Jeksenbi, 15 Jeltoqsan 2019
Jañalıqtar 3172 0 pikir 31 Qañtar, 2014 sağat 06:15

ÜŞ TALŞIBIQ

A.S. Puşkin bir sözinde: «Sın – ädebiet pen öner tuındılarındağı swlulıq pen kemşilikterdi aşatın ğılım», – degen eken. Wlı aqınnıñ bwl pikirimen adamzat äldeqaşan kelisip qoyğan. Bäri de sınnıñ qajet ekenin, tipti sın aytılmağan şığarmanıñ tükke jaramsız, öli küyde tuğan närestedey küy keşetinin de jaqsı biledi.

Nwrbek Tüsiphan,
QazWU-diñ Qazaq ädebietiniñ tarihı men teoriyası kafedrasınıñ oqıtuşısı

A.S. Puşkin bir sözinde: «Sın – ädebiet pen öner tuındılarındağı swlulıq pen kemşilikterdi aşatın ğılım», – degen eken. Wlı aqınnıñ bwl pikirimen adamzat äldeqaşan kelisip qoyğan. Bäri de sınnıñ qajet ekenin, tipti sın aytılmağan şığarmanıñ tükke jaramsız, öli küyde tuğan närestedey küy keşetinin de jaqsı biledi.

Nwrbek Tüsiphan,
QazWU-diñ Qazaq ädebietiniñ tarihı men teoriyası kafedrasınıñ oqıtuşısı

Bizdiñ qazaq ädebietiniñ käsibi aqın-jazuşılarınıñ deni ädebietke sınşı retinde ayaq basqan. Bügingi saqa jazuşılardıñ köbi jas kezderinde talay märte sıni aytıs-tartıstarğa aralasıp, öz qarım-qabiletterin körsetken. Biraq täuelsizdik alğan soñ sın janrı da kenjelep qalğan edi. Ärine, sıni maqalalar jarıq körip jattı. Twraqtı türde sınşılıqpen aynalısqan, aynalısıp jürgen ağa-äpkelerimiz de joq emes. Men mwnda sınnıñ jazılmauınan bwrın onıñ eskerilmeuin aytqım kelip otır. Ädebi şığarma ömirge kelgen sätten bastap, onıñ egizindey talasa tuatın ädebi sın da keyingi jıldarı oqılmaytın bop ketti. Onıñ ornın kerisinşe, maqtau recenziyalar basıp aldı. Ädebi aytıs-tartıstar arqılı şınıqqan ağalarımız köp jağdayda ünsiz qaludı ädetke aynaldırdı. Ne araşa tüspeydi, ne janaşırlıq tanıtpaydı. Öner ataulı üşin ünsizdikten qatal jaza joq ekenin bile twra, jaq aşpay otırıp aladı. Nemqwraydılıq basım. Tipti, keybir ağa buın aqın-jazuşılar jastardıñ şığarmaların oqımaydı. Ädebi qwbılıstı jiti qadağalap otıratın qalamgerler sausaqpen sanarlıq. Onda da köbi qızmet babımen. Al, äldebir twlğanıñ pälen jası, tügen sıylığı degen sätte är gazetten mereytoy iesin maqtağan maqalalar jañbırdan soñğı sañırauqwlaqtay qaptaydı. Bwl ne sonda? Qazaq ädebieti qayda bara jatır? Ärkim özinşe tolğanadı, özinşe baylam jasaydı. Bäri de iştey şirığadı. Sırtqa şığaruğa jüreksinedi ne uaqıtı jetpeytinin sıltauratadı...
Mısal üşin, jas jazuşılar Almas Nüsip pen Älibek Bayboldıñ kitaptarı şıqqalı eki jıldıñ jüzi boldı. Jöndi, twşımdı sın aytqan eşkim joq. Talaptarınıñ beker bolğanı ma sonda? Talanttarınıñ qajeti joq pa älde? Al, jiırma beske tolmağan jas jigit Arman Älmenbettiñ roman jazğanı da eşkimdi eleñ etkize almağan-au, sirä!.. Nege? Qoyşıbek Mübäräk, Beybit Sarıbay, Maqsat Mälik, Ömirjan Äbdihalıq, Nwrlan Qabday, Miras Mwqaş sındı azamattar gazet-jurnaldarda köpten beri äñgime, povesterin bastırıp jür. Köbiniñ kitaptarı bar. Almaz Mırzahmet, Qalamger Azamat, Saltanat Minäyhan sındı jas jigitterdiñ jazbaların da ara-twra körip qalamız. Körgenimiz, oqığanımız üşin biz quanamız, jarıqqa şıqqanı üşin avtorlar da marqayadı. Dese de, avtorlardıñ ärbirimen söylese qalsañız bäri de ağa buınnan ädebi sın, tolımdı pikir kütedi. Qaralau emes, asıra maqtau emes. Kädimgi käsibi sındı añsaydı. Bwğan böget qanday? Eşkimniñ köñiline qaramay, biraq jeke basına tiispey, şınayı ädebi sın jaza alatın adam az ba qazaq ädebietinde? Az emes! Tek, den qoyıp, köñil audaru kerek.
«Jalın» jurnalında 1972 jılı «Turabi tribunası» dep atalatın arnayı ädebi sın aydarı aşılğan eken. Qarap twrsañız aydardıñ atı da ädemi aytılğan. Äsirese, sın janrın sorlatatın äreket – jaltaqtıq ekenin eskerip, tap basıp qoyılğan atau. Bügingi ädebi ortada däl osınday «Turabi tribunası» bolsa jäne «Tuğandıbi Imansızovtardıñ» jasırın, jımısqı äreketterin äşkereleytin arnayı «Turabi Tuğansızovtar» jwmıs istese. Qazirgi kezde ädebi şığarmağa şınayı süysinip emes, arnayı tapsırıspen sın, recenziya jazatın jayttar az kezdespeydi. Bwl ädebiet üşin – jegi qwrt. Bir qarağanda avtor men şığarmanıñ artıqşılıqtarın aytıp maqtap nemese kemşilikterin körsetip sınap jatqan sındı seziledi. Biraq tapsırıstıñ atı – tapsırıs. Tapsırıs jürgen jerde şınayı şabıt bwğa tüsedi. Aqın men jazuşı üşin şabıt qanday deñgeyde qajet bolatın bolsa, sınşı üşin de şabıttıñ sonşalıqtı mañızdı ekeni anıq. Şınayı önerdi ösiremiz desek – «sın şın bolsın!».
Mına söylemderdiñ avtorı bir qarağanda köbiñizge dürse qoya bergendey körineri haq. Biraq iştegi qınjılıs osınday. Köbiñizdi de osı saualdar tolğandıradı. Biz käsibi sınşı emespiz. Tipti, ädebiettiñ tabaldırığın da attağan joqpız. Biraq talpınısımızdıñ da joq emes ekenin jasırmaymız. «Jalmauız degen jaqsı at emes» degendey, sınşını da köp jağdayda şığarmaşılıq twlğaları jaqtıra bermeydi. Öytkeni, sınşı da adam, ol da şığarmaşılıq iesi. Qattı aytadı, batırıp söyleydi, wrlığın tauıp qoyadı, kerek bolsa keyde qatelesedi de. Mwnday qarım-qatınas kündelikti tirlikte de kezdesip jatadı. Sonıñ bärin bile twra ädebi sınğa özimizdi arnağımız keledi. Tauıp aytsaq qoldau, qatelesip ton pişsek janaşırlıq tüzetu kütemiz.
Ädebi sın maqsatında jazılğan alğaşqı maqalamızdı biz jas jazuşılar Almas Nüsip, Älibek Baybol jäne Arman Älmenbet şığarmaşılığına arnadıq. Maqalamızdıñ taqırıbın «Üş talşıbıq» dep qoydıq. Avtorlardı kemsitkenimiz emes. «Üş bäyterek» bolsın degen nietpen. Niet pen tilekke jetkizetin äueli Qwday, ekinşi qajırlı eñbek ekenin de bilemiz. Şıbıqtarğa när berip, diñin aqtaytın oqırman qauımnıñ jürekjardı lebizi bolmaq. İske sät!


 

İ Almas Nüsiptiñ

«Barlau» jinağın oqığanda

2011 jıldıñ qısı. Magistraturada oqıp jürgen şaq. Psihologiya päniniñ därisin tarih, jurnalistika, biologiya, filosofiya jäne filologiya fakul'tetteriniñ magistranttarı birigip tıñdaymız. Men ädettegidey keñ auditoriyanıñ artqı jağında otırğam. Kenet esikten asığıp-üsigip gruppalasım Almas Nüsip kirip keldi. Bärine bir qarap, jıldam amandastı da twp-tura meniñ janıma kep jayğastı. Qolındağı A4 formatındağı bir buma qağazdı aldıma tastay saldı da: «Nwreke! Mınanı oqıp, bir pikiriñdi aytşı. Aramızdağı azdap qara tanitın öziñsiñ ğoy», – dedi entige. Taqırıbı – «Tay», janrı – «hikayat» dep qoyılıptı. 40 şaqtı betti eki sağattıq däriste oqi salu mağan äste qiındıq tuğızğan joq. Sabaq ayaqtalğanşa soñğı betine şıqtım da, 15 minuttıq üzilisti paydalanıp, bir-eki auız sözben öz oyımdı ayttım. Sondağı Almastıñ bwl jazğanınan (avtordıñ özi keyin onı povest' dep jür) eñ bastı degen eki qwndılıqtı bayqadım. Birinşisi – hikayat bası artıq syujettermen bılğanbağan, oqiğalar men körinister bir-birimen qabısıp, astarlasıp jatır. Ekinşisi – jay söylem qwrılısı. Tipti, köp twstarında atau septigi basım. Bwğan deyin onıñ jazuşı Mwhtar Mağauindi pir twtıp, erekşe ıntığa oqitının añğarıp jüretinmin. Endi öziniñ jazğanınan da ağa jazuşınıñ söz saptası, söylem qwrau täsili anıq bayqaldı. Men osı twrğıdan jaña jazıp bastağan jastıñ özine deyingilerge elikteui zañdı qwbılıs ekenin tilge tiek etsem de, Almastıñ Mağauinşe söylem qwrastıruına kelispeytinimdi aşıq ayttım. Bar oyım – «besikten beli şıqpay jatıp, alıp bäyterektiñ köleñkesinde qalıp qoymasınşı» degen alañdauşılıq qana edi. Biraq Almas pışaq keskendey qılıp: «Men qaytalauğa wrınğan joqpın jäne wrınbaymın da. Meniki Mwhtar Mağauinnen müldem bölek», – dedi. Men Almas Nüsiptiñ jazuşılıq talabımen osılay tanısıp edim.
Arağa birneşe ay salıp «Tay» ataqtı «Jwldız» jurnalına basıldı. Tağı birer äñgimeleri de ğalamtorğa ilinip, gazetterge şıqtı. Bir jarım jılday ötken soñ Almas «Barlau» dep atalatın jinaq ta qwrastırıp ülgerdi. Özge jwrttı bilmeymin, birge oqığan kurstastarı, dostarı ayrıqşa şattandıq. Özinen qoltañba swrap, kitabın aldıq. Dosımızdıñ jazğanın oqımay, kezdese qalğanda qara bet bolmayıq dep, birneşe künde tügel paraqtadıq. Mağan äserli köringeni – avtordıñ elden estigen şağın äri qızıqtı oqiğasın jazuşılıq oy-qiyalımen damıta tüsip, tüpki män-mazmwnın saqtap, özge körinistermen bite qaynastırıp jiberetin eptiligi. Sonday-aq, key äñgimelerindegi keyipkerleri de tanıs. Özim künde körip jürgen jigitter. Mısal üşin, «Satqın» äñgimesindegi futbol janküyerleri, «aqırın jürip, anıq basatın» Mwrat, tipti, anau jalğa alğan päter de böten emes. Al «Dümşedegi» din men dil talası sonau Oñtüstik Koreyada bolğan qıp-qızıl daudıñ nätijesinen tuındağan şığarma ekenin «äsire dinşil keyipkerdiñ» özinen estigem. Sondıqtan «Barlaudıñ» işindegi key jağdaylardı, biraz keyipkerlerdi tügel bolmasa da jarım-jartılay biletin em. Alayda, mağan ayan osı jayttar jas jazuşınıñ qalamınan qalay örbigeni, qanday öñ alıp, qanday reñge boyalğanı jäne körkemdik şındıq qay öreden köringeni mañızdı edi. Jinaqqa osı sebepten de sıni twrğıda köz saldım.
«Satqında» aytılğan äñgimeniñ negizgi özegi – bügingi wrpaqtıñ «wltsızdanu» deytin jegi qwrtqa jem bolıp jatqanı jayındağı uayım. Biraq avtor uayımdı, qasiretti jeñil sözben, oynaqı syujetpen alıp şıqqan. «Euro-2012»-ni tamaşalap otırğan jigitter qazaq futbolınıñ bolaşağın söz etedi. Äñgime arasında Mwrat bir ağasınıñ bwdan birneşe jıl bwrın «Angliya-Qazaqstan» oyınınan soñ öziniñ jaqın dosın wrıp tastağanın aytıp qaladı. Eleñ etise qalğan jigitter älgi «futbol janküyerin» közben köruge ıntığadı. Aqırı üyine de izdep baradı. Oqiğa auılda bolğan eken. Köpten körispegen dostar azdap qızıp aladı da, futbol köruge otıradı. Qazaq ayaqdopşıları ädettegidey wtılıp jatadı. Osı kezde «Qazaqstan futbolınan äbden köñili qalğan bireu boluı kerek» Angliyağa jaqtasıptı. Onda da ağılşındardı jaqsı körgennen emes, deñgeyi tömen futbolşılardan wtılıp qalıp, wyatqa qalmasa eken deytin özinşe pälsapağa süyengen. Bwğan şıday almağan Sarjan jan dosın tepkige alıptı. Bar bolğanı sol ğana. Äñgimeniñ negizgi tiregi de osı oqiğa. Bir qarağanda auıl jigitteriniñ «araqqa qızıp alğan soñ itşe ırıldasıp, jwlısıp qalatın bayağı bir ädeti» degenge sayadı. Alayda, tili de, türi de qazaq azamattarınıñ keyingi kezderi wlttıq tüsinikten ajırap, iştey bolsa da öz wltın şınayı süyu, şınayı jaqsı köru sındı qarapayım wğımdardı wmıta bastağanın bayandağan äñgime.
Däl osı wlttıq tanımnan, wlttıq tamırdan qol üzip bara jatqanın «özderi de bayqamay jürgen jandar» turalı şığarma – «Dümşe» äñgimesi. Şınayı ömirde namazğa den qoyğan köptegen jastardıñ ata-babadan kele jatqan keybir salt-dästürge qırğiday tiip, ırım-tıyımdarın joqqa şığarıp jürgenderi jasırın emes. «Dümşedegi» namazhan da özge halıqtıñ oy-pikirin öz eliniñ bayırğı tanımınan artıq qoyğan azamat. Biraq mwnı keyipker moyındamaydı jäne «qazaq emespin, qazaq bop tuğanıma ökinem» deytindey essiz emes. Tek namazğa jığılğanına köp ötpese de qazaqtıñ key ädet-ğwrpına öz-özinen qalay qarsı şığıp qalğanın añğarmağan. Al onıñ bwl qılığın sırt köz bayqap otır. Söylese kele key pikirlerine tüzetu engizbek boladı. Alayda, dini tüsinigin wlttıq wstanımnan artıq qoyatın namazhan joldastarına boy bermeydi. Kerisinşe, jigitterdiñ özderin «imanğa keltirmek». Sol üşin azdap renjisip qaladı. Janjal Äbekeniñ auılında salınğalı jatqan su jaña meşitten bastaladı. «Bir auılğa bir meşit te jetedi ğoy. Onıñ ornına mektep, balabaqşa salğan dwrıs emes pe», – degen bir jigittiñ sözine aşulanıp ketken Äbeke köpke deyin köpirip söylep keledi de, aqırı bwrınğı ata-babaların «adasqandar» qatarınan bir-aq şığaradı. Bağanadan «Allanıñ atı aytılıp jatqan soñ» ündemey, sabır saqtap otırğan Bekeñ bwdan keyin müldem terisine sıymay, qarsı jauap qatadı. Wzaq eregestiñ aqırı birge oqitın jigitterdiñ arasına sızat tüsirip, ünsiz eki jaqqa taraumen ğana ayaqtaladı. «Mınalardı Alla tura jolğa bastasın» dep namazhan şığıp ketse, «biz tura joldamız jäne ata-babalarımız adasqandar emes» dep özge dostar qalıp qoyadı. Äñgimeni oqıp otırğan adamnıñ däl osınday oqiğanı özi de bastan äldeneşe ret keşirgeni ötirik emes. Äsirese, soñğı on jıldıñ kölemi tipten köbeyip ketti. Qayda barsaq ta, qay ortağa tüssek te din men dil taqırıbı örşip twr. Bir kezderi «äsire dinşil» atanuğa şaq qalğan özimiz de keyin «jönge» keldik. Demek, äñgime şınayı ömirden özimiz közben körip, kündelikti kuä bolıp jürgen qarapayım jayttardan twradı. Mwnı – jazuşınıñ oqırmanmen jaqındasu täsili dep wqsaq ta, tüp tamırı – keyingi qazaq jastarınıñ dini fanatizmge oylanbay-aq bas swğıp ketkenin aşına otırıp suretteu. Degenmen, äñgimeniñ «asığıs äri tolıq ileui qanbay twrıp» jazılğanı jäne tağı bir oy eleginen ötpey jatıp basılıp qoyğanı añğa­rıladı. Bizdiñ payımdauımızşa – bwl dauğa avtordıñ özi de aralasqan. Tipti, «Äbekeñe tikeley qarsı twrğan Bekeñ» avtordıñ özi de boluı mümkin nemese sonıñ däl janında otırıp, sözin söylegen köp dostarınıñ biri dep topşılauğa boladı. Sondıqtan äñgime pikir-talastıñ qızuı basılmay, aşuı tarqamay twrıp jazılğanın bağamdau asa auır şarua emes. Osı sebepten de, keybir dini wğımdardıñ qalay täpsirlenetinin avtor da, anau namazhan da aşıp körsete almağanday. Mısal üşin, namazhan daulasuşı jigitterdiñ biri qoyğan: «Qızdardıñ erlermen «Assalaumağaleyküm» dep amandas­qanı dwrıs pa», – degen swrağına jöndi jauap qaytara almaydı jäne daulasuşı Bekeñ de amandasudıñ bwl türine üzildi-kesildi qarsı şığıp, birden: «Joq! Dwrıs emes», – dep tıyım saladı. Biraq er men äyeldiñ, qız ben jigittiñ bir-birine «Assalaumağaleyküm» degeninen ürkudiñ qajeti şamalı. «Allanıñ sälemi bolsın!» degen atalı sözdi «Qwran tilinde» aytqannıñ eş ayıbı joq. Tek, qız ben jigit «tös qağıstırıp, qwşaqtasıp jatpasa» bolğanı. (Meniñ jüzden asqan äjem de bala kezimde auıl aqsaqaldarına «Assalaumağaleyküm» dep, keudesine qolın qoyıp, iile amandasqanın san märte körgem). Mwndağı negizgi pikir qayşılıq – «Äbekeñ men Bekeñniñ» qız ben jigittiñ qwşaq ayqastırıp amandasuına baylanıstı tuındauı kerek edi. Alayda, avtor «Assalaumağaleyküm» sözine basa män beru äserinen oqırman da ekiwştı küyge tüsip qalatın sındı.
«Barlauğa» engen hikayattardıñ tağı biri «Qazıq». Süygenine der kezinde qosıla almay, ekeuara tüsinbestikten keyin alğaş kezdesken qızğa üylene salğan Janbolat Aygülmen ajırasıp, soñında qayta aynalıp Banuın tabadı. Şığarmağa teñ emes eki jastıñ jöndi şañıraq kötere almauı, otbasınıñ berekesin wyıstıra bilmeui arqau boladı. Bir oqıp şıqqan adamğa qazirgi jastardıñ otbası qwndılıqtarına jete män bermeuin talqılağan hikayat siyaqtı sezileri de dausız. Tuındınıñ tili körkem äri söylemderi de qısqa, tüsinikti. Janbolattıñ dostarı Qazıbek pen Nwrlan da öz qal-qaderlerinşe dostarınıñ baqıttı boluın tileydi. Kerek kezinde janınan tabılıp, kömekterin de ayamaydı. Biraq şığarmada mağınalıq ta, söz qoldanısınıñ da kemşiligi körinip qaladı. Aldımen, hikayat «jalğızdıq» turalı birneşe bettik bayandaudan bastaladı. Ärbir şığarmaşılıq twlğasınıñ tüptiñ-tübinde jalğız ekenin, özin tolıq tüsiner tek özi ğana ekenin birşama söz etedi. Biz äñgimeniñ bwlay bastaluınan soñğı körkemdik şeşimmen äldebir baylanısı bar şığar dep küttik. Alayda, hikayat biz oylağanday ayaqtalğan joq. Kerisinşe, Janbolat jüregi auırıp qwlaydı da auruhanada Banumen tabısadı. Özime-özim senbey şığarmanı tağı bir märte oqıp şıqtım. Sonda da basındağı jalğızdıq turalı tolğanıs pen Janbolat-Banu mahabbat hikayasın tolıq qabıstıra almadım. Ekinşi bir «ätteñ-ayım» – osı hikayatta qatar kelgen söylemderde söz qaytalanu, yağni oqırmannıñ sezimine jağımsız äser etetin twstardı da közim şaldı. Sonıñ biri, Janbolat pen Aygüldiñ ajırasar aldındağı wrıs-kerisi. Sözbe söz keltirsek...
«Köp närseden habarı joq, salıstırmalı türde alğanda qwrbıları tügelge juıq bostan jürgen jas kelinşek bwl turalı oylanbaptı. Bolmasa, istiñ soñı däl bwlay nasırğa şabadı dep oylamağan. Älgi telehikayadağı erkekter sekildi ayağına oratılıp, jalınıp-jalpayıp, jatıp aladı dep oylağan» (217 bet.). Däl osı bette tağı bir öreskel qatelik jür. «Taspen jarğanattı wrsañ da – jarğanat öledi, jarğanatpen tastı wrsañ da – jarğanat öledi.» Biz bwl mäteldi sonau ata-babalarımızdan «jarğanat» emes «japalaq» dep kelgen siyaqtı edik. Sirä, avtor atalğan mätelge säl «özgeris» engizgendi jön sanağan körinedi. Al, Aygül men Janbolattıñ alğaşqı qwşaq ayqastırğan tünin avtor bügingi twrpayı tilmen aytıp saladı. Tağı da dälel...
«Azdap qısılğanı bolmasa qolın qaqqan joq.
– Sağan seneyin be janım? – degen bar bolğanı...
... Qız eken...» Osı bir twsta eriksiz tiksinip qalasız. Äsirese, soñğı söz auızeki tilde aytıla beretin bolsa da, ädebi şığarmada tım döreki şığatının añğaru qiın emes. Avtor osı bir jeñil oylı körinetin tirkesterge endi qaytıp wrına bermese eken dep tileymiz.
Almas Nüsiptiñ eñ sätti şıqqan äñgimeleriniñ biri – «Kandidat». Qazaqtıñ äyeli wl tapqan küni üyindegi qonağınıñ qwrmetine säbi esimin baylanıstıra qoya salatın ädeti körkem şığarmanıñ negizgi özegine aynalğan. «Kandidat» dep sol küni üyinde tünegen ğılım kandidatınıñ atın esinen şığarıp alıp, ataq-därejesin ırım etip atay saluı da äñgime keyipkeriniñ Qojanasırlıq qılığı. Avtor däl osı qarapayım, bärimizge de tanıs oqiğanı bası bar, ayağı bar, şielenisui men şarıqtau şegi bar, twtas kompoziciyalıq körkem tuındı etip şığarğan. Oqisız. Köziñizden jas aqqanşa, ayızıñız qanıp twrıp külip alasız. Tili satirağa kelmese de, mazmwnında satiralıq sarınnıñ bar ekenin joqqa şığara almaysız. Al, «Tütiniñ öşpesin» äñgimesindegi äke jolın «berik wstanğan» balanıñ işki tolğanısı tipten de jarasımdı. Äkesiniñ künde keşke bir tal ğana şılım şegip barıp jatatının bayqağan bala äkesi o dünielik bolğan soñ, äke ädetin özine dästür retinde moynına aladı. «Almatınıñ qaq ortasında, köp qabattı üylerdiñ biriniñ besinşi qabatında noqat qızıl şoq jıltıraydı. Täulik auısar tws. Wrpaq jalğasıp jatır. Äkelerdiñ jaqqan otı öşpek emes. Babalar amanatı da – sol!» – deydi avtor. Bwl da jazuşınıñ özindik şeberligi. Äke amanatın orındau, wrpaq sabaqtastığı, äulet otın öşirmeu sındı wlı qasietterdi «qarapayım temeki tartu» ädetimen qatar qoyıp, paralleldik jeli wstap otıru jas qalamger üşin aytarlıqtay auırlıq tudıratını da sözsiz. Eñ bastısı, äñgimeni müdirmey, kidirmey, äldebir oy oraşolaqtığına kezdespey, tamsana otırıp, bir demmen oqisız. Demek, «Tütiniñ öşpesin» maqsatına jetken äñgime deuge äbden boladı.
Endi... Eñ bir auır äri azaptanıp otırıp oqitın äñgime – «Keşirim» der edim. Mwnda men äñgimeniñ körkemdik şırayı ärsiz nemese tili jwtañ dep otırğanım joq. Tipti de olay emes. Onıñ ornına «Keşirim» avtordıñ eñ bir şabıttanıp jazğan şığarması dep senimdi türde aytuğa keledi. Äsirese, äñgimeniñ bası eriksiz eleñ etkizedi. Alğaşqı söyleminen-aq arı qaray oquğa asığa tüsesiz. Qwrılımdıq erekşeligi eñ bir äserli şıqqan tuındı deuge tolıq negiz bar. Biraq ondağı Sağımnıñ auır tağdırı, onıñ käri apasınıñ mwñ-zarı, Künswludıñ şaypaulığı janıñızdı auırtadı, onsız da sezimtal jüregiñizdi eze tüsedi. Äñgimeniñ ayağına jetken soñ da äyel zatınıñ keyde aqılsızdığına, er-azamattardıñ keyde wsaqtalıp ketetinine tağı bir märte qanıñız qaynaydı. Adamdar öz ömirlerin özderi qiındatıp, şeşimi özgelerge anıq körinip twratın oñay şarualardı minez qırsıqtığına jeñdirip, artınan bärin tağdırğa jaba salatın oysızdığına oy jügirtesiz. Keşirim swraytın kim jäne keşirim beretin kim deytin qarapayım swraqtarğa jauap tappaytın, tipti, onı izdegisi de kelmeytin sätter adam balasında az kezdespeydi. Sondayda, kisilik kelbetti wstap qalu, adamdıq aqıl-oydan ajıramaudıñ ädis-täsili tım jwpını, oñay, qarabayır ekenin esten şığarıp, özimiz oylap tapqan äldebir pälsapalıq payımdarğa könip qalatınımız da bwltartpas şındıq. Äñgimeniñ taqırıbı men soñğı şeşimine Künswludıñ Sağımdı keşirgeni, avtordıñ iştey qınjılısı, onı tüsinbegen özge jwrttıñ pış-pış ösegi negiz etip alınğan. Alayda, negizgi mazmwn ideyası – är adamnıñ ömiri öz qolında jäne onı qalay bwrmalaudı, qay arnağa tüsirudi de pende özi tañdaydı deytin wğımnıñ ayasına qaray jeteleydi. Bir sözben aytqanda – «Keşirim» de Almas äñgimeleriniñ işindegi eñ bir sättisi äri salmaqtısı ekeni dausız.
Almas kitabı turalı aytar birer sözimizdiñ soñında mınaday eskertudi de wmıtpayıq... «Barlaudıñ» işinde ärip qateleri örip jür. Erekşe köñil tolqınımen oqıp kele jatqan adam osınday twstarda amalsız kidire beredi. Är kidirgen sayın är türli oyğa da berilip ketip, oqudıñ läzzatın bwzadı. Sirä, bwl avtordıñ ayıbı emes. Jauaptı redaktorlardıñ öz jwmıstarına degen enjarlığı dep tüydik.


 

İİ Älibek Bayboldıñ

«Temirjol vokzalına» ayaldağanda

Bizdiñ qolımızğa tüsken kitaptardıñ tağı biri jas jazuşı Älibek Bayboldıñ «Temirjol vokzalı» deytin äñgimeler jinağı. Kitaptıñ tügeldey bolmasa da basım böligi avtordıñ öz ömirbayanına arnalğan sındı. Sonday-aq, äleumettik-twrmıstıq taqırıp, qarapayım adamdar ömiri, eleusiz jandardıñ işki jan sırı, mwñ-nalası Älibek äñgimeleriniñ negizgi arqauı. Kez kelgen äñgimesinen bügingi künniñ körinisterin köresiz. Älibek äñgimeleriniñ köbinde keyipkerdi jağımdı-jağımsız etip bölu joq. Kerisinşe, ärbir adamdı özine tän kemşiligimen de, artıqşılığımen de däl sol qalpında, äsirelemey, asqaqtatpay, tım sümireytpey suretteydi. Jalpı, kitaptı bastan-ayaq tolıq qarap şıqqan adam eñ al­dımen, Älibektiñ bügingi ömirdi aynıtpay äñ­gimeleytinine kelisedi. Sol siyaqtı Älibek şa­bıttıñ, sezimniñ adamı. Ärbir äser alğan oqiğasın birden qağazğa tüsiruge asığatının añğaru da qiın emes. Osı twsta jazuşı jigit azdap şalağaylıqqa, asığıstıqqa jol berip qoyatın sekildi. Sondıqtan eñ aldımen, jas jazuşınıñ tilin sınau läzim.
Ädette, qazaq aqın-jazuşıları Ğabit Mü­sirepovtiñ är söylem men sözdi jonıp, öte sarañ äri tiisti ornın tauıp qoldanatınına tañday qağadı. Sol Ğabeñ bir kezderi jas qalam­gerlerge aytqan sınında: «Söz sözge ja­rığın da tüsirip twradı, köleñkesin de tüsirip twradı. Birine-biri jarığın tüsirip twrğan sözderden qwralğan söylem aytayın degen oyıñdı oquşığa däl jetkizedi. Bwl arada erekşe eskeretin bir närse – är sözdiñ oy men sezimge birdey döp tiip jatuı, eñ ülken arman osında. Birine-biri köleñkesin tüsirip twratın sözder öz mağınasın däl baspay, eki oqtı bolıp auıtqıp şığadı», – degen eken. Biz Älibek Bayboldıñ key äñgimelerinde söz ben söylemniñ orınsız, retsiz kelgenin bayqadıq. Mısal üşin, «Qarq-qarq külgen dauıstar sınıp­tıñ tws-twsınan qwlaqqa wrğan tanaday estilip jattı» («Temirjol vokzalı», 11-bet.).
«Üş ay boyı tandırı tartılıp, altı eki kök­temde tambay twrıp alıp edi, jañbır degeniñiz şümektep bir qwyıp berdi. El de qarıq, jer de qarıq boldı...» («Jolauşı» äñgimesi.).
«Kesirtkeni («jılandı» edi dwrısı – N. T.) üş kertse de, kesirtkelik qauqarı bar». («Or­mandağı jiın»). Kitaptıñ ön boyında «özgeriske wşırağan» däl osınday maqal-mätelderdiñ sanı birşama. Avtordıñ jazu mänerin «körkem suretti til» deuge kelmeydi. Kündelikti siz ben bizdiñ söylenisimiz samsap twr. Ädebi şığarmağa tän til tazalığı saqtalğan dey almaysız.
Şının aytu läzim – Älibektiñ tereñ bi­lim­darlığına, älem ädebietin zerdelep, tü­si­nip oqığanına tañ qalasız. Tipti, öziñizdiñ osı bir kitapta aytılğan key avtorlardı tanımay, bilmey qalatın kezderiñizde wyattan örtene jazdaysız. Qazirgi uaqıtıñızdıñ qarbalastığına, studenttik şaqtıñ köp böligi qızıq quumen ötkenine nalisız. Biraq Älibek äñgimeleriniñ köbinde osı bir bilimdarlıqtıñ, köp oqığandıqtıñ orınsız äri şekten tıs köp qoldanılğanın añğaru qiın emes. Eñ al­dı­men, äñgimeniñ tili men syujeti qatar örilui ke­rek. Ekeui teñ tüsse şığarmanıñ sätti şıq­qanı. Al birinen-biri qalıñqı, biriniñ üdesinen biri şıqpay jatsa, sözsiz tuındı qayta qaraudı, tağı da tolıqtırudı qajetsinedi. Mısalı, «Sağınış» attı ädemi äñgimesiniñ kör­kem syujettik jelisin burbondardıñ prem'er-ministri Siestiñ oqiğası bwzıp twr­ğan­day. Äsirese, Napoleonnıñ taqqa kelui men Sies­tiñ bas sauğalauı sessiya tayap, emtihan bas­tal­ğanda suret salıp, payda tabudı oylağan Marat­tıñ oyına qabıspay twrğanday. Mwn­day mısaldardı Älibek kitabınan köptep kez­des­tiremiz.
«Jolauşı» äñgimesinde poyızdan qalıp qoyğan Bibigül esimdi keyipkerdiñ temirjol beketinde sauda jasaytın Nazgül attı jesir ke­lin­şektiñ üyinde üş kün tüneydi. Basında az-maz jatırqağan bala Asqar keyin qonaqpen emin-erkin äñgimelesip, tuğan tätesindey jaqsı körip ketedi. Bir jıldan soñ Qızılordağa qonaq bolıp, barıp ta qaytadı. Äñgimeniñ bar auanı osı ğana. Tiliniñ körkemdigi keremet deuge kelmeydi. Biraq orınsız qoldanılğan söz joq. Bibigüldiñ poyız jolserikterine aqşa berip aldanuı, kün köris qamımen sonau alısta Almatığa kelui, Nazgüldiñ auır twrmısı, bäri-bäri de qarapayım adamdardıñ ömiri. Keyipkerler kündelikti özimiz körip jürgen saudager äyelder jäne äñgime kompoziciyası da osı äyelderdiñ işki mwñ-nalasın qozğağan. Biraq qonaqtıñ keşigip qalıp qoyuı, onı Nazgüldiñ öz üyine şaqıruı, üş künde Asqardıñ Bibigülge bauır basuı alda äldebir erekşe oqiğanıñ bolarınan habar beretindey äser etip edi. Bwlay dep kütkenimiz beker boldı. Äñgime qarapayım türde, eşqanday da tosın oqiğasız ayaqtala saldı. Qalay degenmen de, «Jolauşı» äñgimesin Älibek «erekşe şabıt üstinde» jazdı deuge kelmeytin siyaqtı. Al «Sad'konıñ sandırağın» müldem wğa almadıq. Basında «Vasilidiñ wlı Ivan Sad'ko jaqsı kisi. Biraq qazaqtıñ otın ottap, asın işip, ayağına tışıp (negizi «tükirip» boluı kerek edi – N.T.) otırğan kisi. ...Biraq jaqsı kisi. Biraq jürgen oñbağan. Biraq... Biraq...», – degen söylemdi oqığanda-aq oyıñız onğa, sanañız sanğa bölinedi. Degenmen, äñgimeni däl osılay bastaudıñ äldebir sebebi bar şığar dep şıdadıq. Alayda, bar-joğı birneşe bettik şığarmadan älgi Sad'konıñ «oñbağandığın» ğana kördik te «jaqsı kisi» ekenin bayqay almadıq. Onımen wstasatın Serik qart ta, onıñ dosı Maqsat şal da Sad'konı «oñdırğan» joq. «Ne bop ketti» dep biz qaldıq...
Älibektiñ kitabındağı oquğa jeñil äri qı­zıq­tı äñgimeleriniñ bir parası öz tilimen aytqanda, «parodiyaları» der edim. «Jaña jıl men jaña kün» nemese «Közi tiri klassiktiñ» tili men ideyası egiz örilgen. Bir-birinen qalmaydı. Alğaşqısında «31 jetoqsandı dünie şır aynalatınday, müldem basqa älemge auısıp ketetindey» köretin jandardıñ jayı äjuağa negiz boladı. Al, «Közi tiri klassik» tipti de, qızıq. «Bar-joğı üş-aq bet äñgime jazğan Al­mas deytin bir jas jazuşı özin klassik sezinip, özine deyingi pälen roman, tügen povest' jazğan aqsaqaldarğa şekesinen qaraydı. Eşkimdi mensinbeydi. Memlekettik sıylıq pen Nobel'ge de ıntızar emes. Biraq sonda da özi­niñ ne istep, ne qoyıp, ne oylap jürgenin tüsin­be­gen bireu. Söytse tüsi eken...». Bwl bügingi keybir jazğıştardıñ pendelik äreketin sınağan tuındı. «Boldım» men «toldımğa» erte mastanğan adamdardıñ «işki dertin» tüsi arqılı sırtqa şığarıp otır. Avtordıñ täsili sätti ekenin moyındau läzim.
«Ormandağı jiındı» da atamay ötu äbestik bolar edi. «Barlıq añ ataulı ormanda jinalıs jasaydı. Taqırıbı – älemdegi damığan 50 ormannıñ qatarına kiru. Alayda, auırğan Arıstannıñ orınbasarı bolıp alğan Tülki orınta­ğın paydalanıp özge añdarğa zäbir körsetedi. Auzına kelgenin aytıp, olardıñ mwñ-mwqtajına qwlaq ta türmeydi. Aqırı barlıq añ jinalıp kelip, Arıstannıñ özinen Tülkini qudalau turalı ötiniş aytadı. Wzaq daulasıp kelip, ayağında Ayudan oñbay tayaq jegen Tülki janın sauğalap, äreñ qwtıladı. Osı kezde añ aulağan añşılar da kelip qap, barlıq añdı qırıp tastaydı. Añdardıñ bir sätte tügel qırıluına bastı sebep – olar­dıñ özara auızbirliginiñ bolmauınan eken». Älibektiñ bwl äñgimesimen mağınalas tağı bir şığarması – «Aydahar, Ayu häm Barıs» äfsa­nası. Oqığan adam adaspaydı, birden tüsinedi – äñgime auanı Qıtay, Orıs jäne Qazaq me­m­leketteriniñ jayı. «Ortadağı Barısqa talasqan Ayu men Aydahar eñ soñında şıñırau tübine qwlap, qaza tabadı». Avtor bärimiz ay­tıp jürgendey, pessimistik oyğa berilmeydi. Eki alıp bir-birin alıp tınsa, ayağı özimizge jaq­sı bolatının aytıp otırğanday. Biraq bwl tuın­dıdan avtordıñ «sayasi qırağılığı» tügel körine qoydı dey almaysız. Köbine balañdıq qiyalğa wrınadı. Tek onıñ: «Barıs eşkimge soqtıqpaytın minezimen wtadı», – deytin tezi­si janımızğa jaqın, mwratımızdıñ özegi. Osı äñgimemen özektes, jazılu stili ündes äñgimelerdiñ tağı ekeuin oqıdıq. «Ormandağı jiın» sayasattı qamtısa, «Jiın» jäne «Qajır men qayrat» äñgimeleri ädebiet töñiregindegi ağımdar tartısı, ädebiettiñ bolaşağı turalı dau-damaydı söz etedi. «Jiında» barlıq ädebi ağımdar bir jerge jinalıp, keñes qwradı. Kün tärtibinde – ağımdardıñ özara tatulığı. Sözdi birinşi bop bastağan Socialistik rea­li­zm­di käri şalğa teñegen avtor mistika, post­modernizmderdi keudelerine nan pisken, pañ, eşkimdi mensine bermeytin jas jigitterge wqsatadı. Olar SR-nıñ sözin tıñdamaydı. Kerisinşe, «odan da üyiñde tınış jatpaysıñ ba» dep sögedi. Absurd, fantastika, futurizm sındı ağımdardıñ da attarı atalıp, bir-bir auız pikir bildiredi. Äñgime «Auızbirşiliktiñ joqtığınan jiın da şolaq qayırıldı» dep ayaqtaladı. Negizi, «şolaq qayırılmağanı» dwrıs bolar ma edi. Ärine, avtorğa qalay jazudı üyretetin biz emes. Degenmen, «Jiındı» äli de soza tüsip, taqırıp ayasın jan-jaqtı tolıqtırıp, ärbir ağımnıñ oy-pikirlerin barınşa molınan ayttırıp körse, tipten de sätti şığarma bolar ma edi... Bwl bizdiñ pikirimiz ğana. Äytpese, äñgimedegi ağımdardıñ keypin adam­darğa, jazuşılarğa aynaldıra salsaq, bü­gingi tañdağı keybir ädebi jiındarğa wqsap ketetini dausız. Onda da talay kekse, aqsaqal jazuşılardıñ sözin bölip, şığarmaların joqqa şığaruğa asığıp twratın jastardı, eki jaqqa da qwlay berile salmay, tıñ-tıñdap, «bir oqpen eki qoyandı atuğa» dayın twratın jılpostardı da jazbay tanisız.
Älibek oyında jürgen özekti taqırıbın oqırmanğa jetkizu üşin köp izdenedi, är türli formağa salıp bayqaydı. Sözimizge dälel bolsın, däl osınday ädebi aytıstı «Qajır men qayrat» äñgimesinde de söz qıladı. Bi­raq mwnda bir jerde jwmıs isteytin jas jazu­­şı-jurnalist jigitterdiñ bir-biriniñ şı­ğarmaların taldauları, birine-biri sın aytu täsili bayandaladı. Negizgi äñgime – qazaq ädebietiniñ erteñi, jañaşa jazu, ädebiettegi ağalıq aqıl, demeu, elikteuşilik, sıylıq alu, özara sındı tüsinu siyaqtı taqırıptar töñi­re­ginde örbidi. Äñgime taqırıptıq twrğıdan alğanda maqsatına jetken.
«Zamanaqırdı» da oqıdıq. Äste, ülkender­diñ özderinen keyingilerge razı bolmaytın, otırğan jerlerinde jastardı ayıptı etip şığaratın ädeti söz bolğan äñgimeniñ ayağı müldem basqa arnağa auısıp ketedi. Däulet deytin jigit issaparğa ketkende artında qalğan äyeli onıñ közine şöp saladı. Keyin ekeui ajırasıp tınadı. Eñ soñında avtor barlıq oqırmandarına eskertu retinde: «Mümkindiginşe jarlarıñızdı jalğız qaldır­mañız­dar!!!», – dep, qatarınan üş lep belgisin qoyadı. Ne üşin? Eldiñ bäri «Däulettiñ äyeli» emes qoy... Sol siyaqtı, äñgimeniñ basındağı aq­sa­qal men jas jigittiñ özara daulasuı, za­man jayında aytılğan pikirtalası qayda ketkenin wqpay qalasız. Däl sol siyaqtı, eki bettik «Perzent» äñgimesiniñ de bası täuir bas­taladı da, ayağı tük bolmağanday bite sala­dı. Perzenthananıñ bir palatasında jat­qan üş kelinşektiñ ekeui balaların «külge au­nap» tapqanın surettey kele, üşinşi äyel Jadıranıñ bosanu jayın söz etedi. Äleumettik mäseleni qozğap bastalğan şığarma sälden soñ «jürisinen jañılıp», izinen adasıp ketkendey äser qaldıradı. «Meniñ dosım» da tartımdı deuge kelmeydi. Äldeqaydan payda bolğan bögde planetalıq şığarma keyipkerimen birden til tabısıp ketui, tanıspay jatıp «jalğız do­sım» dep quanuı, ekeuiniñ är türli taqırıpta äñ­gimelesui, ğalamdıq, wlttıq mäselelerdi söz qıluı kädimgi äñgimeden göri Tazşa balanıñ «Qırıq ötirigine» jaqındau. Biraq Tazşanıñ ötirigindey nanımdı, oyğa qonımdı şıqpağan. Äsili, mwnday janrda, däl osınday syujetke negizdelgen äñgimede keyipkerdiñ boyında tañır­qau, jaña bir düniege qızığa qarau sındı sezimder payda boluı kerek edi. Mwnda kerisinşe, künde kezdesip jürgen jandarday jay­baraqattıq basım. Al «Bazar jäne aqşa» äñgimesi äserli bastaladı. «Almatınıñ «Kök bazarı» atanğan sauda ornında qayır swrap otırğan bwrınğı tanısın körgen Mağjan onıñ (qayırşınıñ) auılda jürgende tepse temir üzetindey qayrattı, mıqtı jigit bolğanın, keyin Almatığa kelip, reketterge qosılıp ketkenin esine aladı». Däl osı twsqa deyin äñgimede aytar­lıqtay kemşilik, artıq-auıs joq. Kenet şığarma ortasında Samal degen saudager äyel «payda boladı» da, jañağı qayırşı jigit qalıp qoyadı. Samaldıñ da kün körisi sauda, jalğız qızı Qalamqası üşin barın salıp, eñbektenip jür. Äñgimeniñ soñğı jağı da qarabayır – qara­payım bazar ömiri, aldau, arbau, ötirik aytu, saudanıñ ırım-tıyımdarı. Kündelikti körip jürgen jayttardı tizbektep şıqqan. Alayda, «Ädebiet – ömir şındığınan twradı» deytin tüsinikke bas isek te «Bazar jäne aqşa» äñgimesindegi qarapayım tizbekteulerge ilana qoymadıq. Jelisi üzildi-kesildi, özegi özgermeli şığarmadan wqqanımız şamalı.
Däl osılay Älibek äñgimeleriniñ basınan-ayağına deyin tizip, qazbalay bersek, talay kem­şilikke kezdesetinimiz dausız. Bağasın oqır­man beredi. Sınşınıñ sözin qanşalıqtı qwp alatının köziqaraqtı köpşilik özi şeşedi. Biraq sınşı mindeti – avtorğa orınsız ayıp tağu nemese tırnaq astınan kir izdeu emes ekenin jas jazuşılar da, özge oqırmandar da eskergeni abzal. Avtordıñ «Qajır men qayrat» äñgimesinde Erjan attı keyipkerdiñ: «Bizdiñ buında til joq dep ayıp tağadı ülkender. Oy bar. Biraq til men qazaqılıq jetpey twr­ğan joq pa?! Prozamızdıñ tili auızeki, publicis­tikanıñ deñgeyine tüsip ketti ğoy. Asığıs-üsi­gis jazamız. Qayta qarağımız kelmeydi», – dey­ti­ni bar. Avtordıñ osı sözi – söz! Öziniñ de, özi qatarlı jas jazuşılardıñ da bastı kem­şili­gin körip twr, tap basıp tanıp otır. Endigi mindet – jaña beleske köterilu, bir orında twrıp qalmau!


 

İİİ Arman Älmenbettiñ

«Rejisserdiñ tüsteri» kitabın aqtarğanda

Osıdan eki jarım, üş ayday bwrın fa­ce­book.com äleumettik jelisinen özimiz qa­tarlı bir jigittiñ «Arman Älmenbettiñ «Re­jis­­serdiñ tüsi» deytin kitabı şığayın dep ja­tır» degen jazbasın oqıdıq. Jas jigittiñ roman jazıp jatqanı jaylı ösek-ayañdı al­dın-ala estip alğan biz «älgi atışulı şı­­ğar­ma osı boldı ğoy onda» dep tüydik. Joq. Qatelesippiz. «Rejisserdiñ tüsi» emes «tüs­­teri» eken jäne ol roman emes şağın äñgime bop şıqtı. Al, romannıñ atı müldem bölek. «Mimırt». Taqırıbına qarap «Qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan täuelsizdik jıldarı turalı jazılğan birdeñe bolar» dep topşılağanımızdı nesine jasırayıq. Söytsek, tağı da qatelesippiz.
Birinşi bölim «Bäs» dep atalıptı. Morjdıñ işudi qoyıp, Gulyanıñ nazarın özine audaru üşin istegen «işki bäsi». Bir kezderi Almatıda, ataqtı konservatoriyada oqığan jigittiñ şın atın eşkim aytpaydı jäne bwl jaqqa qalay kelip qalğanınan da «birinşi bölim auız aş­pay­dı». Eñ özektisi sol – künde işip alıp qoy jayu­dan özgeni oylamaytın Morj Gulya kelgeli özgerip sala beredi. Şaşın küzeydi, betiniñ küyip ne üsip ketken daqtarın ketiredi. Araq işu­den tıyılıp, özine-özi qaraudı bastaydı. Mwnı janındağılar da, tipti aydaladağı qoja­lığına jwmısınıñ köptiginen jöndi nazar audara almaytın qojayın Küresbek te bayqap qoyadı.
Birinşi bölimniñ eñ bir qızıqtı twsı – «Mor­j­dıñ tuğan kün keşi». Bwl keştiñ qanday sırı barın, astarında ne jatqanın tek Morj­­dıñ özi men qırağı Nayahan ğana biledi. Bwrın da işip alıp än aytatın jigittiñ sap-sau otırıp şırqağan änderi tipten de jandana tüsip, otırğandardıñ bärin de tañqaldıradı. Qazaqşa, orısşa, qırğızşa salğan änge jıl­­q­ışılar da, Nayahan, Ziyadalarmen qatar, Gulyanıñ özi de elitip ketken. Al, keş soñınan Gulyanı şığarıp salğan Morjdıñ är sözi, är­bir qimılı swlu äyelge şınayı ğaşıq bop qalğanın tügel körsetedi. Küresbektiñ jo­­­ğın paydalanıp, iştegi sırın aqtarmaq bol­ğan Morjdı Gulyanıñ özi bögeydi. Qojayın bilip qoysa ekeuin de oñdırmaytının aytıp, qoş aytısadı. Birer künnen soñ Küresbek te keledi qaladan. Morj oğan Almatığa barıp, boyın tüzep, joldastarımen jolığıp, eñ ayağı tis salğızıp qaytu nieti barın aytqanda, qayırımsız qojayın qoyşını oñdırmay jwdırıqtaydı. Bwl oqiğadan soñ ile-şala Morj qaza tabadı. Anığında Morjdıñ ölgenine de birinşi bölimde köz jetkize almaysız. Tek jügirip kele jatqan jigittiñ äldebir şıñ etken dıbıspen qatar auır soqqı alıp, qwlap tüskenin oqıp, «öldi me, ne boldı?» deytin swraulı küyde otırıp qalasız.
Ekinşi bölimge avtor «Uäde» dep taqırıp qoyıptı. Oqıp şıqqan soñ, biz Ädilhan men Baljannıñ «bir-birin endi eşqaşan tastamauğa bergen uädeleri» dep tüydik. Negizgi jeli osı wğımğa kelip tirelse kerek. Äytpese, Ädil­han­nıñ öz sezimderin jeñu barısındağı işki ar­pa­lıstarın da (yağni Baljandı endi qaytip mazalamau, oğan habarlaspau sındı) «uäde» tüsinigimen baylanıstıruğa boladı. Biraq bwl körinister bölimniñ tüp qazığı boluğa jara­maydı. Sondıqtan alğaşqı payım dwrıs dep oylaymız.
«Morjdıñ şalqasınan qwlap tüsuimen» ayaq­tala­tın birinşi bölimniñ jelisi ekinşi bölimde tipti de söz bolmaydı. Kerek deseñiz, müldem bas­qa şığarma, özge äñgime oqıp ketesiz. Ba­sın­da «äskeri nesi», «Ädilhan qaydan şıqtı» dep biraz alabwrtsañız da birer paraqtan soñ mwnı oylaudı qoyasız. Öytkeni, şığarma syujeti, oqiğası men äñgimeleu täsili oqırmandı bir sätke de qaldırmay, jetelep otıradı. Öziñiz de är sözi, söylemin qalt jibermey qa­da­­ğalauıñızğa tura keledi. Armannıñ bwl ro­ma­nında bası artıq söylemder joq. Közben jay ğana sıdırtıp, mağınasına üñilmey ötetin abzac­tar tipten de kezdespeydi. Är söylemdi jiti baqılap, mänin tüsinip otırmasañız birer paraq­tan soñ oy jelisinen adasıp qaluıñız mümkin. Bwl – avtordıñ äñgimeleu täsiliniñ şeber ekenine ayğaq.
Romannıñ eñ şeşuşi säti – üşinşi bölimi, «Şimay». Sirä, polkovnik Äbişev pen leytenant Alpısbaevtıñ jabılıp qalğan isti qayta qarap, oylamağan twstan basqa sürleuge tap bolğan jayın avtor «şimay» dep bağalasa kerek. Bi­rin­şi bölimdegi üzilip qalğan jeli romannıñ soñında qayta jalğasadı. Morj ölipti jäne onı äldebireudiñ tu sırtınan atqanı anıq eken. Endi, tek bwl isti kim jasadı degen swraqqa jauap izdeysiz. Avtor bwl twsta şığarmaşılıq adamı retinde tağı da eptilik tanıtadı. Oquşısın şiırlay tüsken syujetterimen ertip otırıp, soñında eşkim oylamağan jaytqa aparıp bir-aq tireydi. Oquşısın tañğaldıradı. Demek, av­tordıñ oylağanı jüzege asqanı. Basqa qalay deuge boladı? Bir jağınan dedektivti şığarma. Oylamağan, eşkim añğarmağan twstan jwmbaqtıñ şeşimi tabıladı. Endi bir qırınan qarağanda öziñizdi kädimgi «skanvord» şeşip otırğan adamğa wqsatasız. Qayta-qayta iştey «ne bop ketti, bwl qalay qaray bastap baradı?» deytin swraqtarmen mazañız ketedi. Avtordıñ tağı bir maqsatı orındalğanın köremiz – oqırman bey-jay qalmaydı. Alayda, «şığarmanıñ jwm­bağı Morjdıñ ölimi ğana» dep ayasın tarıltu­dıñ qajeti joq. Mwndağı tirşilik üşin jürip jatqan kündelikti, közge körine bermeytin küresterdiñ özi talay sırdı añğartadı. Bireuge jal­da­nıp kün köretin Morj, Nayahan, Ziyada, Jasw­landar men solarğa aspannan qojayın bop salbırap tüse qalğanday keude keretin Küresbek, Sırımdar bärimizge de tanıs jandar. Tipti, däl qazirgi künniñ özinde keybirimiz Morj­dardıñ, Nayahandardıñ, keybirimiz Küresbekterdiñ rölinde ekenimiz de ötirik emes. Eñ ökiniştisi – ezgige etimiz üyrengenine nemese ezgileuge qwmartıp twratınımızdı özimiz moyındamaymız.
Jalpı, Arman Älmenbet romannıñ atın «Mimırt», işki bölimderin «Bäs», «Uäde», «Şimay» dep atağanda da är oqiğanı oy eleginen ekşep, jan-jaqtı tarazılay alğan. Jas jigittiñ söz­diñ ornı men tärtibin dwrıs qoldanıp, däl bwlay qırağılıq körsetui – rasın aytqanda kö­p­şi­lik oqırmandı erekşe tänti etedi. Bir qarağanda kädimgi tirşilik. Soğıs, dürbeleñ za­ma­nı emes. Mimırt tirşilik. Biraq däl osı jay­ba­ra­qat ömirdiñ özi ülken küresten, qım-quıt oqiğalardan qwralatınına köbimiz jay künderi asa män bere bermeymiz.
Endi, azdap şığarmanıñ ön boyındağı keybir suretteuler men avtorlıq payımdarğa toqtalsaq. Mısalı, roman bastala salğandağı Morjdıñ qoy bağıp jürip araq işetin sätin: «Araqtı ärirek qoya twrdı. Öziniñ ädeti, orazasın aşpayınşa ne temekini, ne araqtı auzına al­may­dı. Onısı densaulığın oylağanı ma, älde araq pen temekige qırsıqqanı ma, onı eş­kim bilmeydi», – deydi. Jazuşı Morjdıñ bwl qılığı arqılı qazaqtıñ qanına bitken şı­dam­dılıqtı, jağımsız qılıqqa qanşa jerden beyim bolsa da «Täñirlik tärtipti» saqtay biletin işki quatın eskertip ötedi. Sol siyaqtı, keşke qoydı aydap kele jatqandağı at üstindegi qılığı tipti de äserli: « –Jas edim ömirge erkin boylamağan...
Tisi joq bolğan soñ, key äripterine tili kel­mey, sözi tüsiniksizdeu şıqtı. Biraq oğan män be­rip jatqan joq.
– Küni erteñ ne boların oylamağan... Äy, çik, äy! Üy, äkeñdi...».
Osı twsta eriksiz mırs etesiz. «Äke turalı» än aytıp kele jatıp, «Üy, äkeñdi...» dep boqtap jiberu tağı da sol tabiği minezge tän. Avtor keyip­keriniñ işki jan-düniesiniñ şınayılığı talas tudırmasa kerek-ti. Al, polkovnik Äbişev işki ister salasınıñ tis qaqqan qızmetkeri, täjiribeli policey ekenin Arman leytenant Alpısbaevtıñ mına bir işki oyımen körkem türde keyiptey alğan: «Mereymen tanısqannan bergi eki künniñ işinde polkovnik san qwbıldı. Jinalısta özin resmi türde wstadı, artıq bir auız söz aytqan joq. Odan soñ oñaşa kez­des­kende sazarıp twrıp aldı, artınan qap-qara bop, tistenip aşulandı, biraq onısın sez­dirmeuge tırıstı. Al, tañerteñ nemeresimen düniedegi eñ meyirimdi adam sekildi söylesti. Odan keyin jımıñ-jımıñ etip, gipnozı bar adam qwsap berekeni qaşırdı. Endi pwt qwsap qasqayıp otır. Jüzinen bir närse añğaru qiın».
Mwnday sätti şıqqan suretteuler men oy­­-­oram­dardı köptep keltiruge boladı. Alay­­da, şağın maqalamız tek bir avtorğa ğana arnalmağan soñ bwl oyımızdı keyinge ısırdıq.
«Mimırt» turalı aytar sözimizdiñ soñında Arman romanındağı kişkentay bir kemşilikke toqtay ketken jön. «Mimırttıñ» birneşe je­rinde oqırmanğa aqıl aytu sındı emeurin bay­qalıp qaladı. Mäselen, Ädilhannıñ öz ata-anasına degen renişi şığarmanı sezim bi­lep otırıp oqığan adamğa, ärine, orındı sekildi körinetini dausız. Biraq äleumettik-twr­mıstıq jağdayı jaqsı, onıñ üstine jar de­gende jalğız wlı bar ata-ana basqa ne istey alsın? Balasınıñ qateleskenin, ot basqanın kim qalasın? Osı swraqtar töñireginde oylanğan adam Ädilhannıñ ata-anasına kinä artuın tolıq maqwlday qoyması anıq. Al, mına bir twsta avtor, tipti wrsıp ta aladı: «Jalpı bar ğoy, qazirgi ülken kisiler jas kezderinde diskotekağa barıp, dürildetip jürgen adamdar ğoy. Sol kezdegi köñilderi äli künge qalıp qoyğan. Joq, men seniñ ata-anañdı aytıp otırğan joqpın. Jalpı. Keñes ükimetinde tuıp-ösken, qazir otız bes pen alpıstıñ arasında jürgen adamdardıñ barlığı derlik bozbala sekildi. Er adamdardı aytıp otırm. İşedi, äyelderge baradı, bastarı qosıla qalsa, ırbañ-ırbañ etedi. Adam qwsap äñgime aytudı da bilmeydi. Bala kezde adam ülken kisilerşe söyleuge wyalatın uaqıt boladı ğoy? Bwlar äli solay, özderiniñ äldeqaşan eseyip ketkenderin tüsinbeydi. Öytkeni, tärbie degen närse qalmağan. Qazaqtıñ bäri kommunist bop ketken. Swmdıq jaqsı köredi ğoy ol kisi­ler sol zamandı. Sağınadı äli künge deyin. Olar­dı qoyşı, bizdiñ özimiz sol uaqıttıñ kino­ların jaqsı köremiz ğoy». Sağdattıñ sözi. Bälkim, meniñ bwl pikirimmen keybir oqırman kelise qoymas. Alayda, jazuşınıñ äli jas äri kemeline kele qoymağan şağı ekenin eskersek, soñğı eskertpem orındı dep oylaymın.
Kitap betterindegi rettik sanı boyınşa birin­şi twrğan äñgime «Erli-zayıptı» dep atalıptı. Qıs­tıñ tayğaq jolında mingen kölikteri au­da­rılıp ketip, bir ölimnen aman qalğan erli-zayıptı jandardıñ işki tebirenisteri suret­telgen. Jol oqiğasınan aman şıqqan Mayra eki-üş kün esin jinay almay jüredi. Bala-şağa­sın oylap mazası qaşadı. Otbasındağı öziniñ keybir keleñsiz jayttarın esine alıp, mına jağ­daymen salıstırğanda onıñ bäri tükke twrmaytın dünieler ekenine közin jetkizedi. Küyeuine qarap tiri qalğandarına şükirlik etedi. Al, Seräli sol qalpı. Özgerissiz siyaqtı kö­rinedi äñgime barısında. Tek, soñğı jağında ğana jwmısta otırğan Mayrağa sıylıq alıp kelgen Seräliniñ de däl äyeli siyaqtı iştey te­reñ oylarğa berilgenin, janı küyzeliske tüskenin wğamız... Qarap twrsaq qarapayım ğana bir jol oqiğası. Apat deuge de kelmeydi. Biraq osı jayttıñ özi barın bağalamay jür­gen­derge erekşe oy salğanın jas jazuşı öte äserli jazğan. Mañızdısı – oydı oymen qualap, sürleuinen jañılmaydı. Al, bastapqıda töñkerilip jatqan maşina birer söylemnen soñ qalay ğana qırınan jantayıp qalğanın, kim jantaytqanın tüsine almadıq. Olqı twsı osı ğana...
Odan keyingi «Alğaşqı qar» men «Añşı» äñgimeleri tipten de tartımdı. Äsirese, añşı Äbdiräştiñ körşisi Särsenğaliğa ızalanıp, terisine sıymay, aqırı onıñ alabayın atıp tastauı, köbimizge tanıs auıl adamdarınıñ qı­lığı. Oğan Särsenğali da renjimepti. Bir jıl ötken soñ tazı satıp alğan Särsenğaliğa, bälkim, Äbdiraş añşılıqtıñ qır-sırın üyretip jürgen boluı kerek. Äyteuir, ekeui tatu körinedi. Bayıptap oqığan adam qañğıp kelgen qaydağı bir tülkige bola Äbdiraştıñ däl bwlay bülinuin onşa qolday da qoymaydı. Şınımen ataqtı añşı bolsa, qorağa tığılğan tülkini emes, tauda jürgen qasqırğa nege mıltıq ke­ze­meydi dep kelispeui de mümkin. Biraq bir kezderi Arqada örip jüretin kiikterdiñ biri de qalmay Mañğıstau auıp ketkeni añşınıñ işki jan jarası bolatın. Osı sätte qañğığan tülki sol jaranıñ auzın aşıp jibergendey äser etip edi. Avtor osı bir oqiğanıñ şaşauın şığarmay, tigisin jatqızıp, körkem sözben kesteli türde bayandap beripti.
«26000 teñge» äñgimesi äleumettik-twrmıstıq tapşılıqtıñ zardabı jayında söz qozğağan. Gülden esimdi keyipkerge ol aqşa auaday qajet boladı. Qaydan tabarın bilmey jüripti de aqırı qayınapasınan swrap alıptı. Küyeui tauıp kel dep bwyırğan soñ keş tüskenine qaramay aqşanı alıp, üyine asıqqan. Jolda bireu mwnı tonap ketedi. Aqşadan ayrılıp, üyine äzer jetken Gül­den köp oydıñ ortasında qalğıp otırıp özin tonağan adamnıñ swlbasın esine tüsirip, tani alğanına quanadı, onıñ üyine de baradı. Esik aldında jası otızdarğa jaqındağan, ädemişe kelgen bir äyelge kezdesedi. Odan küyeuin swraydı da älgi aqşanıñ qajettiligi tu­ralı aytıp, köz jasın tögedi. Bir sözi bir sözine şalınıp, eñkildey bergen jas qızğa älgi kelinşek oylanbastan kerek aqşasın sa­nap beredi. Biraq onıñ küyeui eki jıl bwrın qaytıs bolıptı. Al, 26000 teñge Güldenge iş­te­gi balasın aldırtıp tastau üşin kerek eken. Onsız da ayanıştı bastalğan äñgimeniñ finalı kim-kimdi de bey-jay qaldırmaydı. Şarıqtap barıp kilt toqtağan. Oqırmannıñ da köñil-küyi, Güldenge degen ayauşılıq sezimi wlğayıp, asqınıp bara jatadı da bıt-şıtı şığadı. Qayta qalpına kelui mümkin emes. Äñgimeşiniñ de közdegeni osı. Oqığan adam osı bir oqiğadan sekem alsa eken deydi.
Bwl äñgimede bir ret irkilip qalğan twsım – Güldenniñ tonauşıdan tayaq jep, esin jiğandağı älsiz jauınnıñ sirkirep twrğan şağı. Ädettegi ädebi tilde jauınnıñ sirkireui qattı jauıp twrğanın bildiretin. Mısal üşin, dürkirep, kür­kirep, arqırap, sarqırap, jarqırap, t.b. söz­derdiñ bäri de tabiği qwbılıstardıñ älsiz­digin emes, kerisinşe, küştiligin, qattılığın, quat­tılığın bildiredi. Sirä, älsiz jauın sir­kirep emes, sebelep twrğanı dwrıs şığar. Armannıñ bwlay jazuı jergilikti dialektiniñ äseri dep tüydik.
Bügingi tañda er adamdardıñ azamat degen atqa layıq bolmay, erik-jigerin jasıtıp, tım wsaqtalıp ketkeni de talay märte talqığa tüsken, şipası tabılmay twrğan dert. Osı ta­qırıptı özekke aynaldırğan «Bağdat» pen «124-avtobus kelgenge deyin» äñgimelerin bir­­ne­şe ret qaytalap oqıdıq. Üstirt qarap, alğaşqı äserdi jaza salu da oñay, ärine. Al, maqalamızdıñ «sın» degen atı bar bolğan soñ qaytalap oqu, üñilip, toqtap twrıp qarau mañızdı ekeni aytpasa da tüsinikti. Oqıdıq ta jas jazuşınıñ talantına, äñgimeşildik täsiline tağı da tänti boldıq. Kezinde paluan, bilekti jigit retinde tanılğan Bağdat («Bağdat» äñgimesi) pen tekti, arğı ataları mahabbat üşin kesek minez körsetip, qwsadan ölgenin maqtan etken, twrpatınan tektiliktiñ keskini bayqalğan belgisiz adamnıñ («124-avtobus kel­genşe» äñgimesi) özara wqsastıqtarı da bar, ayır­maşılıqtarı da eleuli. Alğaşqısı araqqa salınıp ketip, öz şañırağın özi ortasına tüsirgen jigit, al, soñğısı köşede qısqa etekti yubka kiip, sauda üyiniñ jarnamasın jasap twrğan qızğa aqıl aytatın sätin de, täsilin de dw­rıs tañday almağan adam. İşken adamnıñ aytıp twrğanı qanşalıqtı orındı bolsa da köp jağdayda qwlaqqa kire bermeytini jasırın emes. Eki şığarmada da araqtıñ zardabı, işkiş adamnıñ eşkimge jağa bermeytini aytıladı. «Bağdat»-ta anıq, aşıq aytılsa, «124-avtobus kelgenşe»-de kömeski, emeurinmen jetkizilgen. Sonday-aq, soñğısındağı belgisiz adamnıñ arğı atalarınıñ biri öziniñ aldanğanına, süye­gine tañba tüskenine nalıp, 5 kün boyı jat­qan ornınan da, qalıbınan da tapjılmay, aqırı ana düniege attanıp ketui de äñgimeniñ şırayın kirgizip, ajarın aşa tüsken. Avtordıñ oqırmanğa aytpağı da osı bolsa kerek. Al, onı jetkizudiñ formasın tabu jäne joğarıdağı oqiğanı sol formağa qıbın bildirmey kiriktirip jiberu de şeberlik.
Armannıñ özge de äñgimeleri äserli. Qı­zığıp, qwnığıp otırıp oqisız. Twşımdı twsta­rında jas jazuşığa til-köz timesin degen ırımmen «tifä-tifä!» dep qoyatınıñız da ras. «Eski üydegi balalıq» nemese şalqımaları men tolğamdarı da birsıdırğı. Oquğa twrarlıq jazbalar.
Armannıñ kitabındağı äñgimeleriniñ köbinde din mäselesi qayta-qayta qılañ beredi. Ärine, qazirgi qazaq jastarınıñ imanğa kelui, namaz oquı, adamgerşilik qwndılıqtarğa köñil bölui quantarlıq jayt. Biraq din men dogmanı şa­tas­­tıratın key jastar üşin bwl jinaqtıñ av­torı äsire dinşil retinde körinip qaluı da müm­kin. «Gruppalasımnıñ jazğanı» deytin tol­ğamındağı qızdıñ jazbası din älippesin endi ğana aşqan, örimdey jastıñ ölim turalı tım sa­rıla, sarğaya oylanuı köp jağdayda qalıptı qwbılıs emes, qabıldana da bermeydi. Köbine şalalıq, jastıqqa tän qılıq. Osı bir qırınan qarağanda Arman Älmenbet äñgimeleriniñ key twstarında oqırmanğa aqıl aytu sarını sezi­ledi. Degenmen, bwl şığarmaşılıq adamnıñ öz erki ekenin eskersek, jazılğan äñgimelerge pälendey nwqsan keltirip twrmağanımen de kelisemiz.

"Qazaq ädebieti" gazeti

0 pikir