Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5757. Qaytıs bolğandar — 41
Jañalıqtar 1627 0 pikir 2 Şilde, 2009 sağat 19:28

Maynwr Janaqova. QAYDASIÑ, QAZAQ MUL'TFIL'MI?

Jadırağan jaz mezgiliniñ alğaşqı ayı da ayaqtalıp, oquşılar üşin jazğı demalıstıñ endigi enşisi tamız ben şilde aylarına qaldı. Jazdıñ üş ayın, qızıqtı demalıs künderin biri - auılda ata-äjesiniñ janında tayğa minip, at şauıp asır salıp ötkizse, endi biri - lager'lerde jaña dostar tauıp, demalıstarınıñ är künin özinşe qızıqtı ötkizuge tırısuda. Al, keybiri türli telearnalardan birinen soñ biri körsetiletin mul'tfil'mderdi süysine körip, kögildir ekrandı jaz boyı janına "azıq" etude.

Jadırağan jaz mezgiliniñ alğaşqı ayı da ayaqtalıp, oquşılar üşin jazğı demalıstıñ endigi enşisi tamız ben şilde aylarına qaldı. Jazdıñ üş ayın, qızıqtı demalıs künderin biri - auılda ata-äjesiniñ janında tayğa minip, at şauıp asır salıp ötkizse, endi biri - lager'lerde jaña dostar tauıp, demalıstarınıñ är künin özinşe qızıqtı ötkizuge tırısuda. Al, keybiri türli telearnalardan birinen soñ biri körsetiletin mul'tfil'mderdi süysine körip, kögildir ekrandı jaz boyı janına "azıq" etude.

Osı orayda, qazaq büldirşinderi otandıq telearnalardan ne köredi degen saual tuadı. Bwl saualğa, ärine, jauabımız da äzir: Batıstıñ mänsiz mul'tfil'mderi, bir "jılt etse" oñaylıqpen ayaqtala qoymaytın sansız köp seriyalı mul'tiserialdarı, odan qalsa, Resey telearnalarınıñ balalarğa arnalğan "qızıqtı" bağdarlamaları. Al, wlttıq töltuındımız, qazaq mul'tfil'mderin qanşa izdeseñ de tappaysıñ. Elimizde jılına 2-3, äri ketse 5 mul'tfil'm jasaladı dep josparlansa da, efirge "joldama" alğan bir mul'tfil'mdi körmeymiz. Tek Qayırğali Qasımovtıñ "Qwyırşıq" (2001 jıl) attı mul'tfil'min közimiz şaladı. Sonday-aq, Şımkenttegi "Jebe" kinostudiyasınıñ birli-ekili mul'tfil'mderin ("Aldar Köse", "Añqau qasqır", "Qanattı Barıs") atauımızğa boladı. 1967-1991 jıldar aralığında barlığı 130-dan astam mul'tfil'm balalar nazarına wsınılğanın eskersek, bwl körsetkiş, ärine, tım tömen. Bes million balalarımız bar bizdiñ elimizge ol azdıq etedi. Qazir, otandıq mul'tfil'm jaylı söz qozğasaq, sonau 1967 jılı tüsirilgen, qazaq mul'tfil'miniñ atası Ämen Qaydardıñ "Qarlığaştıñ qwyrığı nege ayır?" nemese "Aqsaq qwlan" tuındıları oyıña oraladı. Sonda, jaltaqtap Reseyge, möltiip Mäskeuge qarağan künniñ özinde animaciyalıq mul'tfil'm jasay alsaq, al etek-jeñimizdi jiıp, eñseli egemendigimizdi alğan şağımızda, qazaq jetkinşekteriniñ swranısın qanağattandıratın mul'tfil'm tudıra almauımızğa ne kedergi? Älde, osı salanıñ "ıstığına küyip, suığına toña" biletin animator mamandar az ba? Qaşanğa deyin balğın böbekterimizdi batıstıñ mağınasız mul'tfil'mderi men "üreyli" keyipkerlerine tolı "atıs-şabıs" mul'tiserialdarına telmirte bermekpiz? Al, jas jetkinşektiñ boyına jastayınan siñiretin wlttıq mädenietimiz, ädet-ğwrpımız, tilimiz, dinimiz qayda qalmaq? Osılayşa saualdardı tize bersek, sirä, bügin tauıspaspız. Qalay desek te, äyteuir qazaq mul'tfil'miniñ jay-küyi büginde köñil quantarlıq jağdayda emes ekendigi aydan anıq. Bwl kemşilikterdiñ sebebin bilu maqsatında, mamandar pikirine jüginudi jön kördik.

Ämen QAYDAR, qazaq animaciyasınıñ atası:

BÄRIN QARJI ŞEŞEDI

- Bügingi negizgi kürdeli mäsele bolıp sanalatın - qazaq mädenieti, wlttıq ruh, wlttıq öner, sonıñ işinde, qazaq mul'tfil'miniñ bügini men erteñine baylanıstı saualdar meni qaşan da tolğandırğan, äli de tolğandıruda. Biz wlt bolıp, egemendi el bolıp, özimizdiñ mädenietimiz ben salt-dästürimizdi damıtamız desek, eñ aldımen, tärbieni tittey büldirşinderimizden bastauımız qajet. Öz wltınıñ patriot azamatı, elin, jerin, tilin, dinin süyetin adam etip qalıptastıru üşin balalardı kişkentayınan tärbielep, wlttıq qwndılıqtarımızdı boyına siñire biluimiz kerek. Al, ol qwndılıqtarmen böbekterdi susındatudıñ birden bir qwralı - qazaq mul'tfil'mderi. Osığan deyin, qazaq mul'tiplikaciyası ötken ğasırdıñ ayağında payda bolsa da, keyin Keñes Odağı ıdırağan twsta, küyreuge wşıradı da, qazir qaytadan qolğa alına bastadı. Äueli, özimizdiñ Öner Akademiyasınan bastasaq. Mwnda mul'tfil'm mamandarın dayındaytın materialdıq jağday jaña-jaña jasala bastadı. Qazir bizde on altı jıl boldı, mul'tiplikator mamandar dayındap, ötken täjiribemizge süyenip jas tolqın, jas mamandardı dayarlauğa eñbek etudemiz. Alayda bwl kezeñge jetudiñ özinde talay qiındıqtarğa duşar boldıq. Birinşiden, bar mamandar zaman özgergen kezde tarap ketti de, olardıñ basın qosıp, osı jerde oqu josparın jasap, şäkirtterdi tärbieleuge materialdıq jağday bolmadı. Bwrın Keñes Odağı kezinde mamandarğa tolıq qandı jağday jasaldı. Bizdegi animatorlar Mäskeuden oqıp keldi, kelgen soñ, osı jerde bilimderin jalğastırdı. Bilimderi şıñdalğan soñ, olardı jwmısqa tarttı, päter berip, twraqtı jalaqıların töledi. YAğni, mamandarğa äleumettik jağday jasaldı. Al, qazir onday joq. Jağday bolmağan soñ, bwl mamandıqqa kim keledi? Jaraydı, bes jıl oqıdı, bitirdi, animator diplomın aldı delik. Sosın, arı qaray, olardıñ tağdırı ne bolmaq? Al, mıqtı animator bolu üşin bar ğwmırıñdı osı önerge sarp etuiñ kerek. Özimizden bitirgen şäkirtterdi uaqıtında jwmıspen qamti almaymız. Jwmıspen qamtu bizdiñ qwzırımızdağı mäsele emes. Biz mwnda bes jıl oqıtamız, oqu josparında bar tapsırmalardı oqıtuğa tırısamız. Komp'yutermen qısqa mul'tfil'mder jasatamız. Şükir, şañırağımız bar, animator mamandar dayarlaytın arnayı kafedra da bar. Biraq osı şañıraqtı bitirgen şäkirtterge jağday jasalsa, olardı ıntalandıratın konkurstar wyımdastırıp, bäseke tudırsa biz nağız jüzden jüyrik, mıñnan twlpardı tañdar edik. Mısalı, biıl osı mamandıq boyınşa bizden segiz şäkirt bitirdi. Olardıñ işinde, eki-üşeuin osı salanıñ nağız mamanı boladı dep ümittenemin. Mamandar az da bolsa bar, biraq solarğa jağday jasay biluimiz kerek. Ekinşiden, ükimet tarapınan da köp köñil bölinu qajet. YAğni, qarajat mäselesin şeşu kerek. Mwnıñ bärine az uaqıtta qol jetkizuge bolmaydı. Qazir Qazaqfil'mde direktor Amanşaev bastağan biraz jwmıstar atqaruda. Rektor Arıstanbek Mwhamediwlı da qazaq mul'tfil'min qaytsek te jandandıramız dep qolınan keler şaralardı atqarıp-aq jür. Akademiyada şağın mul'tfil'mder jasaymız degen de josparlar bar.Bizde taqırıptar da, dayın scenariyler de bar. Isteymin deytin, az da bolsa mamandar bar.Ol üşin tağı da qarajat kerek. Sondıqtan, mäseleniñ bäri sol bayağı aqşağa kelip tireledi.

Äşibek SIĞAY, teatr sınşısı

BALA ÜLKENDER QAUIMINA ÖKPELI

- Qazaq mul'tfil'mi turalı oy qozğasaq, bügingi "ölmestiñ künin" keşip jatqanın körip janıñ aşidı. Bizde özimizde bar dünieni körsete almauımızğa qinalasıñ. Alpamıs, Qambar, Qobılandını qaharman keyiprkerler etip, köp seriyalı mul'tfil'm jasauımızğa boluşı edi. Sonda patriotizm, elin, jerin süyu jöninde bizdiñ büldirşinderge eşkim ere almas edi. Tüsinigi, talğamı, tärbiesi boyınşa da özgelerden köş ilgeri twrar edik. Qol-ayağımızdı endi jinap jatırmız deymiz. Joğarığa jaltaqtap, Mäskeuge, Reseyge bir qaraytın kez äldeqayda ketken. Biraq, ökinişke qaray, äli oñalıp ketip jatqan eşteñe joq. Bayağıda Ükimet qazaq mul'tfil'min örkendetu, damıtu maqsatında bwğan arnayı qaulı şığaratın. Qazir ol joq. Tığırıqtan şığu üşin, meniñşe, osı mamandıqtıñ studentterin tartıp, olardıñ qızığuşılığın tanıtu üşin ıntalandırıp, konkurs wyımdastırıp, jazğan scenariylerine aqşalay sıylıq beruimiz kerek. Bizde sol ıntalındıru jetkiliksiz. "Mwstafa Şoqay", "Birjan sal", "Köşpendiler" dep kino da şığarıp jatırmız. Al, endi bolaşaqta sonday kino tüsiretin, oğan şığaratın baspaldaq, jas öskinderdiñ jağdayın biz jasay almay otırmız. Sondıqtan, qazaq mul'tfil'miniñ jayı qazirgi tañda naşar. "Şrek" sekildi Batıs mul'tfilmderin büldirşinderge körsetuge äuespiz. Öziniñ tilin, ädebietin, ädet-ğwrpın bilmeydi, öziniñ mentalitetin moyındamaydı dep mul'tfil'mderdi tamaşalağan jasöspirimderge kinä tağamız. Onıñ közin aşıp köretini batpaqta jürgen, bası qazanday, qwlağı qalqanday «Şrek» bolsa, ärine solay boladı da. Düniejüzindegi äsemdiktiñ ülgisi, ädemiliktiñ önegelisi sol eken dep oylap, soğan elikteydi. Odan basqa da özimizdiñ qazaq keyipkerleri örip jürgenin bala qaydan bilsin? Sondıqtan, bar kinä ülkender, özimizden. Jas öskin bizge, ülkender qauımına ökpeli. Bwl jerde bäri mümkinşilikterge baylanıstı ğoy. Qoldağı barımız ben şama-şarqımızğa qarau kerek. Şükir, qazir mamandar bar. Tek solardı jwmıldırıp, wyımdastıratın şaralar joq. Öz balalarımızdıñ qamın jasay almay otırğan bizden ne swraysıñ? Qolğa alınsa bolmaytın närse joq. Al, sol qolğa alu, qarajat bölu mäselesine kelgende selsoq, jürdim-bardım qaraymız. Bwl degeniñ - elimizdiñ erteñi balalarğa, wlttıñ bolaşağına salğırt qarauımızdıñ ayğağı.

Aman QWLBAEV, teatr, öner fakul'tetiniñ dekanı, professor:

ŞETEL MUL'TFIL'MDERIN QAZAQŞAĞA AUDARĞANDA NE WTAMIZ?

- Kezinde Qazaqfil'mde Ämen Qaydar ağamızdıñ öziniñ şeberhanası da bar edi. Qazir ol joq. Sol joqtıñ ornın toltıramız, qaytadan qwramız dep älek bolıp jatır. Estuimizşe, qazir biraz qarajat bölingen de. Qarajat bölingennen keyin qwndı mul'tfil'mder de şığu kerek. Otandıq mul'tfil'm jasaudıñ ornına, şeteldiñ män-mağınasız mul'tfil'mderin de qazaqşağa audarudan tayınbaymız. Sonda jas jetkinşekke "bwl qılığımızben" ne üyretpekpiz? Onı qazaqşağa audarğanda ne wtamız? Mul'tfil'mdi wğınu üşin be, älde, aytayın degen dästürlerin büldirşinge siñiru üşin be? Sol audarmamen böbekterimizdi tärbielemekpiz be? Sondıqtan orıstıñ, şeteldiñ bolsın mul'tfil'mderin audaru dwrıs dünie emes.

Amanjol ÄBILQASIMOV, rejisser-animator.

ŞETELDE BIR MUL'TFIL'M 50 MILLION DOLLAR, BIZDE 10 MILLION TEÑGE

- Otandıq mul'tiplikaciyanıñ jüdeu tartuı mamandar tapşılığınan. Animatorlar suretke jan bitiruşiler. Kezinde, mul'tfil'm öz aldına damıp, köp seriyalı mul'tfil'mderdi şığaru jwmıstarı endi qolğa alına bastağan kezde, Keñes Odağı ıdırap, bwl sala zor toqırauğa wşıradı. Sol kezderi jwmıs jasap jatqan animator mamandar önerdiñ basqa salasına auısuğa mäjbür boldı. YAğni, qazaq mul'tfil'mi üşin auır kezeñ tudı. Sosın bertin, şamamen 2004 jıldan bastap, mul'tfil'mderdi şığaru jağı qayta jandana bastadı. Öner akademiyasında osı mamandıq boyınşa studentter dayarlanıp, biraz alğa jıljuşılıq bayqaladı. Degenmen äli de kemşilikterimiz barşılıq. Mäselen, mul'tiplikaciyağa qarjınıñ az bölinui. Şetelde bir mul'tfil'm jasap şığaru üşin 50 million AQŞ dolları qwyılsa, bizde bir mul'tfil'mge jwmsalatın qarajat kölemi 10 million teñge. Eger osı salada jürgen mamandarğa jağday jasalıp, köp seriyalı mul'tfil'm jasaymız desek, eñ aldımen qarajat mäselesin şeşu kerek. Mamandardıñ basın qosıp, osınday qarajat bölinedi, tartımdı joba jasayıq dese nege qazaq mul'tfil'miniñ jağdayın kötermeske? Sonday-aq, mul'tfil'm jasauda jaña aqparattıq tehnologiyalardı paydalanğanımız abzal.Tolıq scenariy jazıp, komp'yutermen suretterge jan bitiruimiz kerek. Sondıqtan, mul'tfil'mdi jay ğana suret degen pikirden ada bolıp, onı jan-jaqtı qarastırğanımız jön.
Körgenimizdey, qazaq mul'tfilminiñ jay-küyi jaylı mamandar osılayşa oy qozğauda. Al, qazaq büldirşinderi otandıq mul'tfil'mder jaylı ne deydi?
Şolpan (jası 11-de): "Süyikti mul'tfil'mim "Sezon ohotı". Basqa da mul'tiserialdardı jaqsı köremin. Al, qazaq mul'tfil'mderiniñ arasınan tek "Qwyırşıq" mul'tfil'min tamaşalappın. Basqa qazaq mul'tfil'mderin bilmeymin".
Älihan (jası 11-de): "Mul'tfil'mderdi köp köremin. Süyip köretinim, "Şrek", "Nindzya tasbaqaları". Bwl mul'tfil'mderdegi keyipkerlerdiñ özi qılıqtarımen tartımdı. Qazaq mul'tfil'mderin birde-bir ret körmeppin".
Timur (jası 10-da): Mağan wnaytın mul'tfil'mder öte köp. Bwrınğı "Soyuzmul'tfil'mder" de wnaydı. Qazirgi mul'tikterden "Şrek" pen "Örmekşi adamdı" süyip köremin. Qazaqşa mul'tfil'mderdi körgim kelmeydi, sebebi olar qızıqsız, äri şıtırman oqiğalı emes.
Tüyin: Iä, qazaq animatorlarınıñ önimin atımen bilmeytin, ömiri estip, körmegen büldirşinderdi körip, işiñ aşidı. Osıdan-aq otandıq mul'tiplikaciyanıñ "müşkil halin" añğaruımızğa boladı. "El bolamın deseñ, besigiñdi tüze" degendey, wlt bolaşağı - balalardıñ jağdayın jaqsartpay, eldiñ kemeldi keleşegi jaylı söz qozğaudıñ özi "artıq dünie". Endeşe, öskeleñ wrpaq tärbiesin jetimsiretpey, qazaq balalarınıñ tağdırı ne bolmaq degen saualdı jadımızda wstayıqşı. Öytpegen künde, mına jürisimizben sanalı wrpaq tärbieleuimiz ekitalay...



Maynwr Janaqova, student

«Türkistan» gazeti» 2 şilde 2009 jıl

 

 

0 pikir