmen ýyge kirip jata qaldy. 

Tauyq shaqyrdy. Eset bir jaq qyryna aunap jatty «túryndar, túryndar, Jartushy senderge býgingi kýnnin rizdyghyn shashady» dep ayqaylap túrghanday. Ýy ishine ala kólenke týsti. Eset esikti serpe ashyp, dalagha shyqty. Anadayda siyr aydap jýrgen jalghyz әyelden basqa jan joq. Kýndegi әdetimen jýgirudi bastady. Bir dәu syrtan qaqpasynan shygha kerilip sozylyp, artqy ayaghymen jer tarpyp: «qaydan kelgen jansyn, bóten adamsyn-ghoy» degendey qarsy aldy. Ózine qaray kele jatqan tanaday dәu itten qorqa bastady. «Qonaqty qappaydy, aqyldy iyt»-dep, qozghalmay túrdy. Janyna kelip jandy jerine jaqyndaghanda «әyelime ne betimdi aytam»-dep, boyynan jany kete, bir demen zorgha shydap túrdy. Artyna ótken ol may qúyryqtan bir iskep «Jonghar bolmasan boldy»degendey keri qaytty. «Úh, kóshe saqshysy jýruge úqsat berdi-au»-dep, býlkek jelisti jalghastyrdy. Auyl sheti, qalyn alabota, quray, shulaghan ólen shópter ózimen ózi bastyryn tiyistre kýbirlesedi. Siyryn sauyp sýtin ýyine kóterip bara jatqan әyel «neghylghan jan» degendey tanyrqay moynyn soza qarap «ózimen ózi jýgirip jýrgen esi dúrys emes bireu shyghar»-dep, ernin syl etkizip ýyine kirip ketti. Aldynan qabir kezdesti. Aynalasy kók maysa, tanghy jattyghugha taptyrmaytyn jer eken. Barlyq auyru tamyrda qannyn dúrys aylaumauy men jýyke jýyesinin tolyq júmys istemeuinen dep biletin Eset sol bilezigin myjghylap óz isine kiristi. Ár beyit belgi tasymen kim jatqanyn aytyp túr, kóbinde adam beynesi salynghan. «Myna ómirge qayta bir kelsek shirkin, kýnasyz jer basar edik»degendey qiyla qaraydy. Barlyq adam óledi... Keshegi Abylay, Qabanbay, Bógenbaylar... jónkilgen Jongharlardyn qalyn qoly búl dalany qansha ret taptap ótti deshi...Ajal biyin biylegen adamdar.... Jer betinde ne istesen, ólgen son aldynan bәri shyghady...El men jeri ýshin kýresken bahadýrlerdin ózi qabirden keyingi ómirdi oylap, Mamyrsuda Abylay bastaghan myn adam Qazaq-Jonghar bas qosyp, ymyralasyp ótken ketken haqylaryn halal etisip, birin-biri keshiripti....Tynysh zamanda ózi ýshin ómir sýrgen, barlyghyna mýmkindigi bar adam pendesinin ertengi jaghydayy qiyn-au... 

Qabirge jaqyn ýydin sýr kýshigi ýyshiginin tóbesine shygha shәbelenip:«neghyp túrsyn»-dep, ayqay saldy. Kýn qúlan iyektep syghalay qarady. 

Qighash teristikte tiriler. Ár ýydin qyzyl, jasyl shifyry óz iyesinin kim ekenin ayqaylap túr... Toqal tamnan bir qara siraq bala shyqty, tik túryp kýnge qarap shaptyrdy.

Qaqpadan kirip kele jatqan Esetke qarap shoyyn qara, tórtpaq deneli, dәu bas ksi túrdy, jaqyndaghan sayyn ol salpan qúlaghyn qozghady, syghyr kózin ashyp-júmyp uqalady, jalpaq múrnyn tyrjyndatyp, auyldy basyna kótere qatty týshkirdi. Tizesine jetpeytin súr yshtany oqys qozghaldy. Ýstingi jaghy tyrday, keudesindegi mamanyn orny bolymsyz blútyndady,mes qarny ózinen búryn:« týnde joq edin-ghoy, kimsin»dep túrghanday.

-Assalaumaghalaykum agha. 

-Uaghalaykumassalam. Qay balasyn?

-Qonaqpyn. Týnde sizder úyqyda jatqanda Almatydan keldim.

-Bizde qonaqpyz, kelgeli bir jeti boldy, býgin ketemiz.

-Baldyz kelipti-ghoy dep, jeydesinin bir jenin kiuge ýlgirmey jezdesi eskiti jamylyp tysqa shyqty. 

Amandyq esendik súrasyp, jezde men baldyz qauqyldasty.

- Kele jatqanyndy nege aldyn ala aytpadyn. Týnde kelgen son da oyatpapsyn. 

-Sizder úyqtap jatyr ekensizder mazalamayyn dedim.

-Mazalamaytyn kisi Almatydan kelmeydi-ghoy. 

-Búl osy qashan bolsa osylay ýndemey týnde kelip jatyp alady, azanda túrsan úyqtap jatady.

Jezdemen baldyzdyn әngimesi jarasyp túr.

Belin ústap bir jaghyna jantaya moynyn qisaytyp, kýyeuinen boyy biyikteu qara kempir shyqty. Eset kelgen eken-ghoy. 

-Qalaysyn kýnim (betinen shóp etkizip sýyip, inisin biraz qúshaqtap túrdy).

Azghansyn-ghoy.

-Júmys, sol jýrgen. Jaqsymyz.

-Kelin, bala-shagha qalay.

-Jaqsy. Óziniz qalaysyz.

-Ákpennin qolyn jyly sugha malyp baghyp jatyrmyn.

Al beti qoldaryndy juyndar tanghy as iship, kólge barayyq. Búl bizge keldi deysin be, kólge keldi-ghoy.

***

Alakól. Kókpenbek kól, óz arnasynda tynymsyz terbeledi. Aqjarma tolqyndar jaghany toqtausyz úrady. Kóz sýrindirer kógildir jolaqtar kózdy aldausyratyp, alsqa sýyreydi. Janardy taldyra sudyn dәl ortasyndaghy qarauytqan tóbeshikke aparyp biraq tireydi. Tóbe kólge erekshe sәn beredi.  Jaghagha taman su sarghyshtanyp san týrli týske enip, jaltyldap kóz jauyn ala adamdy úyaltady. Kól iod, túz, kirmeniyge bay, syrttaghy qúrghaq aua su betindegi dymqylmen astasyp, demikpe, týrli әlergiyagha em. 

Úrjar, qatynsu, Emelqúysa, Yrghayly, Jamanty, Jamanótkel, Tasty, Sasyq kól, Úyaly, jalanash kól bәr-bәri Alakólge jetkenshe asyghady. Kól aumaghy 2696km, su kólemi 58,56, úzyndyghy 104km. Eni 52km. Terendigi 22-54m. Jaghalauynyn kólemi 348km. Batysy Toqta tauy, shyghysy Barlyq jotasy. Eki taudyn ortasy Jonghar qaqpasy. Týstik shyghysynda Jonghar Alatauy. Teristiginde Tarbaghytay jotasy múnartady. Osylardyn haq ortasyndaghy Tabighiy relifi súlu qazanshúnqyrda Alakól balasha erkeleydi. Su qantarda qatyp, sәuirde biraq eriydi. 

Ár jerdin óz iyesi bolady. Adam ata Jәnnatan jerge týskende alghash jylqynyn arqasynan sipaghan eken. Jelden jaratylghan januar Adam atany Mekkedegi Mәrua tóbesinde Hau anagha kezdestiripti... Alladan enbegine aqy súraghanda osy Alakóldi oghan silapty. Bota kóz, bóken qabaq, súr ayghyr qúlaghyn qayshylap ózide jýzip keledi. Áne, kisinedi. Shildeden qyrkýyektin ortasyna deyin mazasyzdana kóp kisineydi. 

Kýn arqan boyy kóterildi. «Auyr ayaq әyeldin qarnyna kirip keter»-dep, jaghadaghy әynek qúmyranyn synyghyn tolqynmen terbelgen úsaq tastar shetin egep, myjghylaydy. Jayaulardyn әdemi jolynda kartochka múryn, keudesi jýn qaptaghan mes qaryn erkekter men aldyna irkildete alyp shar baylaghanday jinishke san orystyn qyzyl tәndi әyelderi aspandata kýlip, temekisin jerge ýrley, pandana basady. Qonaq ýyler birimen biri jarysa kókke boy sozady. Ishinde ne súmdyq qyzmet kórsetemiz degen mandayshalyqtar jyltyldap, janyp-óshedi. Eki qaptaldaghy kafeler men shayhana, syrahana, kәuaphanalar olargha qarap telmire alaqan jayyp, ózinde bardyn bәrin beruge dayyn. Balmúzdaq, samsahana, taghy basqa úsaq-týyek satatyn dýngirshekter men jaymashylar kólge jaqyn jerde qybyr-qybyr tirlik etedi. 

Kól jaghasy ilezde yghy-jyghy adamdargha toldy, bәri kisi kiyik... Taban basar jer qoymay shatyr tigip, tósenishin tósep jantalasady. Qaptaghan el, qyzyl-jasyl dýniye, bireu sugha sekirse, bireu sudan shyghady, bireu balshyq jaqsa, bireu balshyq juady. Bireu shalqalap jatsa, bireu ekpettep jatyr.

Jaghalauda qayyqtyn týr-týri túr, olar «maghan min, maghan min»-dep, qoldaryn kótere talasady. Su jylqysy kisinedi. Qúlaghyn qayshylap әne jýr.Arqyraghan sýngiru kemenin mamyq oryndyghynda jas qyzben, qozy qaryn erkek qúshaqtasyp jabysyp alypty. Barqyrata aq jaghaq tolqyn tudyryp, qúyghyp barady. Su jylqysynyn ýnin basyp ketti. Qyzyl sary jolaqty shapan kiygen shashy dudarday, pistik túmsyq jas jigit qayyghyn gýrildete bastady, qoldaryndaghy syranyn qúmyrasyn ózara tiygizip, kenirdegine tókken boz jigitter«ayda»-dep, ayqay saldy. Alysqa ketti, shetinen sugha tómen qaray shanshyla sýngidi. 

Jaghalaudaghy plasmas baklashkini aulydyn qara siraq balalary terip alap, at shaptyrm jerdegi qamystyn týbinen qara balshyqty tonqandap jýrip alyp, syqplap salady. Terennen alghan aq saghyz batpaqty ekinshi ydysyna toltyra nygharlap «dәri satam, dәri»-dep, ayqaylay jalanash eldin arasynda jýr... Áyeldin «bar qymbatyn» tiridey qarap qyzyqtaydy. Balshyghym «qúyan jelge, bel aurugha, sar buyngha, teri keseldin týr-týrine taptyrmas em»-dep, súraghan jangha aytady. Qol shatyrdyn astynda jalghyz jatqan aq tamaq arudyn jaltyr sanyna qyzygha qarady. «Batpaghyndy qalay istetedi»-degen ýni shyghysyna ekpettep jatqan arudyn iyghyna, arqasyn әdemilep sylady. Chepsiy jep, kola iship, erte jetilgen qara siraq balanyn bir jeri jyby ete týsti. Shalqalaghan onyn ayaghynyn bashbaylarynan bastap, balshyghyn jagha bastady. Eki baltyryna jaqty, qoly órlep barady, qyz rahattanyp jatyr... Bir týrli isten jirkene qolyn tez tartty. «Jarty saghattan son juyp tastaysyz»-dep, aqshasyn alyp, tayyp túrdy.  

Ghajayyp júdyryqtay qús, keudesimen sudy jara úshady. Ol Ernar Áuezov araltóbede jatyp zerttegen ataqty relikti shaghala. Osydan 2km qashyqtaghy Alakól qoryghyna baryp jek duadaq, biztúmsyq shaghala, qarabasty kýlegesh, búyra jәne qyzghylt bir qazan, aqbas ýyrektermen tanysty biraq ol jer oghan túraq bolmay tez qaytyp keldi. 

Jongharlar tynysh jatqan eldi ayaq asty shapqanda, jan saughap bas basyna bytyray qashqan elge jas qyz: «barlyqtaryn toqta, barlyqtaryn toqta»-dep, dauystady. El toqtap, aqyl biriktirdi. Toqta men Barlyq tauy solay atalyp, sol dausty әli kýnge qaytalap zikir etedi eken. Batyr qyzgha Jongharlar nayza týyregende onyn ruhy әdemi shaghalagha aynalyp, Alakóldin betinde úsha jónelipti...Júdyryqtay shaghala osylay kóldin erkesine aynalyp Jonghardy qarghapty, olardyn túqymy qúrysa da әli kýnge shanqylday qarghaydy eken....Áne, shaghala shanqyldady...boz ayghyr kisinedi... shaghala attyn qúlaghyna qonyp óz hikiyasyn aytyp barady. 

Jazdyn úzaq kýni, kól beti azan-qazan. Baqyra oyqastaghan kemenin gýrili. Jalanash adam shuyly. Bir kezde osy jerge qoja bolghan qalmaqtardyn ózi «jalanysh tәnimizge qarasaq aqylymyzdan adasamyz»,-dep tizesinen tómen aq dambalmen týsushi edi deydi bar qyzyqty araltóbeden tamashalaghan jylandar. Osy tóbenin iyesi osylar. Este joq eski zamanda olar adamdar eken, basynda «erkindik»-dep, etegin ashypty, keyin «er-әyel ten»-dep, tyr jalanash jýripti. Hayuandarsha qalay reti keledi, solay jabysypty. Kimnin balasy, kim ekenin eshkim bilmepti. Ony olar erlik sanapty... Jartushynyn qaharyna úshyrap, bir týnde jylangha aynalyp ketipti... Jylandar týnde jәne qatty ysyghanda sugha týsedi. Basqa uaqytta «óz uy ózinde» kýnge qyzdyrynyp, ótkenderin eske alyp tynysh jatady...

Jalanash adamdar...kógildir kýngirt kólde sansyz adam erinshektene dayraghyn darytty, kishi dәretin sarytty, óytuge ary jibermegen Eset jaghlaudan әjethana tappay, qúyryghyn qamysqa syzdyryp, ýsti boq sasyp keldi. Jezdesi ashy әtir berdi. Su jylqysy taghy kisinedi. Shaghala shanqyldady. Qisyq almúrt tәrizdes aghynsyz alyp kóldin kónili kýpti, jylamsyrady. Jelmen birge qamys shulap, Alakól jylady. Su jylqysy «kórsem kózim shyqsyn»- dep, su astyna biraq sýngip joq boldy. Kesh batyp, kóz baylana ishinde aq jylany ysyldaghan jalanash erkek pen әyel su ishinde ylpasyn sypra jabysty, bir-birin jana kórgendey úmsyna ústasty, auyzdaryndaghy jalghyz saghyzgha jatyp kep talasty...anauda bermeydi, erkegi de almay tynbaymyn dep, basyn qalay qozghasa, solay búltanday saghyzgha әbden talasty. Tamshylap sugha mәni aqty. Su jirkendi... Ayumen alysqanday olar sugha bir eki túnshygha esin әzer jinap, kózderi bozaryp qúr sýlderi jaghagha bettedi. Elden alystau jagha jaydaghy dókeydin alyp qonaq ýyindegi erke totay qatyny sasyq sudy kólge biraq jiberdi. Kól jylady...Shynghyra jylady... Shaghala su betinde shanqyldady...Teristik batystan ontýstik shyghysqa gulegen Ebinin jeli kól betin tazarta bastady. 

Boz ayghyr amalsyz su betine shyqty, qatty shynghyra kisinedi, su iyesinin ashy ýininen Ebinin jeli tolqyndar tudyra:«adamdar óz nәjisterindi óz al»-dep, jaghagha biraq laqtyrdy.

«Qabanbay atalaryn siyaqty asty dәretterindi alyp, su ishine týkirmesender olargha bergen kýshti sendergede berer edik-au»-dep, ayqay saldy Alakól. 

Eset su jylqysyn jaqynnan anyq kórdi, oghan qarap qol búlghady, ol múnyn shagha kisinedi. Alakóldin betinde órkeshtengen tolyqyndar payda boldy. Tolqyndy qua shaghala úshty...Birdene aytqysy keldi... Týn...Samsaghan júldyzdar balqyghan qorghasynday badyraiya tóbeden qarady. 

Qazaq-Jonghar soghysynda bes namazyn qaza qylmaghan batyrlardyn úrpaghy dóngelene danghaza muzikagha, ajaldyn biyin asyr sala biyley bastady...Týn kýnәlaryn jasyra óz qúshaghyna tartty. Týn bolmasa qanday jaqy edi dep, Eset kýbirlep jezdesinin ýyine ketip bara jatty...

Núrhalyq Abdyraqyn

Abai.kz

1 pikir