Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Jañalıqtar 2298 0 pikir 28 Aqpan, 2013 sağat 07:10

Aydos Sarım: "Biz äli keñes halqımen aytısıp jürmiz"

«Biz ötpeli kezeñniñ wrpağımız. Aralıq buınbız» deydi. «Bizdiñ buınnıñ basındağı jauapkerşilik jügi orasan» dep sezinedi. Köp oyları, konceptualdıq közqarastarı ağa buın tarapınan sınğa wşırauı mümkin. Al keleşek wrpaqqa qajet bolu-bolmauı ekitalay. Olarğa qazirdiñ özinde ayıp köp. «Wltşıl» dedi, endi «faşister» dep aşıq mälimdedi. Qanday ayıptı da köterip, memlekettik, eldik twrğıda eren eñbek etip jürgen buın. Eñ bastısı, bügingi sayasatqa, qoğamdı damıtuğa degen tıñ közqaras, özgeşe pikir, talmay izdenu bar. Endigi söz - aralıq buınnıñ körnekti ökili, sayasattanuşı, «Abay-aqparat» qoğamdıq qorınıñ vice-prezidenti Aydos Sarım mırzada.

«TIÑ ÄDEBIET, TIÑ TARIH, 
TIÑ PUBLICISTIKA KEREK»

- Qazaqtıñ ziyalı azamattarına «wltşıl» dep te, «faşist» dep te ayıp tağu ürdisi qayta beleñ aldı. Bir kezdegi imperiyalıq sayasattı eske tüsiredi. «Feysbukta» osı mäselege oray qazaqtildiler men orıstildiler arasında «soğıs» jürip jatır. Ekinşi jağınan, mwnday mälimdemelerge toytarıs bermey-aq ünsiz qoya salu kerek pe? «It üredi, keruen köşedi» dep...

«Biz ötpeli kezeñniñ wrpağımız. Aralıq buınbız» deydi. «Bizdiñ buınnıñ basındağı jauapkerşilik jügi orasan» dep sezinedi. Köp oyları, konceptualdıq közqarastarı ağa buın tarapınan sınğa wşırauı mümkin. Al keleşek wrpaqqa qajet bolu-bolmauı ekitalay. Olarğa qazirdiñ özinde ayıp köp. «Wltşıl» dedi, endi «faşister» dep aşıq mälimdedi. Qanday ayıptı da köterip, memlekettik, eldik twrğıda eren eñbek etip jürgen buın. Eñ bastısı, bügingi sayasatqa, qoğamdı damıtuğa degen tıñ közqaras, özgeşe pikir, talmay izdenu bar. Endigi söz - aralıq buınnıñ körnekti ökili, sayasattanuşı, «Abay-aqparat» qoğamdıq qorınıñ vice-prezidenti Aydos Sarım mırzada.

«TIÑ ÄDEBIET, TIÑ TARIH, 
TIÑ PUBLICISTIKA KEREK»

- Qazaqtıñ ziyalı azamattarına «wltşıl» dep te, «faşist» dep te ayıp tağu ürdisi qayta beleñ aldı. Bir kezdegi imperiyalıq sayasattı eske tüsiredi. «Feysbukta» osı mäselege oray qazaqtildiler men orıstildiler arasında «soğıs» jürip jatır. Ekinşi jağınan, mwnday mälimdemelerge toytarıs bermey-aq ünsiz qoya salu kerek pe? «It üredi, keruen köşedi» dep...

- Mäseleniñ mänisi tereñde. Biz anıq añ­ğarıp otırğan jayt: büginge deyin Qazaqstandağı dau-damay tek öz azamat­tarımızdıñ işki şaruası bolıp kelse, bügin bwğan Reseydiñ, orıstıñ belgili sayasattanuşıları, jurnalisteri men blogerleri tikeley aralasıp, tipti arandatuğa da tırısıp otır. Jaqında bizdiñ keybir telearnalarımız osınday «qarmaqqa» iligip, arandap ta qala jazdadı: orıstildi azamattar ğalamtorda «Okkupay pedofilyay» attı akciya wyımdastırğan. Şındığına kelgende, bwl bizdegi orıs wyımdarınıñ üş wyıqtasa tüsine kirmeytin şarua. Basqaşa aytqanda, Mäskeudiñ tarapınan tehnologiyalıq twrğıdan wyımdastırılğan sayasi akciyası dep bağa beruge bolar. Añdap qarasaq, olardıñ tañdağan ornı da tegin emes: 28 panfilovşılar parki. Erjürek panfilovşılar eskertkişiniñ aldında orıstıñ 4-5 jigiti qazaqtıñ bir naşarın tauıp alıp, tepkilep jatır. Bwdan belgili bir deñgeyde simvoldıq mağına tabuğa boladı. Eger Qazaqstan men Resey şın mäninde eki aradağı kelisimderge say odaqtas memleketter bolsa, Reseydiñ işki jäne arnayı qızmet organdarı Qazaqstan jerinde agenttik aşu, aqparat jinausiyaqtı jwmıstardan bas tartuı tiis. Biz qazir Mäskeude, Tatarstanda nemese Başqwrtstanda «Sender täuelsizdik alu üşin küresiñder» dep ügit-nasihat jasaytın bolsaq, onda bwl Reseyge qarsı qasaqana jasağan is-äreket dep bağalanadı. Endeşe, nege Reseydiñ blogerleri, jurnalisteri, sayasatkerleri Qazaqstannıñ işki isine qol swğadı? Nege olar bizge aqıl üyretedi? Olar tipti bizdegi belgili bir toptardı üyretip, özimizdi özimizge qarsı aydap salıp otır.

- Sonda, sizdiñşe, Krasienkonıñ sizderdi «faşister» dep jariyalauı bireudiñ aytaqtauınan tuındağan äreket dep sanaysız ba?
- Birinşiden, aytaqtau. Ekinşiden, belgili bir wyımdastıru şaraları bar ekeni anıq qoy.
- Maqsattarı ne?
- Maqsattarı bireu-aq - bilikte, qoğamdıq ortada qazaq wltşıldarı turalı teris pikir-közqaras qalıptastıru. «Olar bizdiñ Reseymen odaqtas boluımızğa qarsı» degendey qoğamdıq pikir tudıru. Mısalı, ğalamtordağı dau-damayğa aralasıp jürgen azamattardıñ deni belgili bir kompaniyalarda, bankterde jetekşi qızmetterdi atqarıp otır. Eşqaysısı qarataban emes. Mısalı, Kreml'diñ TMD-ğa qatıstı sayasatın jüzege asıruğa atsalısqan Kolerov degen azamat bar. Ol Ukraina, Armeniya t.b. memleketterdegi jağdaydı uşıqtırdı, endi Qazaqstanğa kelip, «Regnum» degen aqparattıq agenttik qwradı da, sol arqılı belgili bir qoğamdıq pikir qalıptastıradı. Onıñ üstine, qazir Resey «qaytkende Qazaqstandı uısımnan şığarmaymın» dep orasan mol qarjı bölip jatır. Onıñ qomaqtılığı sonda, bizdiñ memlekettik tapsırıspen bölingen aqşa onıñ janında tükke twrmaydı. Ol qarjınıñ qazirdiñ özinde Qazaqstanğa kelip, dittegen jerine jetip jatqanın körip te, bilip te jürmiz. Keşe ğana sabılıp jürgen azamattar büginde bir-bir sayttıñ qwlağın wstap, bir-bir taldau ortalığın aşıp, «antifaşistik komitet» degendi qwrıp aldı. Kezinde Ukrainadağı «antifaşistik komitet» degen wyımnıñ köşirmesi ispettes. Bizdegi «antifaşister» osı Ukrainadağı jalğan wyımğa müşe bolıp, «Qazaqstanda da faşizm damıp keledi» degen äñgime aytıp jür. Esteriñizde bolsa, 37-jılı atılıp, bası aydauğa tüsken Alaş azamattarı ne «japon tıñşısı» ne «faşist» degen ayıptarmen wstalğanı belgili. Ötken jılı Mwstafa Şoqaydı, oğan qatıstı söz aytqan azamattardı «faşist» dep küye jağuğa tırısqandar boldı. Qwdayğa şükir, bizdiñ ziyalı qauımnıñ da, qazaq baspasöziniñ de auızbirşiligi basım tüsip, wlt qaharmanın aqtap aldıq. 
- Qazaqstan aqparat keñistiginiñ qanşa payızı Reseydiñ ıqpalında dep oylaysız? Ğalamtordı qosa alğanda?
- Osıdan birer jıl bwrın sol kezdegi prem'er-ministr Kärim Mäsimovtiñ aytqan sözi bar edi: «elimizdiñ 55-60 payızı Resey aqparat narığınıñ ıqpalında» degen. Sonşa halıq Reseydiñ telearnaların körip, Reseydiñ gazetterin oqidı. Jalpı, Qazaqstandağı orıstildi internetti de men «Kaznet» dep sanamaymın, ol Runettiñ jalğası ğana. Bayqap qarasañız, Qazaqstandağı orıstildi iri jobalardıñ köbisin jasağan - Reseydiñ top-menedjerleri. Samaradan t.b. qalalardan kelgen belgili bir sayasattı, belgili bir közqarastı tıqpalap jürgen azamattar. 
- Endeşe, bwğan qarsı qalay küresemiz? Ne isteu kerek?
- Birinşiden, bizdiñ Ükimet qanşa şekteu qoyğısı kelse de, belgili bir faktorlarğa baylanıstı qazirgi jağdaydı küştep özgerte almaydı. Bwl jerde bastı mindet tağı da qoğamnıñ özine, onıñ belsendi müşelerine, aynalıp kelgende, «wlttıq partiya» atalıp jürgen qazaq baspasözine kelip tireledi. Birinşiden, biz tıñ kontent, jaña aqparat közderin qwrıp, Reseydiñ aqparat qwraldarına balama jobalar jasauımız qajet. Mısalı, orıs tilinde därigerler saytı bar ma - qazaq tilinde därigerlerge arnalğan sapalı sayt aşıluı kerek, orıs tilinde bala men anağa arnalğan aqparat qwralı bar ma - sol mazmwnda qazaq tilinde de BAQ boluı şart. Ol, älbette, tek qazaq tilindegi balama emes, wlttıq salt-dästürdi däripteuge tiis, qazaqtıñ dünietanımına say dünielerdi nasihattauı kerek. Latın qarpi siyaqtı örkeniettik mañızı bar, qazaq sanasın bwrınğı otarlıq metropoliyadan şığarıp, Reseyge baylanğan kindikti kesetindey jwmıs atqaruğa tiispiz. Töl telearnalardı, töl baspasözdi, qazaq ğalamtorın bäsekege qabiletti etu arqılı kürese alamız. Biz - aralıq kezeñde ömir sürip jatqan wrpaqpız. Keler wrpaqtıñ jolın aşıp beretin ötpeli buınbız. Sonı ayqın tüsinuimiz kerek. Aldağı uaqıtta mektep tabaldırığın endi attaytın qazaq balaları sauatın kirillicada emes, latın qarpimen aşuı tiis. Bwl - ülken jauapkerşilikti talap etetin jwmıs. Ekinşiden, köp närse özimizdiñ tarihi jäne älemdik procesterdi dwrıs tüysinuimizge baylanıstı. Bügingi küni örkeniettik twrğıda tarihi, mädeni taqırıptarda pikir almasudı bastau kerek. Taptauırın bolğan eki-üş mäseleniñ töñireginen şığıp, ne özin kemsituge dayın twratın, ne jalğan illyuziyağa berilip, daraqı qalıpqa tüsiretin minezden arılu qajet. Onıñ ornına ğalamdıq deñgeyde oy qorıtuğa sebep bolatın tıñ taqırıptardı tauıp, sol arqılı şın mäninde öz tarihımız özimizge ruh beretin, Qazaqstandağı ülken procesterdiñ ruhani negizin qamtamasız etetin saliqalı pikirtalastar jürgizu kerek. Jaqında biz eldegi ziyatkerlik pikirsayıs klubtarınıñ jetekşilerin Almatı qalasına jinap, «bärimizge ortaq internet-resurs jasayıq» degen wsınıs ayttıq. Ärqaysımız jeke-dara däruiş bolmay, wlt üşin ortaq özekti mäselelerdi birge talqılap üyreneyik degen ideya. Bwl, äsirese, aymaqtıq klubtar üşin öte tiimdi. Sebebi olar üşin pikirsayısqa şaqıratın közi aşıq ziyalı qauımnıñ sanı men sapası oblıs ortalığınıñ aumağımen ğana şekteledi. Al ortaq internet-resurs ärbir mäseleniñ eldiñ barlıq aymaqtarında jañğıruına jol aşadı, alıs aymaqtağı jastar basqa oblıstağı, ortalıqtağı zamandastarınıñ ne talqılap, ne aytıp jürgeninen qwlağdar bolıp otıradı. Osınday äreket arqılı qoğamdıq intellektualdı orta qalıptastıruğa bolar edi. Osınday ortadan ğana tıñ ädebiet, tıñ tarih, tıñ jurnalistika, tıñ publicistika tuındaydı. Bwlay bolmasa, özara «Men qarsımın, men qoldaymın» deytin sapasız äñgime-daudıñ deñgeyinen aspay qalamız. Meniñ oyımşa, bügingi bastı mäsele - erteñgi küni memlekettiñ tizginin qolına alar wrpaqtıñ boyında şın mäninde sapalı deñgeyde oylana bilu, söz saptay bilu, oqi bilu mädenietin qalıptastıru. Orısta mınaday jaman söz bar: «mesteçkovıy» degen: yağni, öz auılı, ot bası, oşaq qası mañınan, öz aymağınıñ auqımınan şığa almaytın bolsaq, onda belgili bir qoğamdıq-populistik, «Şıñğıshan qazaq pa, joq qazaq emes pe?» degen qazaq joq kezde özekti bolğan mäselelerge baylanıstı daulasudan arığa bara almay qalamız. 

«BİZDİ ALSA, İŞKİ JAU ALADI»

- «Öz qazanında qaynağan» demekşi... Qalay degenmen de, tildik bölinis jağınan alğanda bir-birimen qabıspaytın, işki qaynauı eki bölek lager' bar bizde. Mısalı, latın qarpine qatıstı bolsın, meyli siz aytqan Şıñğıs hannıñ tegi turalı dau bolsın - bwl tek qazaq qoğamdıq ortasında talqılanatın, sonda ğana tıñdalatın, sonda ğana twjırımdalatın taqırıptar. Al Qazaqstandağı orıstildi qoğamdı qazaqqa qatıstı taqırıptar tolğandırmaydı.
- Bwl tabiği procester. Meyli jaqsı bolsın, ne jaman bolsın, qazaq tilindegi internet pen qazaq baspasöziniñ bir erekşeligi bar: qazaqtardıñ sanı basım, olar - köpşilik. Köptiñ işindegi qaynau men azşılıqtıñ qaynau temperaturası arasındağı ayırmaşılıqtı salıstıruğa kelmeydi. 
- Azşılıqtıñ ar jağında körşiler twr ğoy...
- Twra bersin. Negizgi qoğamdıq procesterdiñ damu ürdisin anıqtaytın eki wstın bar: tarih jäne demografiya. Bwlar qazaqtıñ jağında. Şındap kelgende, endi biz bwdan bılay «Küni erteñ orıstarmen bolaşaqta qarım-qatınasımız qalay boladı?» dep oylağannan göri, küni erteñ san jağınan orıstardan äldeqayda basım tüsetin Qazaqstandağı özbek pen wyğır diasporalarımen qanday qarım-qatınas qwramız?» degen mäselege köbirek alañdauğa tiispiz. Osı qarqınmen köbeye berse, Qazaqstandağı özbekterdiñ sanı aldağı 10-15 jılda 8-10 payızğa jetui mümkin. Mwnday tabiği ösim qazaqtarda da joq. Onıñ üstine, Özbekstannıñ jastarı mümkindiginşe Qazaqstanğa kelip, osında jwmıs istep, üylenip, twraqtap qaluğa tırısadı. Sebebi olarda öz elderinde käsipkerlikpen aynalısuğa, kürektep tabıs tabuğa jağday joq. Keybiriniñ Qazaqstandağı biznesi arqılı Özbekstandağı otbasın asırap jatqan jayı da bar. Sondıqtan aldağı on-on bes jılda jağday qalay özgeredi degendi qaperde wstau qajet. Bügingi Resey de, bügingi Qıtay da mäñgilik emes. Keşegi küni adam sengisiz ürdister köz aldımızda jüzege asıp jatır. Osıdan 20 jıl bwrın Amerikanı qara näsildi basqaradı dese, eşkim senbes edi. Osığan deyin Rim papası öz tağınan erikti türde bas tartadı dese de, senbes edi. YAğni, zaman da, qoğam da özgerude. Keşegi zaman - imperiyalardıñ däuiri bolsa, endi olar kelmes­ke ketti. Tıñ formattar düniege kelip jatır.
Biz älemdi, aynaladağı qwbılıstardı dwrıs tüsine biluimiz kerek. Äzirge älemdi tüsinbek tügili, özimizdiñ kişkentay ğana keñistigimizdegi ürdisterdi dwrıs tüsinip, tüysine alğan joqpız. Wlttı wlt etetin eki wstın bar: birinşisi - tarih, wlttıñ bağıt-bağdarın ekşeytin, soğan negizdeme bolatın faktor. Ekinşisi - geografiya. Geosayasatta mınanday naqıl bar: «Öz eliniñ geografiyasın bilgen adam onıñ sırtqı sayasatın da anıqtay biledi» degen. Bizdiñ sırtqı sayasatımızda Keñes zamanınan kele jatqan mifter äli küşin joyğan joq. Oğan qosa bügingi Resey taratıp, bizge tañıp otırğan mifter bar. Onıñ biri Qıtayğa qarsı aydap salu t.s.s. Bir ğana mısal. «Aqırzaman bolarda qara qıtay qaptaydı» dep özimizdi-özimiz qorqıtamız. Şın mäninde, bwl mätelde aytılğan qara qıtaydıñ bügingi qıtayğa eş qatısı joq, olar türkiler däuirinde, XI ğasırda ömir sürgen halıq. Bir kezdegi jaugerşilik, şapqınşılıq zamanında tuğan mätel odan beri toğız ğasır ötse de sanadan öşken joq. Anığın aytqanda, qazirgi Qıtaydıñ öz işki mäselesi basınan asadı. Bügingi Qıtay jastarı äsirewltşıl bolıp ösip keledi. Erte me, keş pe olar bas köterip, eldi töñkerui mümkin. Bwl elde tabısı künine 1 dollardan aspaytın 600 mln. adam bar. YAğni, äleumettik teñsizdik mäselesi uşığıp twr. Ötken jılı Qıtay ükimeti Japon memleketine qarsı ädeyi akciya wyımdastırdı. Bwl äreket halıqtıñ nazarın basqa jaqqa bwru üşin jasaldı. Kedeylerge sırttan jau tauıp beru kerek, äytpese özin töñkerip tastaydı. Qıtayda ötken jılı 10 mıñnan astam adam narazılıq akciyasına şıqqan şeruler sanı 1000-ğa jetken. Onıñ üstine, Qıtay öziniñ energetikalıq qauipsizdigin qamtamasız etu üşin Şıñjañğa milliardtağan investiciya qwyıp jatır. Jañadan qalalar salıp, işki Qıtaydan milliondağan adamdardı köşirip jatır. Bügingi küni Qıtay ekonomikası köp jağdayda mwnayğa täueldi. Sondıqtan olar bizdiñ kompaniyalarğa investiciya salıp, täuelsiz gaz-mwnay qwbırın tartuğa müddeli. Qalay degenmen de, Qıtay - alpauıt derjava. Osınday alpauıttıñ janında otırıp, memlekettigimizdi qalay saqtaymız degen mäseleni de oylauımız kerek. Bwğan deyingi tarihtan alğan sabağımız - aydaharğa da, ayuğa da senuge bolmaydı. HH ğasırdan alğan sabağımız - jalpı, öziñnen küşti körşiñe senuge bolmaydı degendi miımızğa jazıp alu kerek. Olardan qorqıp, bwğa berudiñ de qajeti joq. 1994 jılı Qazaqstan öziniñ yadrolıq potencialınan bas tartqanda, bes yadrolıq derjava bizdiñ qauipsizdigimizge kepildik bergen. Sol bes eldiñ biri - Qıtay. Bizdiñ qazirgi mindetimiz - AQŞ, Wlıbritaniya, Qıtay, Franciya, Germaniya, Resey, Ündistanmen jäne Päkistanmen keñeytilgen mäñgi dostıq, qauipsizdikti qamtamasız etu twrğısınan jaña kelisim-şarttar jasau.
Resey bizdiñ elde öz ıqpalın saqtap qalğısı keledi. Biraq oğan resursı da, işki birligi de kemşin. Al bizdiñ işki birligimiz artqan jağdayda, öz twlğalarımız töñireginde toptasa alsaq, onda bizdi sırttan jau ala almaydı. Alsa, işki jau aladı. Qay zamanda da eşbir eldi sırttan kelgen düley küş jaulap alğan emes. İşki ıdırau, işki narazılıq sırtqı küşterdiñ basım tüsuine jol bergen. Mısalı, Irandı alayıqşı. Şın mäninde assimilyaciyağa tüsken el izdeseñiz, ol - Iran. Birneşe ret töl tilinen, dininen ayrılıp qala jazdağan el - Iran. Soğan qaramastan bügingi küni ülken därejege jetip otır. Nemese Irannıñ ata jauı Izrail'di alıñız. 2000 jıl bwrın joyılıp ketken memleketin qayta qwrıp, ömirde bolmağan tilin qayta tiriltip, qoldanısqa engizdi. Qazir bükil arabtıñ, älemniñ sayasatına ıqpal etip otırğan kişkentay ğana memleket. Ras, qolında atom qaruı bar. Osı twrğıda biz de oylanuımız kerek. Bügingi alpauıt elderdiñ nieti özgermese, onda bälkim bizge de atom qaruı turalı pikirtalastı qoğamdıq därejege şığaru kerek bolar. Bwl «biz de atom qaruın jasayıq» degen söz emes, biraq älemdik derjavalarmen teñ därejede söylesu üşin, öz müddemizdi qorğau üşin bizge küşti argumentter kerek. Sonıñ biri - yadrolıq argument. Bügingi küni AQŞ ta, basqalar da kişkentay memleketterdiñ atom qaruına ie boluına üzildi-kesildi qarsı. Osı arada Soltüstik Koreyanıñ atomdıq bağdarlaması bir memleketti asırap otırğanın aytuğa tiispiz. Erte me, keş pe osı bağdarlama Soltüstik Koreyanıñ tübine jetui de ıqtimal. Al bügin Soltüstik Koreya atom qaruına sınaq ötkizgen sayın, AQŞ olarğa kürişti köptep tasıp, kelisimge keluge tırısıp jatır. Bügingi älemdik tendenciya osınday.

«QAZAQ - TEK MENİÑ 
MENŞİGİM EMES»

- Qazaqtildi men orıstildi qoğamnıñ arasında türli wğımdarğa qatıstı qayşılıq bar ekeni anıq. Äytse de, qazaqtildi qoğamnıñ öz işinde wğımğa qatıstı dau-damaydıñ bar ekenin de joqqa şığara almaymız. Almatıda Jurnalis­ter etikası talqılanğan kezde «wlt, wlttıq» degen wğımdar ayasına baylanıs­tı tuğan dau, pikirtalas osınıñ anıq ayğağı. «Wlt» sözi «nation», yağni memleket degendi meñzeydi. «Wlttıq qauipsizdik» turalı aytqanda memlekettik qauipsizdik dep tüsinemiz de, al «wlttıq müdde, wlttıq mäsele, wlttıq baspasöz» degen mäseleler tek qazaq wltına qatıstı siyaqtı körinedi.
- Ärine, Qazaq wlttıq universiteti degenniñ özi tek qazaq oqitın bilim ordası emes qoy.
- Endeşe, «wlttıq» degen wğımnıñ özimiz üşin mağınasın anıqtap aluımız kerek siyaqtı.
- Sözdiñ törkinin, tarihın tüysine bilu kerek qoy. Uaqıt öte kele sözdiñ, söz arqılı wğımdardıñ mağınası özgerip, qwbılıp jatır. Al biz Keñes zamanındağı wğımdardan ajıramay kele jatırmız. Qazaqstanda twrıp jatqan twrğındardıñ bäri - bir wlt, ol - qazaq wltı dep jürmiz. Qazaq tek meniñ nemese meniñ etnosımnıñ menşigi emes. Ol - memlekettiñ atauı, bizdiñ azamattığımızdı, bizdiñ bolmısımız ben twrmısımızdı anıqtaytın qasietti wğım. Al Keñes zamanında wlt degen wğım moyındalğan joq. Onıñ ornına, wltqa qatıstı işki qwbılıstardı joqqa şığarıp, «wltşıldıqqa» qarsı küresti. Qazaqtıñ äñgimesin, mwñın aytqandardıñ bärin «sen - wltşılsıñ» dep qudaladı. Sol zamannan beri kele jatqan «wlt» degen sözge qatıstı qayşılıq äli de bar. Keñes ükimetiniñ himeralıq ädisi «Biz wlt degendi moyındamaymız» degenge sayatın. Biraq bir külkili jayt, olar öz klassikterin özderi oqımağan siyaqtı. Proletarlardıñ birligin wran etti, biraq orıs wltınıñ üstemdigin qoldadı. Sözsiz, keşegi men bügingi formattardıñ qayşılığı bayqaladı. Sekseninşi jıldarı Brejnev bılay degen: «Biz ğasırlar boyı kele jatqan wlt mäselesin tübegeyli şeştik, älemge «Keñes halqı» degen jaña qwrılımdı alıp keldik» degen. Büginde biz äli «Keñes halqımen» aytısıp jürmiz. Sol zamannıñ elesinen äli qwtılğan joqpız, äli de ötpeli kezeñde, beyuaqıtta ömir sürip jatırmız. Oğan qosa qazirgi zaman talabına say jaña wğımdar, jaña formattar bar. Bağana aytıp ketken tarih pen demografiya özdiginen-aq bwl ürdisterge özgeris engizip jatır. 
- Öziñiz «wlttıq müdde» degendi qalay tüsinesiz?
- Wlt degenniñ özi - memlekettiñ sinonimi. Älemde jeti mıñ til bar, yağni 7000 etnos bar degen söz. Onıñ 200-ine ğana wlt bolıp, memleket qwru baqıtı bwyırdı. 2050 jılğa deyin 7000 tildiñ jartısı joyıladı. Künine bir til joğaluda deydi ğalımdar. CRU siyaqtı wyımdardıñ «Bolaşaqta qanday memleketter saqtalıp qaladı» degen taqırıpta jasağan boljamdarında Qazaqstan bar eken, şükir. Al Resey ol tizimde joq.
- Oğan deyin Resey Federaciyası ıdırap kete me sonda?
- Mwnı tarihşı, äleumettanuşı mamandar aşıq aytıp jür: Reseydiñ imperiya ekeni, kezinde territoriyasın keñeytip alğanı ras, biraq endi onı saqtap qalu-qalması ekitalay. Sibirdi alıp qarañız, onda Resey halqınıñ bes payızı ğana twradı.
Büginde orıstıñ gazetin oqıp, onıñ aqparatın twşınıp, sol arqılı söz saptau, oylanu, belgili bir koncepciya jasau - orıs ıqpalında jüre beru degen söz ğoy. Til - tek qarım-qatınastıñ emes, sol tilde oylau jüyesin, onıñ ömirge degen közqarastı qalıptastıratın funkciyası bar ğoy. Sondıqtan kezindegi köşpeli däuirge tän bay tildik qorımız bar dep maqtanıp qana qoymay, qazirgi zamanğa say talaptardı da oylanuımız qajet. Qazir bizge jaña däuirge say tıñ ädebiet, tıñ filosofiyalıq közqaras kerek. Qazirgi jas jazuşılardıñ özi äli künge agrarlıq sanağa say jazadı. Jas jazuşılardıñ qalada jürgenine jiırma jıldan assa da, olar äli de qalalıq mentalitetke say jazuğa, qala ädebietin jasauğa beyimdele almay jatır. Jazğandarı ötken ömirge, auıl­da ötken balalıq şağına barıp tirele beredi. Qazaqtanıp jatqan qalalıq mädenietke say qalalıq roman, qalalıq hikayat, qalalıq fentezi joqtıñ qası. Bügingi kitap dükenine barsañız, orıs fentezi kitaptarın oqısañız, ğarıştı igerip jatqan - orıs, älemdi bilep twrğan - orıs. Jalğan illyuziya bolsa da, olar osı ädebiet arqılı orıs jastarına belgili bir deñgeyde orıs üstemdiginiñ ideologiyasın siñirip jatır. Mwnday jantalastıñ tüp sebebi de tüsinikti. Qazir orıstıñ işki jağdayı öte kürdeli. Olar älemdi, TMD-nı, odan qalsa, Ortalıq Aziyanı bileymiz dep, öziniñ işki birliginen ayrılıp qaldı. Şındığında, on jeti - on segizinşi ğasırdağı orıstıñ halıq änderin nemese epostarın aytıp beriñizşi - joq. Osı bos keñistikti olar keñestik zamandağı «Mosfil'm», «Lenfil'mderdiñ» tuındıları arqılı, qoldan jasalğan ädebiet arqılı toltırıp otır. Putinniñ sayasatı dwrıs bolsın, bwrıs bolsın, bügingi orıs halqınıñ alpıs payızı onı qoldap, oğan dauıs beredi. Öytkeni ol «Biz - älemdi tirep twrğan eñsesi biik wltpız» deydi. Osınday sözder aldağı jiırma jılda orıstıñ özin-özi kötermeleuine negiz boladı. Ekonomikası oñıp twrğan joq, biz siyaqtı mwnay men gazğa qarap otırsa da, öziniñ işki kolliziyasına qaramastan, wlttıq birlikti saqtap otır. Resey Federativti memleket formasınan auıtqıp, wlttıq unitarlı memleket qwrıp jatır. Öytkeni HH ğasırda jaqsı bolsın, jaman bolsın, wlttıq memleketten wtımdı formanı eşkim oylap tapqan joq. Bwl erejege sıymaytın bir-eki ğana memleket bar. Biz de osı därejege jetip, şın mänindegi Qazaq wlttıq memleketin qwrsaq, onıñ işinde qordalanğan işki mäselelerdi wltaralıq, dinaralıq, tipti Islamnıñ öz işinde qordalanğan mäselelerdi aldağı on - on bes jılda birinen soñ birin şeşe alsaq, öziniñ işki etnostarına qwrmetpen qaraytın demokratiyalıq, wlttıq memleket qwruğa mümkindigimiz bar.
Al öz işki mäselemizge oralsaq, «wlt» degen sözden qaşpauımız kerek. Osıdan bes-altı jıl bwrın qazaq şeneunikteri «wlt» degen sözdi aytudan qaşqaqtaytın. «Halıq» deytin, basqa deytin. Endi qoğamdıq pikirdiñ, baspasözdiñ ıqpalınan bolar, Prezidentten bastap, memlekettik qwrılımdar, «bizdiñ wlt» degen mäseleni qorıqpay aytıp jür. Äli de bolsa, bwl sözge ärkim ärtürli reñk bere söyleydi. Keşegi «keñes halqı» äli de ötken ğasırdağı sekseninşi jıldardağı qarım-qatınastı qayta tiriltuge, onıñ işinde orıs tiliniñ ıqpalın saqtap qaluğa nietti. Bwl format küni erteñ joyıladı, ol da ötpeli.
Sözdiñ anığı - wlttıñ bolaşağın oylağan ğalımdar büginde Qazaqstanda twrıp jatqan orıstildilerdi mwqiyat zertteui qajet. Olar - bügin bar, al erteñ ğayıp bolıp, birjola joyılatın format. Men orıs tilinde jazatın aqın, jazuşılarmen aralas-qwralaspın. Öz jerimizde ömir sürip jatqanımızğa şükirşilik aytsaq ta, tek özimizben-özimiz twyıqtalıp qaludan saqtanuımız kerek. Ol belgili bir därejede salğırttıqqa äkelui mümkin.
Biz äli de öz mwratına jetken wlt emespiz. Özimizdi qayrap, qajay twruımız kerek. Keşe «Oyan, qazaq!» desek, endi «Oylan, qazaq!» deytin kezeñ tudı. Bizde köptegen özgerister qatar, bir-birimen qabattasıp, qayşılasıp damıp jatır. Qalay wlt bolamız, qalay qaray damimız degen mäseleler özekti.

«ORISTİLDİ QAZAQTARDI 
ÜYİRİNE QAYTARU KEREK»

- Qazaqstandı bolaşaqta Qazaq Respub­likası dep atau turalı äñgime anda-sanda qılañ berip qaladı. Osı oy jüzege asa ma?
- Bügingi Qazaqstan degen sözdiñ taza tavtologiyası ğoy. 
- Tavtologiya bolsa da, osıdan birneşe jıl bwrın «qazaqstandıq wlt» degen mäseleden ülken dau tuğan joq pa...
- Iä, eki ay boyı kabinetten şıqpay, dau­lasıp otırıp, aqırı onı keri ısırdıq.
- ...degenmen qauip äli de bar.
- Meniñşe, aldağı on älde on bes jılda biz Qazaq Respublikası degen atauğa oralamız. Oğan eş kümänim joq.
- Osı orayda, jurnalisterdiñ özi qayşılıqqa wrınıp jatatının aytu kerek. Orıs nemese batıs baspasözi etnosına qaramastan «qazaq şeneunigi», «qazaq sportşısı», «qazaq änşisi» dep jazsa, özimizdiñ orıstildi jurnalister, keyde qazaq jurnalisteriniñ özderi «qazaqstandıq şeneunik, qazaqstandıq sportşı» dep jazadı. Eger memlekettiñ atı Qazaq Respublikası bolsa, mwnday wğımdıq qayşılıqtar bolmas pa edi?
- Şındap kelgende, Qazaqstan dep atala berse de, biz aytqan mäselelerdi jüzege asıra beruge boladı. Mısalı, Päkistan, Özbekstan. Ötkende bireuler internette pikir qaldırıptı: «eger Serik Säpiev altın almağanda, aldıñğı altı altınnıñ qadiri bolmas edi» dep. Olay emes! Il'ya Il'in de Qazaqstannıñ azamatı. Künderdiñ küninde ol sportşılardıñ atı wmıtıluı mümkin, al Qazaqstan qwrama komandasınıñ London olimpiadasında jeti altın medal' alğanı tarihta qaladı. YAğni, qazaqstandıq pa, ol - qazaq. Bwl twrğıdan kelgende, keñ boluımız kerek.
Biz äli damu üstindegi wltpız. Ötken ğasırdıñ otızınşı jıldarında otırıq­şı halıq bola bastadıq, biraq aqın-jazuşılarımız «Bizdiñ mädeniet pen ädebiettiñ negizgi twtınuşısı auılda» degen wğımmen ömir sürip jatır. Qazaqtıñ büginge deyin jazılğan romandarın alıp qarañız, qazirgi qazaq poeziyasın tıñdañız - bäri auılğa qatıstı. Wlt boludıñ bastı şartı - qazirgi qazaq mädenietine, qazaq ädebietine bügingi zamanğa say tıñ közqaras engizu kerek. Biz qalalıq twrğındarğa orıs, älemdik ädebiet pen mädenietke para-par dünie bermesek, qala qazaqılanbaydı. Osı kezge deyin qazaqtar qalanı jaulap aluğa mäjbür boldı, qalada tirkeuge twrudıñ özi qazaqtar üşin qiyamet-qayım bolatın. Mwnday ürdis äli de bar. Qala qazaqılanğannan keyin, soğan säykes qazaq tiliniñ üstemdigine jol aşatın belgili bir qarım-qatınas qalıptasadı. Al biz kitap, gazetti qazaqşa oqıp, qoy soyğanda ğana qazaq bolıp, al komp'yutermen jwmıs istegende orısşağa, älemdik ädebietti, örkenietti igergende ağılşınşağa köşsek, onda bwl damudıñ körsetkişi emes.
Aqın-jazuşılar, ziyalı qauım «wlt» turalı aytqanda mına närseni tüsinse - Qazaq degen meniñ nemese sizdiñ, tipti qazaq etnosınıñ menşigi emes. Ol - memlekettiñ atauı. Biz töl mädenietimizdegi tıñ tuındılar arqılı Qazaqstanda twrıp jatqan özge de etnostardı qazaq boluğa tartuımız kerek. Şındığın aytqanda, osılay ğana köptegen qayşılıqtardı şeşuge, köp kedergilerdi joyuğa boladı. Ekinşi jağınan, bizdiñ ziyalı qauım arasında memleketke tım arqa süyegisi keletin mentalitet bar. Äli künge deyin memleketke iek artadı, äli künge qalamaqı mäselesin aytadı. Narıq zamanında eşkimniñ jazuşı bolğanı qazaqqa mindet emes. Mıqtı jazuşısıñ ba, seniñ jazğan dünieleriñdi jwrt kitap dükenderinen talasıp jürip satıp alıp, üyiñnen kitabıñdı wrlap ketse de nemese ğalamtordan bolsın izdep jürip oqısın. Bwlay bolmasa, seniñ aqın ne jazuşı bolu peşeneñe jazılğan närse emes. Aqın-jazuşığa «öz talantımen jarıp şığasıñ, narıqtı öz tuındıñmen jaulap alasıñ» degendi moyındatuımız kerek. Büginde 800-dey aqın-jazuşımız bar. Jartısınıñ şığarmaların oqıdım dep ayta alamın. Biraq olardıñ jazğanına meniñ köñilim tolmaydı. Öytkeni men älemdik ozıq ädebietti oqimın. Qazaq ädebietiniñ sonday deñgeyge jetkenin qalaymın. Al HİH-HH ğasırdağı format-tüsiniktermen HHİ ğasırda damitın wlttı soğan say damuğa mindetteu, soğan şaqıru, yağni, qazaqtıñ bolmısın özgertu, latın qarpine köşu, jaña örkenietttik keñistikke ötuge kedergi bolıp, wlttı wstap otıru - köregendiliktiñ belgisi emes. «Meniñ 60-jıldarı jazğan şığarmamdı keleşek wrpaq oqi almay qaladı» deu - parasattılıq emes.
Aqparattıq tehnologiyalar zamanında tas ğasırınan beri bastau alatın bükil adamzattıq ruhani mwranı qazirgi älemdik qoğam är üş jıl sayın öndirip otıradı eken. Büginde qazaq gazetteriniñ sanı arttı. YAğni eger sanğa, yağni bayttar men kilobayttarğa salsaq, soñğı üş jılda qazirgi qazaq gazetteri, teledidarı, qazaq televideniesi, interneti, qazaq kinostudiyaları osığan deyingi bükil qazaq ädebieti jasağan dünieni kölem jağınan basıp ozdı degen söz. Soñğı jiırma jılda qazaq tilinde öndirilgen aqparat sonau mıñ jılda jazılğan aqparattan birneşe ese köp ekeni anıq. «Latın qarpine köşsek, bwğan deyingi ruhani mwramızdan köz jazıp qalamız» degen qorqınışqa kelsek. Kezinde arab jazuınan latın qarpine küştep köşirudiñ astarında qazaqtı dinnen şığaru sayasatı jattı. Latınğa köşip, bir wrpaq auısqannan keyin, birjola orıstandıru üşin kirill qarpine köşirdi. Ötkende sizdiñ gazettiñ janınan aşılğan «Aldaspan» klubınıñ alğaşqı otırısında ğalımdar osı mäseleni jaqsı ayttı - bügingi qazaq älipbii degenimizdiñ özi qazaqqa tän emes. İşindegi özimizge tiesili jeti-segiz äripter bolmasa, ol - negizinen orıs-qazaq. Sondıqtan bwl qaripte qala bersek, qazaq tiliniñ özge tilge qarsılasu qabileti, işki immuniteti jıldan jılğa älsirey beredi. Onıñ üstine aldağı on, on bes jılda bügingi Reseydiñ aqparattıq, simvolikalıq ıqpalınan tolıq şığamız deytin bolsaq, osı memlekette ömir süretin basqa etnostardı qazaqtandıramız deytin bolsaq, onda bwl keñistikten şığuımız kerek. 
Aldağı bes-on jıldağı tağı bir ülken mindet - Qazaqstandağı orıstildi qazaqtardı qaytadan qatarımızğa qosu, üyirine qaytaru. Olardı bölip, alalaudan payda tappaymız. Olardı tıñ koncepciya, aqıl-parasatpen on orap alayıqşı. Kedendik odaqqa qarsılıq, otarsızdandıru procesteri qazaqtıñ birligin küşeytip jatqan ürdister. Biraq arağa jik salıp, özimizdi-özimiz älsiretip aludan saqtanayıq.
- Sonda wlttı ne biriktiredi? Til birligi joq - ekige jarılğan, dinniñ birligi de bayqalmaydı - bir Islamnıñ özi Qazaqstanda türli mäzhab, türli ağımdarğa bölindi... Sonda bizdi biriktiretin wstın ne?
- Wlttı biriktiru qiın şarua ekenin moyındayıq. Barşanı bir ğana ideyağa bağındıru tüptiñ tübinde qiyanat ta şığar. Jalpıwlttıq mäsele twrğısınan alğanda, dinniñ birligi üşin bir mäzhabqa şaqırayıq, basqalardıñ ıqpalınan şığarayıq. Biraq olar jiırma jıldan beri qoğamımızğa, twrmısımızğa dendep enip ketti, endi olardıñ keybirinen bas tartu qiın boluı mümkin. Eger bir mäselede kelisimge kele almasaq, onda basqa bir mäselede toqaylasayıq, ortaq şeşim izdeyik. Til mäselesinde qayşılıq bar ekeni ras. Qaytalap aytayın, ol 10-15 jılda özdiginen şeşiletin mäsele. Biraq büginde tek osı mäseleni ğana jalaulata beretin bolsaq, ol qayşılıqtardı bäribir joya almaymız. Tağı bir este wstaytın jayt - eger jaqsılıqqa şaqırıp biriktire almasaq, onda ortaq jamanşılıqtan, qauipten qorqıp, birigetin kez de boladı. Bolaşaqtağı su mäselesi - etnosına qaramastan barşamızğa qatıstı. Endeşe, osını birge talqılaudı bastayıq. Meniñ aytpağım, wlttıq mäsele bir ğana taqırıptıñ, bir ğana wrannıñ töñireginde wylıqpauı kerek. Qoğamda talqılanatın taqırıptardıñ sanı köp boluı kerek, sonda közqarasımız üylesetin twstar da artadı.
- Aralıq buınbız degen oyıñız wnadı. Al täuelsizdikten keyin düniege kelgen, qazir kämelet jasına jetip qalğan wrpaq qanday dep oylaysız?
- Men bwğan optimistik twrğıdan qaraymın. Olar orıs tilin kereksinbeydi. Internettegi jastar latın qarpine qazirden bastap köşip ketken. Latınşada «tabula rasa» degen tirkes bar, qazaqşa mağınası «taza paraq» degendi bildiredi. Olardıñ sanası taza, boylarında ürey joq. Eger biz olarğa dwrıs bağıt bersek, qoğamda erkin oylau jüyesin qalıptastırsaq, ol buın biz jetpegen mwrattarğa jetedi.

Swhbattasqan 
Gülbiğaş OMAR

"Türkistan" gazeti

0 pikir